فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

اهميت استناد به منابع در مقالات علمى
امروزه، وضعيت پژوهش تفاوت‏هاى زيادى با گذشته پيدا نموده است. يكى از ويژگى‏هاى پژوهش در عصر حاضر، اهميت ميزان مستند بودن متن پژوهشى است. كتب و مقالات براى اينكه يك اثر پژوهشى به حساب آيند و در محافل علمى مورد توجه قرار گيرند، بايد داراى منابع علمى و حتى الامكان منابع دست اول باشند. ضمن اينكه اين استناد بايد به صورت استاندارد در متن پژوهشى مورد اشاره قرار گيرد و نشانى‏دهى شود تا هم حقوق مؤلف متن اصلى رعايت شده باشد و هم مطالعه كنندگان بتوانند به‏راحتى به منبع اصلى مراجعه كرده، صحت و سقم اين نقل را بيازمايند.
اگر كتابى مجدداً حروف‏چينى و چاپ شود، ديگر با چاپ قبلى متفاوت است و محققانى كه به كتاب ارجاع مى‏دهند، بايد به چاپ آن نيز اشاره نمايند. به همين دليل است كه در روش استاندارد ارجاع به كتاب، چاپ و شماره صفحه اهميت دارد و نه عنوان باب و فصل و يا پاراگراف. اين اهميت در مطالعات اسلامى نيز همانند ديگر رشته‏هاى علمى وجود دارد. ضمن آنكه موضوع دقت در استناد در برخى رشته‏ها حساس‏تر از ساير رشته‏ها مى‏باشد؛ به عنوان مثال، محققان رشته حديث كه از اهميت ويژه‏اى در ميان ساير علوم اسلامى برخوردار است، نسبت به صحت نقل‏هاى حديثى نگرانى بيشترى دارند. گاه تبديل يك واو به فاء و يا من به عن، باعث اختلاف برداشت از حديث و يا ايجاد اغلاق در سند يا متن مى‏گردد. بارها اتفاق افتاده كه يك عبارت در چاپ‏هاى مختلف به شكل‏هاى متفاوت نقل شده است. از اين‏رو، پژوهشگرانى كه با حديث سر و كار دارند، در صددند تا مطالب خود را به دقيق ترين كتب و صحيح‏ترين چاپها مستند سازند و در مواردى، جهت كسب اطمينان بيشتر، به چاپ‏هاى متفاوت و نسخه‏هاى گوناگون خطى يك كتاب مراجعه نمايند.

جايگاه منابع ديجيتالى در استناد به منابع
در گذشته، محققان براى دستيابى به منابع تحقيق بايد به كتابخانه‏ها مراجعه كرده، با كاوش در ميان كتاب‏ها به موضوع مورد علاقه خود دست مى‏يافتند و در تحقيق خود نيز نام كتاب يا مجله منبع را ذكر نموده، مطلب مورد نظر را از آن نقل قول مى‏كردند. اما امروزه با پيشرفت فناورى، منابع ديجيتال نيز به كمك محققان آمده و كار را براى آنها ساده‏تر نموده است؛ چنان كه به عنوان منبع جديد و مهمى در پژوهش‏هاى پژوهشگران شناخته مى‏شوند. هم‏اينك منابع ديجيتالى، مزايايى دارند كه قبلاً هرگز در اختيار كسانى كه به كتاب‏ها و مجلات كاغذى مراجعه مى‏كردند، نبود.
به عنوان مثال، ويژگى امكان جستجو در منابع ديجيتال هرگز با جستجو در منابع كاغذى قابل مقايسه نيست. در منبع ديجيتال، محقق مى‏تواند در عرض چند ثانيه كلمه يا عبارت مورد نظر خود را در ميان هزاران جلد كتاب و مجله جستجو كند و نتايج اين جستجو را به صورت مرتب شده بر اساس ميزان ارتباط و يا تاريخ تدوين به دست آورد؛ در حالى كه در نسخه كاغذى محقق بايد كتاب‏ها و مجلات را يك به يك ورق زده و حداكثر با كمك فهرست هر منبع به مطلب مورد نظر خود دست يابد.
ويژگى ديگر منابع ديجيتالى، سهولت تهيه آن است. مشكلاتى كه محققان براى تهيه و تكثير كتاب و مجله كاغذى دارند، از قبيل هزينه و زمان، در نسخه ديجيتالى بسيار كمتر است. حتى پژوهشگر مى‏تواند حاصل تحقيق خود را با كمترين هزينه و در كوتاه ترين زمان بر روى شبكه اينترنت عرضه كرده، در دسترس عموم قرار دهد. همين عامل، باعث شده كه امروزه نسخه ديجيتال بسيارى از منابع قديمى، بيشتر از نسخه‏هاى كاغذى آن در دسترس باشد.
سهولت حمل و نقل و دسترسى به آثار مورد نياز نيز از ديگر مزاياى منابع ديجيتالى است. امروز اگر محقق علوم اسلامى يك نسخه از نرم‏افزارهاى كتابخانه‏اى همچون معجم فقهى را در اختيار داشته باشد، از مراجعه به كتابخانه بى نياز است و هر كجا كه باشد مى‏تواند به انجام پژوهش بپردازد. اگر اين منابع بر روى شبكه قرار داشته باشند، كار دسترسى محقق بسيار ساده‏تر خواهد بود و او مى‏تواند با كمترين هزينه از هر كجاى دنيا به پايگاه اطلاعاتى وصل شود و از محتواى منابع آن استفاده كند؛ به عنوان مثال، مشتركان كتابخانه ديجيتال كوستيا (www.questia.com) در هر كجا با دسترسى به اينترنت به بيش از 500 هزار منبع علمى، اعم از كتاب و مقاله، دسترسى دارند.
با همه مزايايى كه براى نسخه‏هاى ديجيتال ارائه شد، اين منابع براى مستند قرار گرفتن مشكلاتى دارند كه در نسخه‏هاى سنتى چاپى وجود نداشته است.
وقتى كتابى چاپ مى‏شود، نسخه‏هاى متعدد و همسانى در يك نوبت از چاپ منتشر مى‏شود كه هيچ تفاوتى با يكديگر ندارد و هر محققى كه يك نسخه از چاپ خاصى از يك كتاب را مشاهده نمايد، مطمئن خواهد بود كه نسخه‏هاى ديگر اين كتاب نيز دقيقاً همسان و همانند همين نسخه است؛ ولى در نرم‏افزار نسخه‏ها با سرعت بيشترى تجديد مى‏شوند و ايجاد تغيير و تصحيح در نسخه‏هاى متعدد بسيار آسان‏تر و كم هزينه‏تر از تجديد چاپ كتاب است. بارها مشاهده شده است كه نرم‏افزارى در عرض مدت كوتاهى داراى نسخه‏هاى متعدد بوده است كه در هر كدام تغييرات كوچك و بزرگى از نظر ساختار فنى و محتوايى به وجود آمده است. اين نگرانى، در نرم‏افزارهاى تحت شبكه اينترنت دو چندان است؛ چرا كه متصديان پايگاه ممكن است در هر لحظه بخشى از محتوا را به قصد اصلاح و يا تكميل تغيير دهند.
مشكل دوم، تغييرات سريع در نوع برنامه‏نويسى و حتى سيستم عامل‏هاى رايج در بازار رايانه است؛ زيرا پس از مدتى برنامه‏هاى قديمى منسوخ شده، با سيستم عامل‏هاى جديد سازگارى ندارد. برخى از نرم‏افزارهاى حديثى كه در بدو ورود رايانه به قم تهيه شده‏اند، ديگر در سيستم عامل‏هايى چون Windows XP كه طبق آمار موجود مورد استفاده بيشتر كاربران رايانه است، قابل اجرا نيستند. به همين دليل، اگر كسى مطلبى را در تحقيق خود از اين نرم‏افزارها نقل كرده باشد، حتى در صورت در دسترس بودن اين نسخه‏ها ديگر به‏سادگى امكان مشاهده و استفاده از آنها وجود ندارد.

انواع منابع ديجيتالى از نظر چگونگى استناد
منابع ديجيتال از نظر شيوه مستند قرار گرفتن، به دو دسته تقسيم مى‏شوند:
دسته اول، منابعى است كه ابتدا به صورت نسخه‏هاى ديجيتال عرضه شده است و نسخه كاغذى ندارد. امروزه، كتاب‏ها و مجلات ديجيتال زيادى از اين دست يافت مى‏شود كه بر روى لوح فشرده و يا شبكه اينترنت عرضه شده‏اند؛ مثلاً نرم‏افزار موضوعى نورالحكمه شامل مطالبى در زمينه موضوع‏بردارى فلسفه اسلامى است كه مورد استفاده و استناد محققان اين رشته است؛ ولى شيوه نمايه‏زنى و موضوع بندى مطالب فلسفى موجود در اين نرم‏افزار در هيچ كتابى به چاپ نرسيده است. در اين گونه موارد -با همه مشكلاتى كه در استناد به منابع ديجيتال ذكر شد- محقق بايد مستقيماً نرم‏افزار را مستند تحقيق خود اعلام كرده، نشانى مطلب را طبق استانداردهاى معرفى شده در اين زمينه(1) ذكر كند. اگر پژوهشگر مطلبى را در يك پايگاه اينترنتى مشاهده و نقل كند نيز وضع به همين منوال است. البته مشكل حجم بالاى تغييرات در پايگاه‏هاى اطلاع‏رسانى به صورت فزاينده‏اى مطرح است. پايگاه‏هاى معتبر و فعال، در آستانه تغييرات روزانه و حتى ساعتى هستند. از اين‏رو، بر اساس استانداردهاى اعلام شده محقق بايد در نشانى‏دهى خود، به تاريخ مشاهده مطلب در پايگاه نيز اشاره نمايد.
دسته دوم، منابعى است كه قبلاً به صورت كاغذى به چاپ رسيده و اكنون نسخه الكترونيكى آن به بازار آمده است. در اين نوع منابع، مرجع اصلى نسخه چاپى است و نسخه الكترونيكى تنها براى اشاره به آن است. به همين دليل، در اين دست نرم‏افزارها صفحه‏بندى جديدى از كتاب يا مقاله عرضه نشده و مطالب بر اساس ساختار چاپى آن عرضه مى‏شود.
محقق در مواجهه با اين دسته از منابع بايد مرجع اصلى خود را نسخه چاپى قرار دهد و بر اين اساس نشانى‏دهى كند و تنها براى حفظ حقوق صاحبان نرم‏افزار اعلام كند كه اين مطلب را از طريق نرم‏افزار به دست آورده است.

استناد به منابع ديجيتال در پژوهش‏هاى اسلامى
در مورد پژوهش‏هاى اسلامى بايد بيشتر به دسته دوم از منابع ديجيتال پرداخته شود؛ چرا كه اين دسته از نرم‏افزارها امروزه بيشترين حجم منابع ديجيتالى اسلامى را -اعم از نرم‏افزارهاى ارائه شده بر روى لوح فشرده و منابع عرضه شده در شبكه اينترنت- به خود اختصاص داده‏اند. البته در حال حاضر، نرم‏افزارها از تعداد بيشترى نسبت به پايگاه‏هاى اطلاع‏رسانى برخوردارند.
در اين بخش، اولاً: بايد توجيهات لازم براى توليد كنندگان اين منابع صورت پذيرد تا با اطلاع كامل از اينكه مطالب ايشان بايد كاملاً مطابق نسخه چاپى باشد، هزينه لازم را جهت رفع خطاهاى موجود در نسخه‏هاى الكترونيك بپردازند و از ايجاد تغييرات سليقه‏اى يا محتوايى متفاوت با آنچه در نسخه چاپى است، خوددارى كنند.
ثانياً: محققان نيز بايد به وظيفه خود در مورد حقوق مربوط به نرم‏افزارها عمل نمايند و ضمن اينكه مطالب را از طريق نسخه چاپى نشانى‏دهى مى‏كنند، اشاره نمايند كه اين نشانى‏ها را با استفاده از نسخه‏هاى ديجيتال به دست آورده‏اند.

مشكل استناد در نرم‏افزارهاى حديثى
همان‏گونه كه گذشت، در ميان رشته‏هاى مختلف پژوهش در علوم اسلامى رشته حديث از ويژگى خاصى برخوردار است. گاه يك اشتباه كوچك در نقل مى‏تواند معناى حديث را عوض كند و پژوهشگر را به اشتباه بيندازد. در جايى كه تا اين ميزان حساسيت وجود دارد، محقق نمى‏تواند به نقل يك نرم‏افزار اكتفا نمايد و بدون مراجعه به اصل كتاب، حديثى را به آن نسبت دهد. به همين جهت، پژوهندگان حوزه حديث ناچارند كه پس از يافتن حديث مورد نظر خود در نرم‏افزارهاى حديثى، در بسيارى از موارد جهت اطمينان از جزئيات نقل شده، مراجعه مجددى هم به كتاب چاپى آن داشته باشند.
متأسفانه كثرت خطاهاى موجود در برخى نرم‏افزارها و يا حتى اصلاحات انجام شده در برخى ديگر، به اين نگرانى‏ها دامن زده و موجب كاهش اطمينان محققان به اين گونه برنامه‏ها گشته است؛ به عنوان نمونه، در نرم‏افزار بزرگ المعجم غلطهاى تايپى فراوانى مشاهده مى‏شود و اين مسئله باعث گرديده كه اين نرم‏افزار در نقل جزئيات قابل اعتماد نباشد و يا مركز تحقيقات كامپيوترى كه دقت فراوانى در تايپ و تصحيح متون داشته و دارد و توانسته است ميزان چنين اشتباهاتى را تاحد قابل قبولى كاهش دهد، مدعى اصلاح برخى از غلطهاى موجود در منابع چاپى است، بدون اينكه به اين اصلاحات اشاره‏اى نموده باشد، و يا برخى از مطالب موجود در نسخه چاپى را از قبيل مقدمه كتاب و يا پاورقى‏هاى آن، حذف كرده است؛ در حالى كه بايد توجه داشت از آنجا كه مستند اصلى براى محقق كتاب است، )ناقل )نرم‏افزار( حق هيچ‏گونه دخل و تصرفى را در آن ندارد، مگر با بيان تغييرات انجام شده نسبت به منبع به صورت پاورقى و مانند آن. از اين‏رو، ضرورى به نظر مى‏رسد كه راه حلى براى اين دسته از منابع انديشيده شود تا محققان را از مراجعه مجدد به نسخه چاپى بى نياز كرده، اعتماد كامل ايشان را جلب نمايد.

راه‏حل
هر حروف‏چينى جديدى از يك كتاب را مى‏توان نسخه جديدى از آن كتاب دانست؛ چون احتمال تغييرات، هر چند به صورت ناخواسته، در متن وجود دارد. يكى از روش‏هايى كه براى رفع اين مشكل به ذهن مى‏رسد، نگهدارى و استفاده از آخرين نسخه فايل كتاب‏هايى است كه منتشر مى‏شوند. به اين ترتيب، مى‏توان مطمئن بود كه اين فايل با متن كتاب هيچ تفاوتى ندارد. به‏ويژه، با تبديل فايل كتاب به آن دسته از نسخه‏هاى الكترونيكى كه فرمت‏هاى نمايشى صفحه را نيز همانند كتاب حفظ مى‏نمايد. در اين خصوص، مى‏توان به نرم‏افزار ReaderAcrobatويا برخى كتاب‏خوان‏هاى (Book Reader)ديگر اشاره نمود. در اين حالت محقق كاملاً احساس مى‏كند كه با كتاب يا مجله چاپى روبه‏روست.
بديهى است اين راه‏حل براى كتبى مفيد است كه حروف‏چينى رايانه‏اى شده‏اند و نسخه قبل از چاپ آنها در دسترس است؛ ولى در مورد كتاب‏هايى كه قبلاً به چاپ رسيده‏اند، نگرانى ايجاد تغييرات در حروف‏چينى مجدد همچنان براى محققان وجود دارد.
به نظر مى‏رسد يكى از راه حل‏هاى مشكل آن است كه تصوير صفحات كتاب به متن حروف‏چينى شده آن ضميمه شود تا كاربر بتواند در صورت نياز به اين تصوير كه دقيقاً با نسخه چاپى كتاب تطابق دارد، مراجعه نمايد.
در اين روش، كاربر از مزاياى فايل متنى برخوردار است. سرعت كار به علت حجم كم فايل‏هاى متنى بالاست و او مى‏تواند در ميان فايل جستجو كند و مطلب خود را بيابد. همچنين مى‏تواند بر اساس علاقه خود نوع نمايش متن را از قبيل: قلم، اندازه و رنگ متن تغيير دهد و يا آن را ذخيره كند و تغييرات دلخواه خود را در آن ايجاد نمايد. در كنار اين قابليت‏ها، هرگاه در مورد مهمى نسبت به مطابقت اين فايل با كتابى كه مستند آن است، ترديدى نمايد، مى‏تواند با مراجعه به تصوير كتاب به اطمينان لازم دست يابد.
از مشكلاتى كه پيش‏تر بر سر راه اين موضوع قرار داشت، حجم بالاى تصاوير است و شايد همين موضوع يكى از عواملى باشد كه تحقق عملى چنين راه حلى را غير ممكن ساخته است؛ به عنوان مثال، نرم‏افزار جامع الاحاديث نور2/5 مشتمل بر متن 440 جلد از كتب حديثى و موارد مربوط به آن است كه در قالب يك لوح فشرده عرضه شده است. اگر تهيه‏كنندگان اين برنامه بخواهند تصوير تمام صفحات اين كتب را با كيفيت نسبتاً مناسب به همراه آن عرضه كنند، شايد مجبور باشند كه به تعداد مجلدات كتب موجود در برنامه، لوح فشرده تهيه نمايند.
اما امروزه پشتيبانى‏هاى شبكه‏اى به كمك نرم‏افزارها آمده و ديگر نيازى نيست تا تمام اطلاعات عرضه شده توسط توليدكننده از طريق لوح فشرده عرضه گردد. در اين حالت، حجم بالاى تصاوير فقط بر روى Server توليد كننده موجود است و كاربران مى‏توانند به فراخور نياز خود تنها تصاوير صفحه، فصل و يا حتى كتاب مورد نظر خود را انتخاب و با فشار دادن گزينه موجود در نرم‏افزار به Serverوصل شده، آن را دريافت كنند.

معرفى يك نمونه
پايگاه اينترنتى (www.Jstor.com) از مهم‏ترين منابع ديجيتالى در محافل علمى دنياى امروز به شمار مى‏رود. اين پايگاه، بايگانى كامل بيش از 450 عنوان مجله را كه آغاز انتشار برخى از آنها به قرن‏هاى هفدهم و هجدهم باز مى‏گردد، به صورت تصوير بر روى شبكه قرار داده است. با مشاهده اين تصاوير، شما مى‏توانيد مجله را به همان صورت كه به چاپ رسيده است، مشاهده كنيد و مطمئن باشيد كه آنچه شما مشاهده مى‏كنيد، همان است كه روزى به عنوان نسخه چاپى عرضه شده بوده است. اين پايگاه، افزون بر آنكه براى مشاهده مجله، تصوير آن را در اختيار كاربران و محققان قرار مى‏دهد، فايل متنى اين صفحات را نيز در اختيار دارد و به محققان اجازه ميدهد كه در متن تمام اين مجلات موجود در پايگاه جستجو كنند و مطلب مورد نظر خود را بيابند.

سخن آخر
آنچه گذشت، طرح يك پيشنهاد بود كه تنها به برخى از زواياى آن توجه و اشاره شد و هنوز بسيارى از مسائلى كه در صورت عملى شدن اين راه حل براى توليدكنندگان نرم‏افزارها و يا كاربران ايشان پيش خواهد آمد، شناسايى نشده است. اين طرح مى‏تواند ابتدا توسط كارشناسان مربوطه مورد بررسى قرار گيرد و در صورت موافقت با كليات آن، نمونه كوچكى از آن به اجرا در آيد تا نقاط مثبت و منفى آن بيش از پيش نمايان گردد.