اشاره بديهي است كه شناخت قابليتهاي مشتركي كه در معمول نرمافزارهاي مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي قابل دسترسي است، كمك شاياني به كاربران و پژوهشگران در استفاده بهتر از محصولات نور مينمايد. اين مركز با بهرهمندي از قابليتهاي متنوع پژوهشي و امكانات ارزشمند در حوزه تحقيق در متون اسلامي، راه محققان و كاربران عزيز را در اين مسير بهخوبي هموار نموده است. اين قابليتها در معمول برنامههاي نور ارائه شده و در شمار امكانات مشترك نرمافزارهاي آن به شمار ميروند. جستجوي ساده و پيشرفته در متن و فهرست كتب، نمايش متن، دامنه تحقيق، فهرست درختي و گزينشي عناوين مباحث و سرفصلهاي كتب، محيطهاي مستقل كاربري، لغتنامه، يادداشتبرداي، چاپ، حاشيهنويسي، رنگي كردن و رابط كاربري سهزبانه، از جمله امكانات مشترك برنامههاي نور ميباشند. شناخت اين امكانات كارامد موجب ميشود كه كاربران در كمترين زمان ممكن بتوانند پژوهش خود را به گونهاي شايسته سامان دهند و از محتواي علمي و امكانات فني برنامههاي توليدي مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي كمال بهره را ببرند. در اين نوشتار، با اين قابليتهاي مشترك آشنا ميشويد. با توجه به آمار گرفتهشده از بخش امور كاربرانِ مركز در بهمنماه سال 88، بيشترين كاربران نور از نرمافزارهاي ذيل استفاده ميكنند و برنامههاي زير بالاترين تعداد فعالسازي را به خود اختصاص دادهاند. از اين رو، براي شفافسازي مباحث، مثالهاي ارائه شده را از ميان برخي از اين برنامهها انتخاب كردهايم: جامع تفاسير نور، گنجينه روايات نور، نور 2 جامع الأحاديث، مثنوي معنوي، نور الجنان، شاهنامه فردوسي، موسوعه نهج البلاغه، جامع فقه اهل بيت، نور السيره2، درايه النور، معجم موضوعي بحار الانوار، نور الولايه و نور عرفان.
قابليتهاي مشترك نور به طور كلي، امكانات مشترك نرمافزارهاي نور عبارتاند از:
1.جستجو قابليت «جستجو» يكي از امكانات عمومي و مشترك برنامههاي نور است كه به دو صورت: «جستجو در متن» و «جستجو در فهرست» انجام ميگيرد. با انتخاب اين گزينه، تواناييهاي مختلفي به منظور جستجوي الفاظ و عبارات متن و فهرست كتب برنامه به روشهاي گوناگون براي كاربر فراهم ميآيد. انواع جستجوي پيشرفته در فهرست و متن با كمك عملگرهاي جستجو (جستجوي تركيبي) و امكان فهرستسازي از فهرست و متن كتابها با استفاده از علائم عمومي يا Wildcard؛ يعني: علامت سؤال(؟) و ستاره (*) و همچنين انجام عمليات مختلف در فهرستهاي ايجاد شده، در اين قسمت وجود دارد. دستيابي به متون مورد نظر از طريق شماره جلد و صفحه، و نيز بازسازي فهرست كلمات با تغيير دامنه جستجو، از ديگر قابليتهاي اين بخش به شمار ميآيد. مثال: در جامع تفاسير نور در بخش كتابخانه چنانچه در قسمت جستجو در متن برگه گروه 1 را فعال كنيد و سپس مثلاً واژه «شهادت» را به همراه علامت ستاره (*) جستجو كنيد، 43 كلمه فهرست ميشوند كه شامل واژه شهادت و كلماتي است كه با كلمه شهادت شروع شدهاند و بعد از آن نيز حروف ديگري آمده و كلمات جديدي ساخته شدهاند، مانند: شهادت، شهادت دهندگان، شهادتگاه، شهادتطلبي، شهادتين و شهادت گونه. در اين حالت ميتوانيد تمام يا برخي از اين كلمات را انتخاب كنيد و محدوده پژوهش خودتان را گسترش دهيد و يا آن را به واژگان مورد نظر خويش محدود نماييد. در اينجا شما ميتوانيد حتي روي اين فهرست نيز پژوهش جديدي انجام دهيد و روند تحقيق خود در برگه 1 را تكميل كنيد. با انتخاب برگه گروه 2 و درج مثلاً كلمه «شهادتين» و افزودن علامت ستاره به بعد از آن، سه واژه: «شهادتين»، «شهادتيناند» و «شهادتينست» فهرست ميشود كه مسير محقق را براي انجام پژوهش دلخواه روي موضوع شهادتين هموارتر ميسازد. البته كاربر همچنين ميتواند به كمك امكانات موجود در برگه گروه 2 تحقيق جديد و مستقل از برگه 1 را نيز به سامان برساند.
2.نمايش متن در اين بخش، ميتوان به متن كامل تمام آثار موجود در برنامه دست پيدا كرد. انتخاب فهرست درختي و گزينشي و ارتباط دو سويه آن با متن را ميتوان از ويژگيهاي مهم بخش نمايش برشمرد. استفاده از رنگهاي متمايز براي هر متن، انتخاب عنوان كتاب، جلد و صفحه و گسترده كردن صفحه متن و بزرگنمايي آن، از ويژگيهاي بخش نمايش است. در قسمت نمايش همچنين ميتوان به مقايسه دو متن به صورت همزمان و محدود كردن دامنه كتب، ابواب و سرفصلها اقدام نمود. مثال: در برنامه جامع تفاسير نور در صورت انتخاب قسمت نمايش و فعال كردن برگه «فهرست درختي» فهرستي از عناوين تمام كتب برنامه ارائه ميشود كه امكان انتخاب فصول و ابواب هر كتاب و دسترسي به متن مربوط به عنوان انتخابي نيز و جود دارد. چنانچه برگه «فهرست گزينشي» را فعال نماييد، بيش از نيم ميليون مورد از عناوين و سرفصلهاي كتب برنامه در اين قسمت فهرست ميشود. از ويژگي فهرست گزينشي ميتوان به امكان محدود كردن اين فهرست بزرگ به موضوعات و واژگان دلخواه است؛ مثلاً با درج واژه «شهادت» در خط ورود بالاي اين فهرست، فهرست گزينشي به 53 مورد از عناوين و سرفصلهاي كتب برنامه محدود ميشود كه مشتمل بر اين كلمهاند. بديهي است كه در اين حالت، راه تحقيق در موضوع مورد نظر پژوهشگر راحتتر ميشود. برخي از اين عناوين عبارتاند از: شهاد يحيي (برگزيده تفسير نمونه)، نسخ در آيه شهادت (بيان در مسائل قرآن)، گفتاري در معناي شهادت (ترجمه الميزان)، شهادت و اعتماد (تفسير هدايت)، باب تعديل الشهود و من تقبل شهادته (فقه القرآن في شرح آيات الأحكام).
3. دامنههاي متنوع در تحقيقات رايانه ای، وسيع بودن عرصه پژوهش هميشه به سود محقق نيست و گاهي امر تحقيق را با دشواريهايی چند روبهرو می کند. از اين رو، وجود ابزاری كارآمد برای محدود کردن دامنه تحقيق لازم است. به همین منظور، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی برای آسانسازي امر پژوهش، گزینهای را با عنوان «دامنه» در نرمافزارهای خود گنجانده است. کاربر میتواند با انتخاب این گزینه، دامنه تحقیق خود را محدود سازد تا سریعتر به مطلب مورد نظر دست یابد. اين قابليت كه درباره آن در مقاله «شيوههاي جستجو در نرمافزارهاي نور» نيز سخن گفتيم، از امكانات مشترك برنامههاي نور است كه معمولاً شامل امكانات ذيل است: امكان مرتبسازي كتب بر اساس نام الفبايي كتابها و نويسندگان، دستهبندي موضوعي كتب، مرتبسازي بر اساس زبان متون، قابليت حذف كتب يا مجلدات دلخواه از يك يا چند كتاب، تنظيم ترتيب و اولويتبندي در نمايش فهرست كتب، محدودسازي دامنه نمايش كتب، محدود كردن دامنه جستجو در كتاب يا كتب مورد نظر. علاوه بر دامنه نمايشي و دامنه جستجو، اين قابليت در برخي نرمافزارها تفاوتهايي از نظر تنوع با ديگر نرمافزارها دارد؛ مثلاً در نور الحكمه3 علاوه بر دامنه نمايشي و جستجو، دامنه موضوعي و كتابي نيز قابل دسترسي است. براي اطلاع بيشتر در اين باره به مقاله «شيوههاي جستجو در نرمافزارهاي نور» چاپ شده در شماره 28 همين فصلنامه مراجعه كنيد.
4. فهرست درختی با انتخاب این گزینه، فهرست درختی کتب برنامه در اختیار كاربر قرار میگیرد. این فهرست در ابتدا تنها نام کتب را در بر دارد که با كليك روی علامت کنار نام هر کتاب، عناوین ابواب و فصول آن کتاب، عرضه خواهد شد. ارائه اين قابليت در برنامههاي نور به محقق امكان ميدهد كه به تمامي مباحث موجود در يك كتاب دسترسي داشته باشد.
5. فهرست گزینشی چنانچه این گزینه فعال باشد، فهرست عناوین ابواب و فصول تمامی کتبي كه در دامنه نمايشي انتخاب شدهاند، در اختیار محقق قرار میگیرد و با كليك پياپي روی هر یک از این عناوین، میتوان متن مربوط به آن را در پنجره روبهروي فهرست مشاهده كرد. ويژگي اين بخش از نرمافزارهاي نور اين است كه شما ميتوانيد فهرست همه يا برخي از كتب را به موضوع دلخواه خويش محدود كنيد. با درج مثلاً موضوع «وحدت» در خط ورود فهرست گزينشي نرمافزار نور الولايه، اين فهرست كه در وهله اول مشتمل بر بيش از 31000 مورد است، به 3 مورد تقليل مييابد؛ يعني اين واژه سه مرتبه در فهرست فصول يا ابواب و عناوين كتب به كار رفته است.
6. مقايسه متون در معمول نرمافزارهاي نور امكان مقايسه دو متن از يك يا دو كتاب با يكديگر براي كاربر فراهم آمده است. بديهي است كه اين قابليت كاربردي كمك شاياني به پژوهشگران در انجام تحقيقات تطبيقي بين مباحث و موضوعات گوناگون خواهد نمود. يكي ديگر از كاربردهاي اين قابليت، توانايي انجام مقايسه ميان متن اصلي و متن ترجمه شده است؛ به عنوان مثال، در نرمافزار گنجينه روايات نور شما ميتوانيد متن حديث مورد نظرتان را با ترجمههاي متعدد آن مقايسه كنيد و در نهايت، ترجمه دلخواه خود را انتخاب نماييد. از ديگر توانمنديهاي اين بخش ميتوان به امكان اولويتبندي و مرتبسازي متون جهت مقايسه با همديگر اشاره كرد.
7. محيطهاي مستقل كاربري از جمله قابليتهاي برنامههاي نور، استفاده از «محيطهاي مستقل كاربري» است. پژوهشگران ميتوانند براي پاسخگويي به نيازمنديهاي خود به طور همزمان در چند محيط مستقل كاربري به پژوهش بپردازند. محيطهاي مستقل كاربري با قابليت ذخيره و نگاهداري تمامي اطلاعات، فرايند تحقيق را سهولت ميبخشند و كاربر در اين بخش ميتواند وضعيت تحقيق خويش را در هر محيط به طور جداگانه به ثبت برساند. همچنين اين بخش قادر است پاسخگوي تحقيق چند كاربر باشد. برخي از برنامههايي كه از اين محيطهاي پژوهشي بهره ميبرند، عبارتاند از: نور الأنوار 2/2، جامع الأحاديث 5/2، نور الفقاهه 3، نور الحكمه 3، معجم موضوعي بحار الأنوار و نور السيره 2.
8.لغتنامه «لغتنامه» نيز يكي ديگر از امكانات مشترك برنامههاي نور است كه به منظور فهم آسان واژهها و دستيابي به معاني عبارات در اختيار محققان و كاربران قرار گرفته است. يكي از نيازهاي اساسي هنگام پژوهش، استفاده از لغتنامهها يا فرهنگنامهها است. اين بخش به گونهاي طراحي شده كه بهراحتي ميتوان از طريق ريشه يا مشتق به معاني و ريشه هر لغت دست يافت و در صورت نياز، متن كامل لغتنامه را نيز مطالعه كرد. سه كتاب: مجمع البحرين، لسان العرب و كتاب العين از جمله لغتنامههاي معتبري است كه ميتوان در بيشتر نرمافزارهاي نور به آنها دسترسي داشت. در بعضي برنامهها بسته به موضوع آن نرمافزار برخي فرهنگ لغات يا اصطلاحات تخصصي نيز ارائه شده است، نرمافزارهايي چون: كتابخانه كلام اسلامي، نور الحكمه3، كتابخانه اصول فقه، جامع فقه اهل بيت(ع) و نور الفقاهه3.
9.فهرستسازي يكي از قابليتهاي پيشرفته برنامههاي نور، ويژگي فهرستسازي توسط علائم عمومي يا Wildcard ؛ يعني: علامت سؤال(؟) و ستاره (*) است. با استفاده از اين امكان ميتوان فهرستهاي پويا و متنوعي از كلمات به شكلهاي مختلف تهيه نمود و به كاوش در يك كلمه يا تمام كلمههاي يك فهرست اقدام كرد. علاوه بر اين، ميتوان اين فهرستها را با يكديگر تركيب نمود و جستجوهاي گوناگوني در آنها انجام داد. در قسمت جستجو توضيحاتي را درباره اين امكان مشترك بيان نموديم.
10.يادداشتبرداري در تمام صفحات برنامههاي نور، امكان ذخيرهسازي متن و ويرايش آن در قسمت يادداشت وجود دارد. همچنين پژوهشگر ميتواند از امكان انتقال متن از صفحه يادداشت به محيط Ms-word و بر عكس بهرهمند شود. قسمت يادداشت به كاربر امكان ميدهد كه به ويرايش مطالب و ذخيره آنها با فرمتهاي گوناگون همچون: Zarnegar و Word بپردازد. در اين قسمت، امكانات متنوعي جهت ساماندهي حاصل تحقيق در دسترس كاربر قرار دارد.
11.پژوهش فعال در معمول نرمافزارهاي نور، قابليت «پژوهش فعال» به منظور ارتباط آسانتر با ديگر بخشهاي برنامه ارائه شده است. در صورتي كه كاربر هنگام ملاحظه متن نيازمند مراجعه به قسمتهاي ديگر همچون: نمايش، جستجو، شرح، قرآن، لغتنامه يا كتابنامه باشد، ميتواند از اين قابليت استفاده كند. با راستكليك روي متن نمايشي به اين امكان دسترسي خواهيد داشت. گزينههاي موجود در اين قسمت، در نرمافزارهاي مختلف بسته به بخشهاي موجود در آن، اندكي متفاوت است.
12.كتابشناسي به كمك اين گزينه كه يكي ديگر از امكانات مشتركِ برنامههاي نور است، ميتوان درباره كتابهاي موجود در برنامه و شرح حال نويسندگان آنها اطلاعات مفيدي به دست آورد. در قسمت «كتابشناسي يا كتابنامه» نام كتب موجود در برنامه قابل مشاهده بوده، امكان دسترسي به توضيحات كافي در مورد هر كتاب و مؤلف آن براي كاربر فراهم است. در ضمن ميتوان در مورد نسخهشناسي هر يك از كتب نيز اطلاعات را به دست آورد.
13.چاپ كاربر ميتواند در صورت نياز از گزينه «چاپ» استفاده كرده، از قابليتهاي متعدد آن جهت چاپ متون موجود در نرمافزارهاي نور و يادداشتهاي خود بهره ببرد.
14.راهنما با انتخاب گزينه «راهنما» كه در همه نرمافزارهاي نور فعال است، ميتوان توضيحات مفيدي را در خصوص آشنايي بيشتر با قسمتهاي مورد نظر برنامه به دست آورد.
15. امكانات پژوهشي امكانات متنوع پژوهشي، از كارآمدترين بخشهاي نرمافزارهاي نور است كه كاربر ميتواند با بهرهمندي از آن به طور چشمگيري پژوهش خويش را سرعت و سامان بخشد. اين قابليتها عبارتاند از: -نمايه گذاري بر متن: «نمايهگذاري بر متن» يكي از روشهاي نوين در بازيابي اطلاعات است كه پژوهشگر ميتواند با استفاده از اين قابليت متون مختلف را مطالعه و محتواي اصلي آن را در چند عبارت يا كلمه خلاصه كند و در انتها با حذف موارد مشابه و کنار هم چیدن نمایهها، نكات جديدي را به دست آورده، به نتیجهگیری از آنها بپردازد. -حاشيهنويسي: قابليت «حاشيهنويسي» در نرمافزارهاي نور موجب تسهیل در امر تحقيق شده است. كاربر ميتواند با استفاده از اين قابليت، نكته، نظر يا مطلب مورد نظر خود را به طور اختصار يا تفصيل در قسمت حاشيهنويسي يادداشت كند تا در مراحل بعدي پژوهش به آنها مراجعه نمايد و تحقيق خود را عمق يا وسعت بخشد. -رنگي كردن: «رنگي كردن» يكي ديگر از امكانات مشترك نرمافزارهاي نور جهت بازيابي اطلاعات در متن است. با اين گزينه ميتوان با رنگي كردن متن مورد نظر خود و متمايز ساختن آن با ديگر قسمتهاي متن و در نظر گرفتن عنواني خاص براي قسمت رنگیشده، هنگام رجوع مجدد به متن، سريعتر به مطالب دلخواه دست يافت. ـ علامت گذاري: با استفاده از گزينه «علامت گذاري» ميتوان بخشهاي مهم متن را علامت گذاري و در صورت نياز به آنها مراجعه کرد. محقق با اين روش بهآساني ميتواند قسمتی از متن را مشخص نموده، در صورت لزوم آن را با قسمتهای ديگر مقايسه کند.
16. امكانات جانبي امكانات جانبي برنامههاي نور شامل: صفحه كليد، قلم، تحقيقات و زبان ميشود. در اين بخش جهت سهولت در استفاده از نرمافزارها، هفت نوع صفحه كليد رايج گنجانده شده است. در اين قسمت همچنين امكان انتخاب هفت نوع قلم نمايش براي كاربر وجود دارد كه ميتواند قلمهاي موجود در متون را به دلخواه تنظيم نمايد. محقق در قسمت «تحقيقات» نيز ميتواند براي ضبط پژوهشهاي خود مسيري را مشخص كند و به حذف نمايهها، حاشيهها، رنگ متنها و علامتهاي موجود در كتب اقدام نمايد. در قسمت «زبان» امكان تغيير زبان برنامه به: فارسي، عربي يا انگليسي فراهم آمده است كه با انتخاب زبان دلخواه تمامي گزينههاي برنامه، به جز متن كتب، به زبان مورد نظر تغيير مييابد.
17. رابط كاربري رابط كاربري يا User Interface، بخش راهنما (Help) و قسمت «درباره برنامه» (About) شماري از توليدات نور به سه زبان: انگليسي، عربي يا فارسي قابل تنظيم است تا كاربران مختلف، راحتتر از برنامه استفاده كنند. البته در صورت تغيير زبان برنامه به مورد دلخواه، زبان متون موجود در برنامه هيچگونه تغييري نخواهد كرد و به همان صورت اصلي باقي خواهد ماند. برخي از نرمافزارهايي كه رابط كاربري آنها به سه زبان: فارسي، عربي و انگليسي ارائه شده، عبارتاند از: نور الأنوار 2/2، نور الجنان، موسوعه نهج البلاغه، شاهنامه فردوسي، جامع تفاسير 1/2، جامع الأحاديث 5/2، دانشنامه نبوي، نور الولايه، درايه النور 2/1، نور السيره 2، كتابخانه حكمت اسلامي، نور الحكمه 3، معجم موضوعي بحار الأنوار، جامع فقه اهل البيت 2/1، كتابخانه اصول فقه، تراث و جغرافياي جهان اسلام.
امكانات مشترك نور در يك نگاه ـ دستیابی به متن از راههای گوناگون؛ ـ جستجوی ساده و پیشرفته در متن و فهرست کتب؛ ـ محدود کردن دامنه تحقیق به کتب دلخواه؛ ـ دسترسی به متن از طریق فهرست درختی و گزینشی؛ ـ مقایسه همزمان دو متن از یک یا دو کتاب با یکدیگر؛ ـ قابلیت محیطهای مستقل کاربری به منظور انجام پژوهشهای جداگانه در برنامه؛ ـ ارتباط متن با لغتنامه با امکان جستجو در ریشه و مشتق کلمات؛ ـ تهیه فهرستهای متنوع و پویا از کلمات جهت توسعه حوزه پژوهش؛ ـ انتقال متن به صفحه یادداشت با امکان ذخیرهسازی؛ ـ ویرایش متن انتقال داده شده به صفحه يادداشت و چاپ آن؛ ـ امكان انتقال مستقيم متن انتخابي برنامه به محيط MS-Word؛ ـ ارتباط با بخشهای مختلف برنامه از طریق پژوهش فعال؛ ـ ارائه اطلاعات مفید در باره کتب و مؤلفان آنها؛ ـ دسترسی به توضیحات کافی در مورد چگونگی عملکرد بخشهای مختلف برنامه از طریق گزینه راهنما؛ ـ قابلیتهای پژوهشی مانند: حاشیه نویسی، نمایه زنی، رنگی کردن و علامت گذاری؛ ـ ارائه امکانات جانبی شامل: صفحه کلید، قلم، تحقیقات، زبان؛ ـ ارائه رابط كاربري، بخش راهنما و قسمت «درباره برنامه» برخي از توليدات نور به سه زبان: انگليسي، عربي يا فارسي.
