فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

پديده‏اى به‏نام وبلاگ
اينترنت امكانات و ابزارهاى متعددى را به منظور ارائه خدمات در اختيار علاقه‏مندان قرار مى‏دهد. يكى از ويژگى‏هاى بسيار جذاب اينترنت ارائه خدماتى است كه شما را قادر مى‏سازد با مخاطبان خود ارتباطى پويا و متقابل برقرار نموده، از نقطه‏نظرات آنان در مورد يك مطلب، آگاه شويد. در اين راستا، هر يك از كاربران مى‏توانند دانش و تجارب خود را در اختيار ديگران قرار دهند و خود نيز به عنوان عضوى از يك جامعه شبكه‏اى مطرح گردند. (اشتراك دانش)
فرض كنيد ابزارى ارزان قيمت براى انتشار مطالب در اختيار هر نويسنده و يا صاحب قلمى باشد كه بتواند با استفاده از آن، عقايد، اخبار و ديدگاه‏هاى خود را درباره موضوعات مورد علاقه، بدون محدوديت‏هاى مرسوم بيان نمايد. آيا شما علاقه‏مند به استفاده از چنين ابزارى مى‏باشيد؟ آيا تمايل به داشتن يك روزنامه شخصى داريد كه در آن بتوانيد مطالب خود را در خصوص برخى موضوعات، بيان نماييد؟
بشريت در طى چند سال گذشته قدم در دنياى جديدى گذاشته است كه بدون شك يكى از مهم‏ترين دستاوردهاى آن تحول و دگرگونى اساسى در مورد چگونگى نشر اطلاعات است. وبلاگ (Weblog) و يا بلاگ (Blog)، نمونه‏اى در اين زمينه بوده كه با توجه به ماهيت اينترنت، ويژگى دو طرفه بودن وب و تنوع خواسته استفاده‏كنندگان، در كانون توجه علاقه‏مندان قرار گرفته و ما امروزه شاهد رشد و گسترش چشمگير آن هستيم.
واژه «وبلاگ»، از جمله واژه‏هاى جديدى است كه قدم در عرصه ادبيات جهانى اينترنت گذاشته است. وبلاگ، يك صفحه وب و يا صفحه‏اى كه مشابه يك روزنامه شخصى و با قابليت دستيابى عموم كاربران به آن است كه بر اساس يك نظم خاص نشان‏دهنده شخصيت مؤلف و يا مؤلفان آن مى‏باشد. اين صفحه، بر مبناى يك ساختار زمانى شكل مى‏گيرد و خوانندگان آن همواره در ابتدا جديدترين مطلب و يا مطالب منتشر شده را مشاهده مى‏كنند و در صورت تمايل، آن را مطالعه مى‏نمايند. بيشتر وبلاگ‏ها داراى يك خط فكرى خاص هستند و به نوعى آن را دنبال مى‏كنند. از اين‏رو، در صورتى كه يك بلاگر به موضوع فناورى علاقه‏مند باشد، با جمع‏آورى مطلب از منابع متفاوتى نظير: نمايشگاه‏ها، سمينارها و يا پايگاه‏هاى ديگر، آنان را با فرمت مورد نظر در بلاگ خود ثبت و در اختيار مخاطبان خود قرار مى‏دهد، همچنين در صورتى كه يك بلاگر علاقه‏مند به شناخت يك بيمارى خاص باشد و مسائل علمى آن را به نوعى دنبال نمايد، مقالات و موضوعات جديد منتشر شده در مورد بيمارى مورد نظر را بر روى بلاگ خود منتشر مى‏كند و يا يك بلاگر علاقه‏مند به مسائل اقتصادى، با جستجو و يافتن مقالات جديد در حوزه اقتصاد، آنها را بر روى بلاگ خود ارائه مى‏نمايد.
برخى از وبلاگ‏نويسان نيز از وبلاگ خود به منزله يك آلبوم عكس و يا بريده روزنامه‏ها استفاده مى‏نمايند. زمانى كه بلاگر يك پيوند (Link) مناسب را در اين خصوص پيدا مى‏كند و يا اطلاعات خاصى را كه قصد به خاطر سپارى آنها را دارد بر روى وبلاگ خود قرار مى‏دهد. وبلاگ يك محيط الكترونيكى قابل جستجو را فراهم مى‏كند كه كاربران مى‏توانند با استفاده از يك مرورگر وب در هر نقطه‏اى از جهان به محتويات آن دسترسى داشته باشند. يكى از ويژگى‏هايى كه در تمامى وبلاگ‏ها رعايت مى‏شود، تقويم اطلاعاتى يا ماهيت انتشار و استقرار اطلاعات بر روى وبلاگ بر اساس يك نظم زمانى خاص است. وبلاگ، مشابه يك مجله و يا روزنامه برخط (online)مى‏باشد كه مؤلف آن مى‏تواند در زمان دلخواه، اطلاعاتى را درخصوص موضوعات گوناگون درج و منتشر نمايد. تعداد زيادى از وبلاگ‏ها داراى مجموعه‏اى جالب و ارزشمند از پيوندها به پايگاه وبلاگ‏ها و يا پايگاه‏هايى مى‏باشند كه مؤلف وبلاگ آنان را مثبت و مفيد ارزيابى مى‏نمايد.

ورود وبلاگ به ايران
پديده وبلاگ در ايران در سال 1380 ش شكل گرفت كه اولين وبلاگ‏نويس وبلاگ خود را با نام «سلمان» ساخت. وقتى سلمان جريرى، 22 ساله ساكن تهران و دانشجوى مهندسى كامپيوتر صنعتى شريف، در 16 شهريور همان سال اولين وبلاگ فارسى را درست كرد، فكر نمى‏كرد كه حدود 2 ماه بعد با انتشار يك راهنما و آماده كردن چند قالب پيش‏ساخته، توسط يكى ديگر از فعالان اينترنتى اين پديده تا اين اندازه در بين كاربران ايرانى گسترش پيدا كند. با ظهور پرشين بلاگ، اولين ابزار وبلاگ‏نويسى فارسى در سال 1381 ش وبلاگ‏نويسى به‏سرعت در ميان كاربران اينترنتى به‏ويژه جوانان رواج پيدا كرد. پس از مدت كمى، زبان فارسى به چهارمين زبان وبلاگ‏نويسى در دنيا تبديل شد (1383 ش) و اندكى بعد، ابزارهاى ديگرى مانند بلاگفا و بلاگ اسكاى نيز كار خود را شروع كردند.

وبلاگ‏هاى مذهبى
پس از گذشت قريب چهار سال از ورود وبلاگ به ايران و استقبال بى‏نظير كاربران اينترنتى از اين پديده جديد، شاهد رشد روزافزون انواع وبلاگ‏ها در زمينه‏هاى مختلف هستيم. بى‏شك، در جامعه‏اى با ساختار دينى و باورهاى مذهبى هر پديده‏اى، هر چند در محيط مجازى، خيلى زود رنگ و بوى مذهبى به خود مى‏گيرد و وبلاگ هم از اين امر مستثنا نيست. البته اين جريان فقط به ايران مربوط نيست و در ساير كشورها نيز به صورت‏هاى متفاوت مشاهده مى‏شود.

جستجوى وبلاگ‏هاى مذهبى
يكى از معايب وبلاگ‏هاى ايرانى، عدم دسترسى به آنها از نظر موضوعى است. اگر چه اين كاستى در ساير نقاط دنيا هم تا حدودى وجود دارد، اما در ايران هنوز هيچ راهنماى اينترنتى براى معرفى وبلاگ‏هاى ايرانى به صورت عمومى يا تخصصى وجود ندارد. بيشتر كاربران هم به دليل عدم آشنايى با راهنماهاى جهانى و عدم ثبت وبلاگ خود در اين راهنماها يا مواجهه شدن با مشكل شناسايى زبان فارسى در اين راهنماها، از ثبت وبلاگ خود در چنين راهنماهايى خوددارى مى‏كنند و در نتيجه، اطلاعات مربوط به وبلاگ‏هاى فارسى را جز از طريق موتورهاى جستجوى عمومى مانند گوگل و ياهو، در هيچ جاى ديگر نمى‏توان پيدا كرد. ابزارهاى وبلاگ‏نويسى فارسى نظير پرشين بلاگ و بلاگفا تا حدودى اين مشكل را حل كرده‏اند؛ اما داراى نارسايى‏هاى زيادى هستند كه در اين نوشتار مجال پرداختن به آنها وجود ندارد. پرشين بلاگ در بخش مذهب تعداد 2400 وبلاگ و در بخش عرفان 1638 وبلاگ را ثبت كرده است؛ ولى نگاهى اجمالى به اين وبلاگ‏ها روشن مى‏كند كه بيش از 80% آنها يا روزآمد نمى‏شوند يا موضوع آنها در واقع، دين و مذهب نيست. در كنار اينها وبلاگ‏هايى وجود دارند كه در بخش‏هاى ديگر مانند: سياسى، اجتماعى، شخصى، روزنوشت، علمى و حتى طنز ثبت شده‏اند، اما داراى مطلب دينى و احكام نيز هستند.
همين مشكل، در بلاگفا هم مشاهده مى‏شود. در اين سيستم نيز كه داراى جستجوى وبلاگ‏ها مى‏باشد، طبق تحقيق به عمل آمده، با كليدواژه مذهب 145 وبلاگ بازيابى شد؛ اما اين سيستم جستجوى خود را در عنوان، توضيحات، نام نويسنده و نام كاربرى وبلاگ‏ها انجام مى‏دهد. بنابراين، داراى سيستم جستجوى موضوعى صرف نيست. در همين ابزار، با كليدواژه‏هايى چون: «دينى» 60 وبلاگ، «شيعه» 14 وبلاگ و «اهل سنت» 5 وبلاگ بازيابى شد. ساير ابزارهاى وبلاگ‏نويسى مانند بلاگ اسكاى و ميهن بلاگ نيز از امكان جستجو يا معرفى وبلاگ‏ها برخوردار نيستند. البته گويا پايگاه مجله موعود قصد راه‏اندازى سيستمى به‏نام Islamicblogي‏براى وبلاگ‏نويسان مذهبى دارد كه در مورد درستى اين خبر تا كنون مطلبى در جايى ثبت نشده است. شايد با راه‏اندازى چنين سيستمى مشكلات وبلاگ‏نويسان اسلامى كمتر شود.(http://mouood.com/index.php)
مسئله دوم، عدم روزآمد شدن وبلاگ‏هاست؛ به‏طورى كه در دنيا نسبت وبلاگ‏هاى ثبت‏شده به وبلاگ‏هاى فعال 60% تا 85% است. اين نسبت در ايران به 70% تا 80% مى‏رسد؛ يعنى حدود 80% از وبلاگ‏هاى ثبت‏شده روزآمد نمى‏شوند. در مورد وبلاگ‏هاى مذهبى چيزى حدود 7 تا 8 وبلاگ وجود دارند كه پس از گذشت مدت طولانى هنوز روزآمد نشده‏اند و يا نشانى خود را بدون درج نشانى جديد تغيير داده‏اند و يا در سيستم بلاگفا، تعداد زيادى وبلاگ مذهبى ثبت شده است؛ ولى مدت‏هاست كه هيچ مطلبى در آنها درج نشده است.

افزون بر اين، مى‏توان به ارائه وبلاگ‏هاى غير مذهبى در فهرست وبلاگ‏هاى مذهبى يا برعكس اشاره كرد، مانند وبلاگ «مرده‏شورها را چه كسى مى‏شويد؟»(http://sampuraziz.persianblog.com)

كه يك وبلاگ كاملاً سياسى است؛ اما در فهرست وبلاگ‏هاى مذهبى پرشين‏بلاگ ثبت شده است. ضمن اينكه تعداد بسيارى از وبلاگ‏هاى ضد مذهب به فهرست وبلاگ‏هاى مذهبى راه يافته‏اند. بنابراين، هيچ راه مطمئنى براى يافتن تعداد وبلاگ‏هاى مذهبى در حال حاضر وجود ندارد و به‏نظر مى‏رسد بهترين شيوه مرور پيوندها، در وبلاگ‏هايى است كه تا حدودى در اين زمينه شناخته‏شده هستند مانند وبلاگ «منبرنت» (www.menbar.persianblog.com)كه در آن مى‏توانيد بسيارى از وبلاگ‏هاى مذهبى و دينى روزآمد، پايگاه‏هاى علوم اسلامى، پايگاه‏هاى مراجع و مجتهدان دينى را ببينيد. وبلاگ «جارچى» (http://www.jaarchi.com) نيز برخى از وبلاگ‏هاى مذهبى را معرفى كرده است.

دسته‏بندى وبلاگ‏هاى مذهبى
هنوز براى هيچ يك از وبلاگ‏ها در ايران دسته‏بندى جامعى وجود ندارد و بسيارى از وبلاگ‏ها در زمينه‏هاى كاملاً متفاوت عرضه مى‏شوند. از نظر نوع محتوا نيز وبلاگ‏هاى مذهبى ايرانى در دسته‏هاى متفاوتى قرار دارند، مانند: 1. مذهبى؛ 2. فرهنگى-مذهبى؛ 3. سياسى-مذهبى؛ 4. اجتماعى-مذهبى؛ 5. سياسى-فرهنگى-مذهبى؛ 6. شخصى-مذهبى؛7. احكام؛ 8. فرقه‏هاى مذهبى؛ 9. دينى-مذهبى-علمى.
البته اين دسته‏بندى در جايى به ثبت نرسيده است؛ ولى بيشتر وبلاگ‏هاى موجود در حيطه مذهب، در يكى از اين گروه‏ها قرار مى‏گيرند؛ با اين توضيح كه غالب وبلاگ‏هاى مذهبى ايرانى در دسته‏هاى سوم و پنجم قرار دارند.

محتواى وبلاگ‏هاى مذهبى
بيشترين محتواى وبلاگ‏هاى دينى و مذهبى ايرانى را اخبار مذهبى و دينى، احاديث، روايات، نظرات مجتهدان درباره انواع مسائل روز، مناسبت‏هاى دينى و مذهبى و همچنين برداشت‏هاى شخصى نويسندگان وبلاگ‏ها تشكيل مى‏دهند و معمولاً اين اخبار به گونه‏اى با اخبار سياسى و اجتماعى همراه هستند. از مواردى كه كمتر ديده‏شده، مى‏توان به دانلود مداحى و مولودى‏هاى مذهبى اشاره كرد، مانند وبلاگ «بار الها عطر گل كى خواهد آمد؟» (http://atregol.blogfa.com)
برخى از كاستى‏هايى كه در وبلاگ‏هاى مذهبى ايرانى ديده مى‏شوند عبارت‏اند از: انتخاب عنوان‏هاى نامناسب براى وبلاگ‏ها كه بيانگر پوشش موضوعى وبلاگ نيستند؛ استفاده از تصاوير با گرافيك بالا و يا موسيقى و صفحات خوش‏آمد گويى كه مدت زمان باز شدن وبلاگ را به شدت افزايش مى‏دهد و مناسب وبلاگ‏هاى مذهبى نيست؛ استفاده از زمينه‏هاى سياه و تيره كه در اغلب وبلاگ‏ها مذهبى ديده مى‏شود و بالاخره اينكه حجم بسيار بالايى از اين وبلاگ‏ها را ديدگاه‏هاى شخصى آميخته با وقايع سياسى تشكيل داده است و بحث و جدل منطقى، معرفى پايگاه‏هاى اسلامى-علمى و علوم حوزوى كمتر مورد توجه قرار گرفته است.
البته آنچه در اينجا گفته‏شد، شامل تمام وبلاگ‏هاى مذهبى و دينى نمى‏شود؛ بلكه بيشتر آنها از اين نوع كاستى‏ها برخوردارند؛ مثلاً در وبلاگ «احكام شهيد»
(http://ahkam-shia.blogfa.com)
نويسنده وبلاگ به بررسى نظرات مجتهدان شناخته شده درباره مسائل روز پرداخته است و يا وبلاگ «صد حديث»
(http://sadhadis.persianblog.com)
كه در زمينه احاديث فعال است.
تعداد وبلاگ‏ها در ميان ساير فرق مذهبى، از جمله اهل تسنن، بسيار كم و انگشت‏شمار است. در اين زمينه، وبلاگ «آنچه از اهل سنت مى‏خواهيد بدانيد» (http://sonnat.blogfa.com) به‏تازگى كار خود را شروع كرده است. برخى از وبلاگ‏ها هم به طور اختصاصى مطالب خود را به يكى از امامان و ائمه اطهار (ع) يا شخصيت‏هاى بزرگ اسلامى و دينى همچون امام خمينى (ره) و يا شهداء اختصاص داده‏اند؛ مانند وبلاگ «هيئت يا حسين (ع)» (http://h-yahosein.persianblog.com) و يا وبلاگ (او خواهد آمد» كه درباره شخصيت حضرت مهدى (عج) مى‏باشد.
(http://zohormahdi.persianblog.com)

سخن آخر
همراه با ورود يك پديده جديد به دنياى اينترنت و اطلاع‏رسانى، تا مدتى تمام نگاه‏ها به سمت آن پديده مى‏باشد؛ اما پس از مدتى با توسعه فناورى و ورود فناورى و ابزارهاى جديدتر كم كم پديده قبلى فراموش مى‏شود؛ ولى خوشبختانه اين اتفاق در مورد وبلاگ هنوز به وقوع نپيوسته است و روزبه‏روز در ميان كاربران اينترنت جذاب‏تر مى‏شود. آنچه در اينجا حايز اهميت است، رشد كيفى وبلاگ‏هاست و نه رشد كمى آنها. عواملى مانند استمرار در وبلاگ نويسى، روزآمد كردن‏هاى مرتب، ارائه مطالب موثق و مستند، ارائه پيوند (Link) به مطالب پايگاه‏هاى شناخته‏شده در هر موضوع، احترام به حقوق يكديگر و رعايت حق مؤلف در دنياى وبلاگستان، از جمله مواردى هستند كه به رشد كيفى يك وبلاگ كمك شايانى مى‏كنند.
وبلاگ‏هاى دينى و مذهبى با رعايت موارد فوق و افزايش جنبه اطلاع‏رسانى دينى و اسلامى علاوه بر ثبت خاطرات روزمره و داستان‏هاى دينى مى‏توانند ابزار بسيار مناسبى براى آموزش و پرورش استعدادهاى دينى و اسلامى جوانان و نوجوانان به شمار روند. افزون بر اين، حضور متخصصان مسائل دينى و طلاب حوزه‏هاى علميه مى‏تواند با توجه به سادگى استفاده از ابزارهاى وبلاگ‏نويسى، گام بزرگى در معرفى علوم اسلامى به شمار رود.
نكته آخر اينكه به نظر مى‏رسد براى بيان حقايق و معرفى اسلام واقعى و تفكيك مذاهب و فرق اين دين آسمانى، ظهور وبلاگ‏هايى به زبان‏هاى بين‏المللى از جمله انگليسى در آينده‏اى نه چندان دور ضرورى باشد. نمونه چنين وبلاگ‏هايى در كشورهايى مانند مالزى بسيار ديده مى‏شود، همچون وبلاگAl-Muhajabah’s Islamic Blogs
(http://www.muhajabah.com/islamicblog/index.php)
كه در واقع شامل سه وبلاگ در زمينه: اسلام و زنان، آيات قرآن و مقالات اسلامى به زبان انگليسى است كه در كشور آمريكا فعاليت مى‏كند و يا وبلاگhttp://adfunk.blogspot.com همت يك مسلمان مالزيايى نوشته مى‏شود.