فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

چکیده
امروزه میدان گسترده و رو به گسترش اینترنت، مجالی را برای همه نوع فعالیت فراهم آورده است. از جمله مهم ترین کارهایی که در اینترنت به‌فراوانی انجام می پذیرد، پرداختن به دین، امور معنوی و عقاید است.
در این نوشتار برآنیم تا به بررسی استفاده از اینترنت در امور دینی بپردازیم و در میان ادیان، جایگاه اسلام را مورد توجه قرار دهیم و ضرورت‌ها و کاستی هاي پايگاه‌هاي اسلامي موجود را بررسی کنیم.
واژگان کلیدی: دین، اسلام، تبلیغ، اینترنت، دنیای مجازی، جنگ مجازی بین ادیان، تبلیغات منفی

مقدمه
بشر از همان آغاز برای عقاید و باورهای خود ارزش بسیاری قائل بود و می کوشید دیگران را نیز با خود هم‌رأی کند. وجود تصاویری که از دوران باستان بر غارها بر جای مانده و نيز دیگر آثار گذشتگان، می تواند مؤید این امر باشد. بر همین اساس، انسان‌ها با شیوه های گوناگون به ترویج و تبلیغ باورهای خود می پرداختند. گاهی ترویج یک آیین با جنگ و تهاجم علیه قلمرو یک مملکت بود و گاهی با روش های گوناگون تبلیغی.
تبلیغ بر له یا علیه هر چیز یا کسی سبب اقبال یا ادبار به آن چیز یا کس می شود. تبلیغات، ریشه در زندگی اجتماعی انسان ها دارد. این عمل در هر دوره از تاریخ بشر، با روش‌های گوناگونی انجام می‌شود و شیوه های تبلیغ با پیشرفت فنی بشر تغییر می‌کند؛ به گونه ای که تا پیش از اختراع خط، از تصاویر و نقوش برای این کار استفاده می شد و پس از پیدایش کتابت، با کاربرد نوشته هایی بر روی سنگ، پوست، یا پاپیروس به تبلیغ می پرداختند.
اختراع ماشین چاپ، پیدایش رسانه های جمعی همچون: روزنامه ها، سینما، رادیو و تلوزیون، هر یک مسیری جدید در تحول در امر تبلیغات به وجود آورد.
از 1990 ميلادي جهشی در امر تبلیغات رخ داد و قلمروهای جدیدی برای آن گشوده شد. در این سال بود كه اینترنت به صورت یک شبکه همگانی و جهان‌شمول درآمد. از همان آغاز پیدایش، اینترنت به مثابه وسیله ای در جهت تبلیغات به خدمت گرفته شد.

اینترنت و تبلیغ
تبلیغات اینترنتی به استفاده از اين محيط به منزله كانال و وسیله ارتباطی برای ارسال تبلیغات در وب اشاره دارد. در واقع، تبلیغات اینترنتی نمایش نام ها و علائم تجاری، شعارها و تصاویر تبلیغاتی در پایگاه های پربیننده اینترنت است؛ به گونه ای كه به تحقق اهداف تبلیغات بینجامد. تبلیغات اینترنتی برای اولین بار به صورت بنر در 27 اكتبر سال 1994 و در پايگاه هات وایر(1) نمایش داده شد.
تبلیغ در اینترنت به اشکال گوناگون صورت می گیرد، مانند: بنرها، بنرهای دارای غنای رسانه‌ای، نامه‌های تجاری و تبلیغات مبتنی بر بازی.

مزیت‌های تبلیغ اینترنتي(2)
تبلیغ در اینترنت مزیت های بسياری در مقایسه با تبلیغات سنتی دارد كه از آن میان می‌توان موارد زیر را نام برد:
1. ایجاد ارتباط دوطرفه: تبلیغات اینترنتی ارتباطی دوسویه بین تبلیغ كننده و مخاطب ایجاد می‌كند. مخاطبان نه تنها تبلیغات را دریافت می‌كنند، بلكه قادرند سؤالات و نظرات خود را درباره محصولات با تبلیغ‌كنندگان مطرح كنند.
2. ایجاد پیوندی مستقیم به فهرست محتوای تبلیغی: تبلیغات اینترنتی با پیوند مستقیم، دسترسی به اطلاعات امور مورد تبلیغ مرتبط را برای مخاطبان فراهم می‌سازد. این قابلیت غالباً به مبادله امور مورد تبلیغ و افزایش تعاملات تجاری می انجامد.
3. توانایی هدف‌گیری ایستا و پویای مخاطبان: در تبلیغات اینترنتی از روش های متنوعی برای هدف‌گیری مخاطبان به منظور انتخاب، ارائه و نمایش تبلیغات به صورت ایستا یا پویا استفاده می‌شود. این روش ها ممكن است بر اساس محتوای صفحه، اطلاعات شخصی و مبادله پویای اطلاعات باشند.
4. دسترسی جهانی و شبانه‌روزی: تبلیغات اینترنتی دارای دسترسی جهانی است و در تمام روزهای سال و تمام ساعت روز در دسترس است كه این سبب افزایش قابلیت مشاهده و گسترش بازار آن می‌شود.
5. ارسال، نگهداری و به روز رسانی آسان: تبلیغات اینترنتی دارای ویژگی نمایش، نگهداری و به روز رسانی آسان است كه این به دلیل ماهیت دیجیتالی آن است. كاهش فرایند تهیه و اجرای تبلیغات، از جمله نتایج این ویژگی تلقی می‌شود.
6. قابلیت اندازه‌گیری و ردگیری بالا: تبلیغات اینترنتی به دلیل ماهیت دیجیتالی، از قابلیت ردگیری و اندازه‌گیری بالایی برخوردار است. از این قابلیت برای ارزیابی عملكرد و سنجش اثربخشی تبلیغات اینترنتی استفاده می‌شود.
7. طراحی پیام آگهی: به دلیل قابلیت هدف قرار دادن دقیق و مشخص مخاطبان، می‌توان پیام ها را برای جذب نیازها و خواسته‌های معین مخاطبان طراحی كرد. هنگامی كه دقیقاً مخاطبان را شناسایی می‌كنیم، اطلاعات بهتری درباره نیازها و خواسته‌های آن‌ها به دست می‌آید. به این ترتیب، پیام آگهی ما بسیار جذاب‌‌تر خواهد بود.

تبلیغ ادیان در اینترنت
با توجه به مزایایی که برای تبلیغات اینترنتی گفته شد، دنیای وب را می توان وسیله ای مناسب برای ترویج دین شمرد. این فضای مجازی، جهانی دیگر است که ساکنان آن ویژگی خاصی دارند؛ به این معنا که آن‌ها با هویتی کاملاً متفاوت از دنیای حقیقی با هم روبه رو می شوند؛ به گونه ای که نمی‌توان آن‌ها را چنان‌که در دنیای واقعی می شناسیم، شناخت. همین مخفی بودن هویت، فضایی به وجود آورده که اشخاص کارهایی را که در دنیای حقیقی از انجام آن شرم دارند، در اینترنت انجام دهند؛ زیرا این فضا برای آن‌ها همچون مکانی خلوت است که کس را یارای دیدنشان نیست. از این رو، ملحدان و مغرضان، این فضا را برای فعالیت های ضد دینی مناسب دیده و به اشاعه افکار و اندیشه های باطل می پردازند و ذهن مردم این جهان مجازی را به شبهات می آلایند. بر این مبنا، گویی برای این ساکنان باید پیامبری فرو فرستاده شود و آیین و عقیده درست را به آن‌ها بنماید. از همین رو، صاحبان عقاید و ادیان گوناگون از اینترنت به منزله بستری مناسب برای ترویج آیین خود سود می جویند. فناوری اطلاعات به‌ طور عام و اینترنت به شكل خاص، بستری بی‌نظیر فراهم كرده كه در آن دین پژوهی و معنویت طلبی بسیار آسان‌تر، بیشتر و مطلوب تر از گذشته شده است. بنا به گفته جرج بارنا(3) از هر 6 نفر كاربر اینترنت در جهان، دست کم، یک نفر در پی اطلاعات معنوی و مذهبی بوده است. در این زمینه آمارهایی وجود دارد كه کمترین میزان دین پژوهی در اینترنت را در حد 25 تا 30 درصد كل كاوش های اینترنتی اعلام كرده اند و این نشانگر بازگشت و اقبال نسل جدید جهان به دین و معنویت، و همچنین بیانگر ضرورت بهره گیری از فناوری اطلاعات و اینترنت در این زمینه است(4). همزیستی قابل توجه دین و فناوری اطلاعات تا آن‌جا است كه امروز مذاهب و مكاتب مختلف برای تبلیغ و تسهیل در امور و مناسک مذهبی خویش، امكان عبادت سایبر یا آن‌لاین(5) را میسر كرده اند و سخن از ادیان مجازی به میان آمده است؛ ادیانی كه اینترنت در شكل گیری آن‌ها نقش اول را داشته است.
در حال حاضر، فعالیت هزاران وب‌سایت دینی و مذهبی كه اطلاعات مرتبط با مذاهب را در دسترس عموم مردم دنیا قرار می‌دهد، شبكه‌ای از وبلاگ‌ها، فاروم‌ها یا تالارهای گفتگو كه سؤالات مردم را پاسخ می دهند و همچنین ظهور فناوری‌هایی مثل شبكه‌های اجتماعی مجازی، پیام رسان‌ها، خبرخوان‌های اینترنتی و كتابخانه‌های مجازی و الكترونیکي، سبب شده است مردم به منابع و كتب مقدس دینی دسترسی راحت‌تری داشته باشند.
كلیسای واتیكان در سال 1997 میلادی جایگاه خاصی در شبكه اینترنت داشت و استفاده از این فضا در آغاز برای آنان از طریق گردآوری اطلاعات و توسعه و گسترش رایزنی‌ها و دیدگاه های مسئولان دینی كلیسایی برای ارائه اقدامات رسمی‌شان صورت می‌گرفت. در 22 نوامبر سال 2001، پاپ ژان پل دوم، اولین نامه الكترونیكی خود را برای 50 راهب ارسال کرد. در اوايل همان سال، كليساى ملى استراليا در جهت جذب بيشتر مردم براى حضور در مراكز و محافل مذهبى، از ابزار نوظهورى به نام اينترنت بهره برد و افرادى كه روزهاى يكشنبه نمی‌توانستند به هر علتی در مراسم دعای كليسا شرکت کنند، ساعاتى را از اينترنت به طور رايگان استفاده می‌کردند.
چیزی نگذشت که كليساهاى پروتستان آمريكا نیز اقدام به راه‌اندازى پايگاه‌‌هايى كردند كه در آن به شكل همزمان افراد مى‏توانستند با استفاده از اينترنت در دعاهاى روز يكشنبه كليسا شركت كنند؛ بدون آن‌كه نياز به طى كردن مسافت و حضور فیزیکی در كليسا داشته باشند. همچنین واتیكان در سال 2002 ميلادي دو سند پیاپی را در باره استفاده از فضای اینترنت با عناوین «كلیسا و اینترنت» و «اخلاق و اینترنت» صادر کرد.
اسقف كن كلسى، يكى از نخستين كشيشان اينترنتى در مصاحبه‏اى با آسوشيتدپرس در اوايل سال 2003 گفت: كليساى اينترنتى جامعه‏اى جديد و به عبارتى، خلق سرزمينى جديد است. ما در كليساى اينترنتى تمام كارهاى جامعه دينى را انجام مى‏دهيم؛ به طور مثال، عبادت‌هاى روزانه، خواندن كتاب مقدس، حضور كشيش براى گفتگو و تسكين و حتى ثبت اعترافات گناهكاران در اين جامعه الكترونيكى تحقق يافته است. چند ماه بعد ربكا سامرز، مسئول مركز شوراى كاتوليكى كانزاس سيتى نيز از راه‌اندازى جامعه اينترنتى اديان خبر داد و گفت كه آن‌ها بودجه قابل توجهى براى اين جامعه مجازى كه به گسترش تعاليم مسيح و حفظ مسيحيان در جهان كمك خواهد كرد، اختصاص داده‏اند.(6)
دسترسى شبانه‌روزى به كشيش‌هايى كه ساعت‌ها با مراجعان چت مى‏كنند، موسيقى‏هاى مذهبى كه در تمام ساعات قابل شنيدن است، استفاده از كتابخانه‏ها و مقالات و تحقيقات آكادميك و علمى و همچنين شركت در دعاهاى دسته جمعى و خواندن كتاب مقدس، از جمله متداول‏ترين امور كليساهاى اينترنتى است. با این دیدگاه ها بسیاری از نوشته‌های اعتقادی مسیحیت توسط كشیشان، راهبان و وابستگان به گروه های مختلف دینی كه حاكی از آرا، نظرات و اطلاعات شخصی خودشان بود، در این فضا پدیدار گشت.
بر این اساس، در آماری كه در سال 2004 ميلادي گرفته شده، مسیحیت دارای 29506 پایگاه اطلاع‌رسانی در فضای سایبر بوده است.
امروزه پايگاه های متنوع و گوناگونی در اینترنت وجود دارند که با رویکردهای مختلف به طور خاص به دین می پردازند.(7) از این دست پایگاه ها در اینترنت بسیارند و هر روز نیز بر شمار آن‌ها افزوده می شود.

تبلیغات منفی (quack)
برخی از پایگاه ها که به گونه خاص به دین می پردازند، علاوه بر معرفی و تبلیغ عقیده خود، باورهای ادیان دیگر را تخریب می‌کنند و در واقع، به تبلیغ علیه ادیان دیگر می پردازند. این کار به شیوه های گوناگون انجام می پذیرد؛ به این گونه که یا پایگاه تخریب کننده به عنوان و اسم پایگاه دیگری بر ضد دین دیگر تبلیغ می کند؛ یا در قالب و عنوان همان دین بر علیه ضد آن سخن می گوید. برخی دیگر از پایگاه ها نيز به‌صراحت به تبلیغ علیه ادیان خاص یا دین به طور کلی می پردازند.
این نمونه ها در فضای اینترنت به قدری بسيار است که برخی کارشناسان از آن به جنگ مجازی بین ادیان تعبیر می کنند. «جان فرانسوا ماییر» در کتاب «اینترنت و دین» به پایگاه های مسیحی اشاره می کند که افزون بر تبلیغ دین مسیح، با پایگاه های اسلامی رقابت می کنند. بر اساس آمار سال 2004 تعداد پایگاه های اسلامی 1791 مورد بوده است که همین تعداد پایگاه، موفقیت‌هایی را در راه تبلیغ دین در کشورهای افریقایی و غربی کسب کرده و در نتيجه، حس رقابت را در ميان پایگاه های ادیان دیگر بر انگیخته است.
البته در نمونه هایی این رقابت ها رنگ خصومت به خود می گیرد و یک پایگاه با اهداف گوناگون در پی تخریب ادیان دیگر بر‌می آید. فعالیت هایی نظیر: تبلیغ عقاید باطل به نام اسلام، ترویج باورهای تحریف شده و ایجاد شبهات در عقاید مردم، از جمله کارهای این دست پایگاه ها است. تحقیق انجام شده از سوی دانشگاه الازهر نشان می‌دهد كه بیش از ده هزار پايگاه‌ اینترنتی سرگرم فعالیت تخریبی علیه دین مبین اسلام و مسلمانان هستند. از نمونه های این گروه ها «هاگانا»(8) است(9).
این بررسی که به‌ وسیله «دکتر سید مرعی» استاد دانشکده تربیت دانشگاه الازهر انجام گردیده و در مجله روزالیوسف(10) منتشر شده، میزان هزینه اختصاص یافته برای این پايگاه‌ها را بالغ بر یک میلیارد دلار در سال ارزیابی کرده است. برخی از سازمان‌های صهیونیستی، جزو نخستین نهادهایی بودند که به اهمیت بهره‌گیری از اینترنت برای بسط و نشر افکار ضد اسلامی‌شان پی بردند. بنا بر آنچه در این بررسی آمده، رویکرد اصلی برخی از پايگاه‌هاي اینترنتی مزبور، روا داشتن جسارت و اهانت به ساحت پیامبر گرامی اسلام(ص) و خدشه‌دار ساختن قرآن كريم است. گردانندگان برخی از پايگاه‌هاي دیگر اقدام به نگارش سوره ها و آیاتی شبیه آیات قرآنی می کنند که آکنده از سخنان هرزه و بي‌اساس و در واقع، نشانگر كينه آنان نسبت به اسلام و مسلمانان است.
در این بررسی همچنین خاطر نشان شده كه برخی از پايگاه‌هاي اینترنتی، کلمات و عبارات قرآنی مشهور را با خطوط عربی و در شکل خوک، سگ و دیگر حیوانات، در صفحه اصلی خود درج می‌کنند. برخی از این پايگاه‌ها که در این تحقیق به عنوان «پايگاه‌های نژادپرستانه» توصیف شدند، مدام مسلمانان را به ارتکاب اعمال تروریستی، خونریزی و نژادپرستی متهم می کنند و در این میان، پايگاه‌های اینترنتی ضداخلاقی و مستهجن، اقدام به درج آیات قرآنی در حواشی صفحه اصلی خود می‌نمایند. در بعضی دیگر از پايگاه‌ های اینترنتی ویژه مد، کلمات و آیات قرآنی در حواشی لباس های ارائه شده نقش بسته است.(11)

پايگاه های اسلامی موجود؛ کاستی ها و ضرورت ها
چنان‌که گذشت، پایگاه های اینترنتی گوناگونی در باره اسلام وجود دارد. بعضي از این پایگاه ها فقط در برهه ای از زمان مؤثر بوده و برخی هنوز هم تأثیر فراوانی بر کاربران خود دارند. اما با پیشرفت فناوری ها در زمینه اینترنت، و به وجود آمدن راهکارهای متنوع در زمینه جذب مخاطب، گونه های مختلف ارائه محتواهای دینی هم تنوع یافته است و شاید بهتر باشد این پایگاه ها نیز به این مسائل توجه بیشتری کنند.
در زير به برخی از مهم‌ترين پايگاه اسلامی اشاره می شود:
1. پايگاه حوزه www.hawzah.net
اطلاع‌رسانى در زمينه علوم اسلامى از جمله: قرآن، عقايد، اسلام، احكام، اخلاق، فرهنگ و تمدن، آشنايى با حوزه‏هاى علميه و كتابخانه و مجلات.
زبان: فارسى.
2. شبكه آل‌البيت www.al-shia.com
قرآن، شيعه، احكام، حديث، اهل‌بيت، اجتماعى، ارتباط با علماى شيعه، زندگى‌نامه بزرگان شيعه، بانك پرسش و پاسخ و تعداد قابل توجهى كتاب و مقاله.
زبان: فارسى، عربى، انگليسى، اندونزيايى، تاى، روسى.
3. پايگاه الاسلام www.al-islam.org
كليات اسلام، قرآن، چهارده معصوم، عقايد و احكام، تاريخ و كتابخانه بسيار مفصل در موضوعات مختلف اسلامى.
زبان: انگليسى، عربى، سواحلى.
4. پايگاه رافد.www.rafed.net
كتابخانه بزرگ، مقالات اعتقادى، مجلات فرهنگى، كتابخانه صوتى، بخش حوادث و وقايع، بخش زن و كودك و معرفى شهرهاى اسلامى.
زبان: عربى، اردو، انگليسى.
5. مؤسسه دار الحديث www.hadith.net
پايگاه تخصصى ويژه احاديث اهل بيت، منابع حديثى شيعه، پژوهش‌هاى حديثى، دانستني‌هايى از احاديث و داراى بخش پرسش و پاسخ در مورد احاديث.
زبان: فارسى، عربى، اردو، انگليسى، فرانسوى.
6. پايگاه مجمع جهانى اهل بيت (ع) www.ahl-ul-bayt.org
معرفى مجمع جهانى اهل بيت(ع)، انتشارات مجمع، آثار هنرى (تابلو) درباره ثقلين، ارائه گزارش فعاليت هاى اين مركز درباره فقه شيعى و داراى بخش مجلات وكتابخانه.
زبان: فارسى، عربى، تركى، انگليسى، اسپانيايي.
7. پايگاه امام على(ع) www.imamalinet.net
انديشه امام على(ع)، سيره امام على(ع)، شيعه ‏امام على(ع)، نهج‌البلاغه با سه ترجمه و يک شرح، الغدير، كتابخانه، امام على(ع) در قرآن و سنت، امام على(ع) از منظر ديگران و فضايل امام على(ع).
زبان: فارسى، عربى، انگليسى.
8. پايگاه ‏الكوثر www.alkawthar.com
كتابخانه (مجموعه‏اى از كتاب‌هاى اسلامى)، درباره اهل‌بيت(ع)، معرفى علما و بزرگان، معرفى حوزه علميه به همراه بعضى دروس آن، مباحث فقهى به صورت موضوعى، تصاويري از علما و اماكن مقدس.
زبان: عربى.
9. پايگاه عقايد www.aqaed.com
كتابخانه صوتى، جلسات‏ عقايدى، تعداد زيادى كتب عقايدى، كتاب هايى در رد شبهات، پاسخ به پرسش‌هاى عقايدى، مناظرات، كتاب هايى درباره اهل بيت، شيعه در كشورهاى مختلف دنيا.
زبان: عربى.
10. شبكه بلاغ www.balagh.net
قران، اهل بيت، كلام و اعتقادات، فقه و احكام، نظام سياسى اسلام، مقالات، كودك و نوجوان.
زبان: فارسى، انگليسى.
11. پايگاه شيعه www.shia.org
اطلاعاتى در زمينه اسلام، چهارده معصوم(ع)، معرفى بعضى شخصيت‌هاى دينى، متن و ترجمه بعضى از دعاهاى روز و هفته، مقالات اسلامى و ارائه ترجمه منابع متنى اسلامى مانند: قرآن، نهج البلاغه و صحيفه سجاديه.
زبان: انگليسى.
12. شبكه الامام http://al-imam.net
ادعيه و زيارات، مجموعه‏اى از تصاوير، تقويم اسلامى، اشعار اسلامى، اهل بيت، اشعار اسلامى، معجزات اسلامى به همراه تصاوير و سخنراني‌هاى اسلامى.
زبان: عربى، انگليسى.
13. آستان قدس رضوى www.aqrazavi.org
زندگي‌نامه مختصر حضرت امام رضا(ع) و معرفى مفصل حرم مطهر رضوى، و آستان قدس و كليه اماكن وابسته به آن.
زبان: فارسى.
14. پايگاه اسلام ناب www.islam-pure.de
زندگي‌نامه و تأليفات و مطالب گوناگون درباره آيت الله خامنه‏اى، معرفى مراكز ديگر.
زبان: انگليسى.
15. پايگاه فدك www.fadak.org
اهل‌البيت(ع)، قرآن، شبهات و رد آن‌ها، ادعيه و زيارات، علما و بزرگان.
زبان: عربى.
حضور پایگاه های مزبور در فضاي جهاني اينترنت، در ارائه و عرضه اسلام بسیار مؤثر است؛ اما این پایگاه ها هم به لحاظ کمیت و هم ازحیث کیفیت برای مقابله با پايگاه‌هاي متخاصم و ضد دین کافی نیستند؛ هم باید بر تعداد آن‌ها و هم به لحاظ محتوا بر غنای آن‌ها افزود.

راهکارهای مقابله با هجمه تبلیغاتی در اینترنت
در بستر فناوري امروز، رسانه ها به قدری توسعه یافته اند که به گفته الوین تافلر در کتاب موج سوم، انقلاب اطلاعاتی رخ داده و اطلاعات از هر طرف ما را احاطه کرده است. از این رو، جوامع روز به روز به سمت اطلاعاتی شدن پیش می‌روند. در این موج اطلاعات اگر نتوانیم تولید اطلاعات داشته باشیم، نه تنها عقب افتاده ایم، بلکه محکوم به تقلید و پیروی از دیگران می‌شویم. این مسأله در بینش و زندگی افراد که با توجه به فرهنگ ما بینش دینی است، تأثیر می گذارد. اگر نتوانیم تولید اطلاعات پاک برای مخاطبان رسانه ها داشته باشیم، قطعاً مخاطبان جذب اطلاعات باطلی می شوند که به لباس پاک درآمده است.(12)
برای مقابله با این سیل تهاجم ها و تخریب ها باید به طور منطقی و هوشمندانه راهکاری اندیشید. در اینجا رهیافت هایی چند ارائه می شود:
1. ایجاد پایگاه های تخصصی در باره اسلام به همه زبان های زنده دنیا؛ به گونه ای که در گستره های وسیع اسلام به شکل تخصصی و خاص مطلب ارائه کنند تا جویندگان مسائل دینی به پاسخ پرسش های مهم خود در زمینه اسلام دست یابند.
2. ایجاد پایگاه هایی که تمام اصول طراحی در آن رعایت شده باشد (به اصطلاح کاربر پسند باشد)؛ به عبارت دیگر، پایگاه های اسلامی باید به مسأله جذابیت های بصری در طراحی پايگاه‌هاي خود توجه داشته باشند تا بتوانند کاربران را در نگاه اول جذب کنند و آن‌گاه با ارائه محتوایی دلپذیرتر، آن‌ها را مدت‌زمان بیشتری در پایگاه نگهدارند.
3. کاربردپذیری را در پایگاه های اسلامی افزایش دهند تا بتوانند کاربران را که نقش بسیار مهمی در پویایی یک پایگاه دارند، از نظر سهولت استفاده به خود جذب کنند.
4. در درج محتوای پايگاه‌ها بسیار دقیق باشند و بکوشند مطالب را به شکل تعاملی ارائه کنند.
5. پایگاه هایی به شکل شبکه های اجتماعی اینترنتی ایجاد کنند و بکوشند تالار گفتگویی برای همه مخاطبان - چه موافق دین و چه مخالف آن - ایجاد کنند تا در فضای گفتگو و مباحثه به پرسش ها و شبهات پاسخ مناسب و درخور داده شود؛ چنانكه خداوند در آیه: «ادْعُ إِلىَ‏ سَبِیلِ رَبِّكَ بِالحِْكْمَهِ وَ الْمَوْعِظَهِ الحَْسَنَهِ وَ جَدِلْهُم بِالَّتىِ هِىَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِین.»‏ (نحل/ 125) به این مطلب امر کرده است.
از این رو، برای این‌که بتوانیم در جهان پرآشوب اینترنت که مملو از آرای مادی گرایانه و ضد انسانی است و بشر را به سوی مسخ شدگی می راند، اندیشه ناب اسلامی را ترویج دهیم و به رسالت تبلیغ دین خود کمک کنیم، باید با آگاهی از فناوری های نوین کار در دنیای سایبر، وارد عرصه نبرد با مهاجمان به عقیده و باور مردم شويم و به دین خدا یاری رسانیم. قرآن كريم مي‌فرمايد: «يَأَيهَُّا الَّذِينَ ءَامَنُواْ إِن تَنصُرُواْ اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدَامَكم.»‏ (محمد/ 7)
در این روزگار برای تبلیغ و گسترش باورهای انسان ساز اسلامی نیازی به مهاجرت های طولانی و صرف زمان نیست؛بلکه می‌توان بدون طی مسیر به دور افتاده ترین مناطق دنیا پیام خود را منتقل کرد. ایجاد وبلاگ ها به منزله منابر مجازی، استفاده از امکانات چندرسانه ای برای آموزش فرایض دینی، امکان تهیه کتب الکترونیکی در زمینه امور اعتقادی و عرضه آن در اینترنت، ایجاد نرم افزارهای اسلامی برای استفاده در گوشی‌های تلفن همراه، از جمله کارهایی است که می توان برای مقابله با هجوم فرهنگ ها و عقاید منحرف انجام داد. ■