فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

نوشته حاضر كوشيده است در نگاهى گذرا، به بررسى وضعيت مطبوعات دينى در كشور و ضرورت‏ها و چالش‏هاى آن بپردازد و آنگاه ضرورت حضور مطبوعات دينى در پايگاه‏هاى اطلاع‏رسانى علوم اسلامى و چگونگى عرضه نشريات در پايگاه‏هاى اسلامى را يادآور شود.
واژگان كليدى: مطبوعات دينى (اسلامى)، فنّاورى اطلاعات، پايگاه‏هاى اسلامى، مطبوعات و پايگاه‏هاى اسلامى و توليد محتوا
جوامع انسانى همواره با تغييرات اجتماعى و تحولات ناشى از فراز و فرود فرهنگ‏ها مواجه بوده‏اند و در اين ميان، برخى جوامع توانسته‏اند در دوره‏هايى از تاريخ خود، به تمدنى ماندگار تبديل شوند و اين مهم، در گرو فرهنگ‏سازى و توليد دانش در ميان آنان بوده است. تأملات تاريخى نشانگر آن است كه آموزه‏هاى دينى در ايجاد تمدن پايدار اسلامى نقش تعيين‏كننده‏اى داشته است و «مطبوعات دينى» در عصر حاضر، به عنوان يكى از شاخصه‏هاى فرهنگ‏سازى رسالت سنگينى در جوامع اسلامى بر عهده دارد.
از سوى ديگر، دوران حاضر به «عصر انفجار اطلاعات» لقب يافته است. موج عظيم اطلاعات با گستره‏اى از نظرى‏ترين عرصه‏ها مانند «الهيات»، تا عملى‏ترين عرصه‏هاى علمى مانند «مديريت صنعت»، بر جهان كنونى سايه افكنده و در قالب نرم‏افزارهاى بى‏شمار و يا با كمك اينترنت فكر، ايده و آرمان تك‏تك افراد جامعه را تسخير مى‏كند.
بى‏ترديد، ضرورت فراهم آوردن زمينه مناسب به منظور مقابله همه‏جانبه علمى با اين پديده احساس مى‏شود. حضور مطبوعات به‏خصوص نشريات تخصصى دينى در پايگاه‏هاى اطلاع‏رسانى علوم اسلامى به عنوان ابزارى قوى براى طرح نگاه‏هاى نو و انديشه‏هاى جديد و كارآمد، مى‏تواند خلأ دسترسى اطلاعات به روزِ دينى را پُر نمايد.

پيشينه مطبوعات دينى در كشور
مطبوعات اسلامى در كشور ما بيش از يك قرن سابقه دارد. گرچه تبليغات سنّتى به شكل‏هاى مختلف در جوامع اسلامى سابقه‏اى بس طولانى دارد، ولى استفاده از رسانه‏اى به نام «مطبوعه» به عنوان ابزارى براى تبليغ آموزه‏هاى دينى بسيار دير اتفاق افتاد؛ اما همين مقدار بسيار ثمربخش و پُربار بود.
سيد جمال الدين اسد آبادى، روشنفكر و انديشمند اسلامى، اولين شخصيتى بود كه در مقاله‏اى به نام «فوايد جريده» هشدار داد كه اهل علم بايد در عرصه مطبوعات وارد شوند. از آن پس بود كه انديشمندان اسلامى فعاليت مطبوعاتى خود را در حوزه دين آغاز نمودند. از جمله اين انديشمندان، حجة الاسلام سراج انصارى است كه با درك موقعيت و شرايط زمان، دريافت براى احياء دين بايد از ابزارهاى جديد بهره گرفت. انتشار مجله «آيين اسلام» و «دنياى اسلام» در سال‏هاى بين 1323 تا 1325 ه . ش نتيجه تلاش بى وقفه ايشان است.(1)
آنچه در اينجا لازم است به آن اشاره شود اين است كه با مطالعه تاريخ مطبوعات دينى در ايران به اين نتيجه مى‏رسيم كه ماهيت نشريات دينى، مبارزه با الحاد و به نوعى پاسخگويى به شبهات زمانه بوده است. به همين جهت، همواره تحت فشار قدرت‏هاى حاكم به حيات خود ادامه مى‏داده است؛ چنان كه تا قبل از پيروزى انقلاب اسلامى ايران رشد و توسعه مطبوعات دينى به كندى صورت گرفته و در برهه‏اى از تاريخ با چالش جدى مواجه گرديده است.
اما پس از پيروزى انقلاب و ايجاد فضاى باز تحقيق و پژوهش به‏خصوص در عرصه دين، شاهد شكوفايى و بالندگى مطبوعات دينى هستيم؛ به طورى كه امروزه انتشار مطبوعات اسلامى بعد از نشريات سياسى و اجتماعى در رتبه دوم قرار دارد.

مطبوعات اسلامى از نگاه آمار
در كشور ايران از مجموع 2000 نشريه داراى مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، بالغ بر 200 عنوان مربوط به مطبوعات اسلامى است و اگر آمار عناوين نشريات اسلامى دانشگاه‏هاى سراسر كشور را كه قريب 700 عنوان نشريه تخصصى و نيمه تخصصى در حوزه دين به شمار مى‏رود را به اين مجموعه اضافه نماييم، تعداد عناوين مطبوعات دينى (اسلامى) به حدود 900 عنوان مى‏رسد.
به طور متوسط از هر هفت نشريه‏اى كه در ايران منتشر مى‏شود، يك عنوان به صورت تخصصى يا نيمه تخصصى، نشريه اسلامى است. بر اساس اين آمار، حجم انتشار مطبوعات اسلامى در ايران، بالاترين رقم را نسبت به ساير كشورهاى اسلامى دارا مى‏باشد.
در حال حاضر، در شهر مقدس قم، حدود 90 نشريه اعم از هفته‏نامه، ماهنامه و فصلنامه به طور تخصصى توسط مراكز و مؤسسات دينى يا مراكز دانشگاهى و حوزوى منتشر مى‏شود كه در اين ميان، حوزه علميه قم با مؤسسات وابسته‏اش، با انتشار بيش از 25 عنوان نشريه اسلامى، فعال‏ترين ناشر مطبوعات اسلامى است.(2)

مطبوعات دينى و ضرورت‏ها
امروزه گرايش به دين و معنويت حتى در پيشرفته‏ترين جوامع صنعتى نه تنها كاهش نيافته، بلكه روزبه‏روز افزايش مى‏يابد. به طور قطع، مطبوعات دينى با جذب مخاطبان فراوان و تشنه حقيقت و معنويت، مى‏توانند به بحران فكرى و فرهنگى جهان پاسخ دهند.
همچنين با تحولات شگرف در زمينه اطلاعات و دانش بشر، شاخص ميزان رشد و توسعه‏يافتگى كشورها ديگر «درآمد سرانه» يا «توليد ناخالص ملى» نيست؛ بلكه ميزان دانايى و دانشى است كه در نظام اطلاعاتى و ارتباطى (ICT) به‏دست آمده است. با اين دگرگونى، امروزه جامعه توسعه يافته، جامعه‏اى است كه به كمك فنّاورى مدرن اطلاعات و ارتباطات (ICT) از علم و دانش بيشترى برخوردار باشد. از اين‏رو، مى‏توان به اين نتيجه مهم رسيد كه رسانه‏هاى گروهى و از جمله مطبوعات، با رسالت خطير خود و با بهره‏گيرى از فنّاورى اطلاعات مى‏توانند نقش بسزايى در رشد و توسعه كشور داشته باشند.

مطبوعات دينى و رسالت‏ها
رسالت مطبوعات به‏ويژه نشريات تخصصى اسلامى از جهات متعددى قابل طرح و بررسى است كه در اين نوشتار به اهمّ آنها اشاره مى‏گردد:
1. ارتقاء فرهنگ و پژوهش‏هاى دينى با طرح ديدگاه‏ها، نظريات جديد و متناسب با نياز زمان و بيان آسيب‏ها و آسيب‏شناسى‏هاى دينى و دين‏دارى؛
2. نظريه‏پردازى نسبت به پرسش‏هاى زمانه در قالب پاسخ‏هاى علمى و متقن از منظر دين؛
3. پاسخگويى به نياز نسل حاضر در حل معضلات فرهنگى و ارائه راهكار به منظور تأثيرگذارى فرهنگى؛
4. پديدآوردن قدرت تحليل دينى و تقويت بنيادهاى معرفت دينى در مخاطبان با طرح پرسش‏هاى كاربردى و ارائه پاسخ‏هاى متعدد؛
5 . فراهم نمودن زمينه مناسب به منظور تضارب آراء و نقد و نظر در آثار دينى و آسيب‏شناسى محتوا؛
6. ايجاد ارتباط ميان متصديان امور فرهنگى به خصوص حوزويان با كليه گروه‏هاى سنى جامعه؛
7. معرفى صاحب نظران، تأثيرگذاران فرهنگى، صاحبان انديشه‏هاى ناب و اصيل اسلامى در حوزه‏هاى گوناگون دين به مخاطبان مطبوعات به منظور ارائه الگوى صحيح به خصوص به نسل جوان؛
8. استفاده از شيوه‏هاى مختلف تبليغ و اطلاع‏رسانى در قالب‏هايى چون: خبر، گزارش، عكس، مصاحبه، ميزگرد، ترجمه، نقد و نظر، قصه و شعر و انواع مقاله؛
9. اطلاع‏رسانى وسيع و به‏موقع به قشرهاى فهيم جامعه در عرصه دين.
با بررسى رسالت سنگين نشريات به خوبى مى‏توان جايگاه رفيع اين رسانه را در پايگاه‏هاى اطلاع‏رسانى علوم اسلامى به اثبات رساند. به دليل اهميت اين موضوع، حضور ارزشمند و تأثيرگذار مطبوعات دينى را در عرصه فنّاورى اطلاعات از جنبه‏هاى مختلف مورد بررسى قرار مى‏دهيم.
چند سال قبل در واكنش متفاوت از سوى بعضى از متصديان امور فرهنگى، ضرورت حضور مطبوعات دينى در پايگاه‏هاى اطلاع‏رسانى علوم اسلامى مطرح گرديد. گروهى بر اين عقيده بودند كه بايد با تمام قدرت به مبارزه با اين پديده قرن برخاست و از رشد و گسترش آن كاملاً جلوگيرى كرد؛ زيرا از سويى به مرزهاى عقيده و فرهنگ جامعه ما آسيب جدى و جبران‏ناپذير وارد مى‏سازد و از سوى ديگر، كنترل اين جريان عظيم اطلاعاتى و پاكسازى اين شاهراه بزرگ ارتباطات كه فناورى پيشرفته پشتوانه حركت سريع آن است، غير ممكن خواهد بود؛ ولى پرواضح است كه چنين تفكرى پسنديده نيست؛ چرا كه عدم حضور مقتدرانه فرهنگى در عرصه ارتباطات به معناى پذيرفتن شكست در بخش وسيعى از صحنه تهاجم فرهنگى است. گريز از حضور در شبكه‏هاى جهانى اطلاع‏رسانى و ارائه نكردن نظريات حق و پاسخ ندادن به تحليل‏هاى باطل، ما را در موضعى منفعلانه و ضعف قرار مى‏دهد. از اين‏رو، امروزه ديدگاه گروه دوم ملاك عمل قرار گرفته و از حمايت جدّى در دستگاه‏هاى دولتى و بخش‏هاى فرهنگى برخوردار است. بر اساس اين ديدگاه، نه تنها «اينترنت» و در معناى وسيع آن «فنّاورى اطلاعات و ارتباطات» تهديد نيست، بلكه فرصت نيز هست!! آن هم بهترين فرصت براى بيان ايده‏ها، آرمان‏ها، عقايد و در نهايت سوار شدن بر اين موج توفنده و حركت به سمت ساحل پيروزى. با وجود همه نگرانى‏هاى موجود و خطراتى كه زيربناى فكرى نسل جوان ما را تهديد مى‏كند، مى‏توان با همين ابزار جديد و با پشتوانه فرهنگ غنى اسلام كه برگرفته از معجزه جاويد قرآن كريم و دستورات ائمه اطهار (ع) است، در عرصه تعامل فرهنگى در تهاجم عليه فرهنگ‏هاى ناسالم و آموزه‏هاى غير اخلاقى و فاسد، ابتكار عمل را به دست گرفت و به اين ترتيب، نه تنها به عنوان يك مدافع؛ بلكه به عنوان يك مقابله كننده قدرتمند به ارائه فرهنگ اصيل اسلامى پرداخت.
در راستاى عمل به چنين وظيفه‏اى، امروزه شاهديم كه انبوهى از پايگاه‏هاى اطلاع‏رسانى علوم اسلامى در داخل كشور به منظور انواع خدمات‏دهى به كاربران راه‏اندازى شده است و به رشد فزاينده خود همچنان ادامه مى‏دهد. ولى آيا تلاش براى راه‏اندازى پايگاهى اسلامى و عرضه اطلاعات اندك و بعضاً كليشه‏اى و تكرارى مى‏تواند ما را در اين رقابت بزرگ موفق گرداند؟
چيزى كه امروزه كاربران اين گونه پايگاه‏هاى اطلاع‏رسانى و به خصوص متصديان متعهد و دلسوز، از آن زجر مى‏برند، كمبود محتوا است. از اين‏رو، رهبر فرزانه انقلاب اسلامى (مدظله العالى) بارها بر نهضت نرم‏افزارى و توليد علم تأكيد فرموده‏اند. هم‏اكنون بيش از 80% هزينه‏ها در بخش سرمايه‏گذارى فنّاورى اطلاعات و ارتباطات (ICT) در كشورهاى غربى خاصه آمريكا، روى توليد محتوا متمركز است؛ در حالى كه در ايران بيشترين هزينه‏ها جهت سخت‏افزار و سپس نرم‏افزار صرف مى‏گردد و كم‏ترين هزينه به توليد محتوا اختصاص مى‏يابد كه متأسفانه در بخش علوم انسانى به پايين‏ترين درجه نزول كرده است. گزارشى كه در خصوص روند توليد علم در ايران از سوى شوراى عالى انقلاب فرهنگى منتشر گرديده است،(3) حاكى از آن است كه درصد اعتبارات دولتى به منظور تحقيقات مربوط به فرهنگ و آموزش، در آخرين رده‏هاى پژوهشى در كشور قرار دارد. همچنين اين گزارش نشان مى‏دهد كه بر اساس آمار، توليد علمى ايران در سال 2000م، 12% است و اين در حالى است كه اين رقم در آمريكا 32/2% اعلام گرديده است. از سوى ديگر، شاخص‏هاى عملكردى تحقيقات در كشور نشان مى‏دهد كه سهم كشور در انتشار مقالات معتبر بين‏المللى با وجود دارا بودن يك درصد جمعيت دنيا، بسيار كمتر از يك درصد است و سهم كشور در توليد علمى دنيا خصوصاً در گروه علوم انسانى و هنر، با وجود توانايى فراوان، ناچيز است. از نكات قابل تأمل در اين گزارش آن است كه بيشترين ارجاعات به مقالات ايرانى در سال 2000م به تحقيقات مربوط به علوم پايه و كمترين آنها به پژوهش‏هاى علوم انسانى بر مى‏گردد.!! (4)
با توجه به مطالب فوق و رسالت سنگينى كه مطبوعات بر دوش دارند، حضور اين رسانه به‏ويژه «نشريات تخصصى دينى» در پاسخگويى به اين نياز مهم و اساسى (توليد محتوا) ضرورى جلوه مى‏كند. ويژگى‏هاى اين رسانه سبب شده است تا عده‏اى فعاليت جدّى خود را در پايگاه‏هاى اطلاع‏رسانى علوم اسلامى در زمينه مطبوعات تخصصى آغاز نمايند و هم‏اكنون شاهد تحول و رشد روزافزون خدمات‏دهى اين گونه پايگاه‏ها در زمينه مطبوعات هستيم؛ ويژگى‏هايى از قبيل: دارا بودن حجم انبوهى از مقالات تخصصى و نيمه تخصصى در كليه زمينه‏هاى فرهنگى اجتماعى و دينى؛ نظريه‏پردازى و ارائه تحليل‏هاى مناسب نسبت به جديدترين مسائل عقيدتى و شبهات گوناگون؛ پرداختن به مسائل روز جامعه و به طور كلى مسائل جهانى در قالب مقاله، گزارش، مصاحبه و ميزگرد؛ امكان اظهارنظر جمعى و نظريه‏پردازى گروهى توسط صاحبان فكر و انديشه؛ و تضارب آراء، نقد و نظر ايده‏ها و ده‏ها ويژگى ديگر كه دقيقاً متناسب با ارائه اطلاعات و توليد محتوا در پايگاه‏هاى اسلامى است.
در پايان، توجه تمامى مسئولان فرهنگى به‏خصوص دو نهاد حوزه و دانشگاه را به اين نكته جلب مى‏نماييم كه اگر وجود اين رسانه در ارتقاء سطح علمى و پژوهشى كشور تأثيرگذار است و مى‏تواند كاستى‏هاى توليد محتوا در پايگاه‏هاى اطلاع‏رسانى را تا حدّ زيادى مرتفع سازد، پس سزاوار است كه به جاى توجه به كميت اين نوع رسانه‏ها و افزودن عناوين آنها، نخست به تخصصى نمودن اين رسانه‏ها در حوزه‏هاى مختلف دينى و فرهنگى همت گماريم و آمار انتشار مقالات علمى-تخصصى در مطبوعات تخصصى را بالا ببريم. و دوم اينكه با غنى‏سازى مراكز علمى-پژوهشى و حمايت‏هاى همه‏جانبه از آنها، بستر مناسبى را جهت انتشار مجلاّت علوم اسلامى با رتبه علمى در كشور فراهم آوريم.