فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

اينترنت، شبكه جهانى اطلاع‏رسانى است كه در آن جابه‏جايى اطلاعات به‏سرعت و سهولت صورت مى‏پذيرد. يكى از انواع اطلاعاتى كه در اينترنت ارائه مى‏شود، مطالبى است كه از عقايد و افكار گوناگون حكايت دارد و زمينه تأثيرگذارى بر افكار ديگران را فراهم مى‏كند.
به عبارت ديگر، اينترنت در اين عرصه وسيله تبادل افكار است؛ يعنى در قسمت‏هايى از اينترنت افراد صرفاً به قصد تبادل نظرات و عقايد و بحث و بررسى در مورد آن حضور مى‏يابند. در اين ميان، كسى موفق‏تر است كه بهتر بتواند با مخاطب ارتباط برقرار كند و افكار خويش را مستدل‏تر به او عرضه كند و او را به قبول وادارد. در اين محيط، عمدتاً به مطلب نظر مى‏شود و نه به گوينده آن.
انجمن‏هاى گفتگو
يكى از راه‏هاى تبادل نظر و انديشه، انجمن‏هاى گفتگو است كه تبادل اطلاعات در آن نوشتارى است. نحوه گفتگو در انجمن‏هاى اينترنتى غير مستقيم است؛ به‏گونه‏اى كه هر كدام از طرفين يا اطراف بحث مى‏توانند بعد از ديدن نوشته طرف مقابل، كاملاً درباره آن بينديشند و جواب‏هاى خوب و مستدلى ارائه كنند. برخلاف چت گفتارى و نوشتارى كه به‏خاطر لزوم فوريت در جوابگويى احياناً دقت آن كم مى‏شود، انجمن‏هاى گفتگو در اينترنت فراوان است. در سال‏هاى اخير، انجمن‏هاى فارسى هم تا حد قابل توجهى رشد يافته است.
البته در انجمن‏هاى گفتگو چت نوشتارى نيز وجود دارد كه رونق چندانى ندارد.
در اين قبيل پايگاه‏ها كاربر بعد از عضويت و گرفتنIDمخصوص به خود، با رمز عبور مشخص وارد بخش انجمن‏ها مى‏شود و بر اساس علاقه خود انجمنى را انتخاب و وارد آن مى‏شود. در صفحه اول هر انجمن، معمولاً 2 يا 3 نوع مقاله موجود است، اول: مقاله‏اى كه در بالاى صفحه است و معمولاً مقررات انجمن در آن نوشته شده و هميشه ثابت است. البته اين نوع مقاله در همه انجمن‏ها وجود ندارد. بعد از آن، مقالات فعال است و دسته سوم، مقالاتى است كه بعد از مقالات فعال، در صفحه اول هر انجمن قرار گرفته است كه مشتمل بر موضوعات جديد و مقالاتى است كه از فعال بودن خارج شده‏اند.
هر مقاله جديد، بعد از آنكه تعداد معينى جواب به آن داده شد، به‏صورت اتوماتيك به بالاى صفحه اول كه بيننده بيشترى دارد انتقال مى‏يابد؛ چون هر كس كه وارد انجمن مى‏شود، در مرحله نخست، مقالات بالاى صفحه در معرض مشاهده او قرار دارد.
مقالاتى كه تعداد جواب آنها به حد نصاب معين نرسد، در پايين صفحه مى‏مانند و به‏تدريج با اضافه شدن مقالات جديد از صفحه اول خارج و به همراه مقالاتى كه توسط مدير انجمن از فعال بودن خارج شده‏اند، به صفحه دوم مى‏روند كه در اين صورت، بسيار كم‏بيننده مى‏گردند؛ زيرا بيشتر كاربران معمولاً صفحه اول را ملاحظه مى‏كنند.

قانون انجمن‏ها و اختيارات مديران
هر انجمن، مديرى دارد كه قدرت جابه‏جايى و حذف و ويرايش كليه مقالات را دارد. از آنجايى كه پايگاه پرشين‏تاك(www.persiantalk.com) در ايران قرار دارد و تابع قوانين و مقررات جمهورى اسلامى است، نسبت به درج مطالب توجه بيشترى مى‏شود و مسائلى همانند به كار بردن الفاظ مستهجن و همچنين توهين و ناسزا به رهبران نظام و روحانيت و اهانت به اسلام و مقدسات دينى در آن كمتر ديده مى‏شود. علاوه بر آن، از انتشار عكس‏هاى مستهجن نيز جلوگيرى به عمل مى‏آيد. بنابراين، محيط اين پايگاه تا حدى از نظر اخلاقى از انجمن‏هاى ديگر كه هر حرفى در آنها زده مى‏شود، بهتر است. مقالات قبل از ارسال، كنترل نمى‏شوند؛ اما بعد از اينكه مقاله توسط كاربر فرستاد مى‏شود، توسط مديران كه نظارت آنلاين دارند و مقالات و جواب‏ها را بلافاصله بعد از فرستاده شدن مى‏ببينند، ويرايش يا حذف مى‏شوند.
البته بعضاً اتفاق مى‏افتد كه مقالات يا جواب‏هاى غير مجاز بعد از گذشت مدتى از زمان، حذف يا ويرايش مى‏گردند. از اختيارات ديگر مديران، اخراج افرادى است كه به قوانين انجمن‏ها ارج نمى‏نهند؛ يعنى به ID آنان اجازه درج مقاله و يا جوابگويى به مقالات ديگران را نمى‏دهند.
كاربران مى‏توانند چند ID داشته باشند؛ ولى بر اساس قانون انجمن فعاليت با بيشتر از يك ID ممنوع است و اگر مديران ناظر متوجه شوند، به صاحب آن تذكر مى‏دهند و يا آن را اخراج مى‏كنند. هر كس كه در انجمن‏ها عضو مى‏شود، صندوق پستى شخصى نيز خواهد داشت كه مى‏تواند پيام‏هاى خصوصى با اعضاى ديگر رد و بدل كند.

موضوع انجمن‏ها
انجمن‏ها تحت عنوان موضوعات گوناگونى ايجاد شده است؛ به عنوان مثال، در پايگاه پرشين‏تاك انجمن‏هايى از قبيل: آقايان، خانم‏ها، دانش‏آموزان، دانشجويان، مذهبى، سينما، موسيقى، كامپيوتر، زندگى و عمومى وجود دارد. در چهار انجمن اول جهت‏گيرى بسيارى از بحث‏ها مسائل اجتماعى است.
يك انجمن خصوصى هم وجود دارد كه به مديران پرشين‏تاك اختصاص دارد و براى كاربران بسته است.

كاربران انجمن‏ها و اطلاعات مذهبى آنان
در اتاق‏هاى گفتگو، هر كاربر مى‏تواند در حيطه موضوعات مختلف در انجمن‏ها مقاله بدهد و يا به هر مقاله‏اى كه مايل باشد، جواب دهد. بديهى است كه اين مسئله زمينه مناسبى را براى تبادل افكار فراهم مى‏كند.
آنچه در مورد انجمن‏هاى: آقايان، خانم‏ها، دانش‏آموزان، دانشجويان، زندگى و عمومى پرشين‏تاك قابل توجه است، آن است كه عموم كاربران آن از افراد معمولى هستند و از نظر علمى و دينى اطلاعات زيادى ندارند.
بنابراين، نمى‏توان از بحث‏هاى طرح شده انتظار بهره‏بردارى علمى و يا دينى سطح بالايى را داشت. نكته جالب توجه در بسيارى از انجمن‏ها آن است كه افرادى كه حضور دائمى دارند و اظهار نظر مى‏كنند، تعداد مشخصى هستند و افراد ديگر به صورت موردى و يا موسمى فعال مى‏گردند، همانند دانش‏آموزان كه در ايام تعطيلى مدارس در انجمن دانش‏آموزى به فعاليت مى‏پردازند.
فضاى غالب بر انجمن‏هايى مانند خانم‏ها و آقايان كه از جمله انجمن‏هاى پر مقاله‏اند، غير مذهبى است و شايد در تمام انجمن‏ها هم همين‏طور باشد؛ چون معمولاً افرادى كه به انجمن‏ها سر مى‏زنند، چندان مذهبى نيستند. طلاّب و افراد مطلع از مسائل و موضوعات دينى هم به صورت آشكار در كل انجمن‏ها و حتى انجمن مذهبى وجود ندارد و برخورد با چنين اشخاصى كه خود را مطلع و متدين و متعهد معرفى مى‏كنند، بسيار تند و با ناسزا همراه است.
انجمن‏هاى مذكور و بعضى انجمن‏هاى ديگر، كاملاً غير مذهبى است و بلكه شايد ضد مذهبى است و با مسائل مذهبى طرح شده مقابله مى‏كنند و حتى براى جلوگيرى از طرح مسائل دينى در قالب اجتماعى متوسل به اخراج هم مى‏شوند. البته رياست انجمن مذهبى فردى شيعه و معتقد است؛ ولى معلوم نيست كه غالب كاربران با او موافق باشند. پس با كمال صراحت بايد گفت كه جبهه دين چه در انجمن مذهبى و چه در انجمن‏هاى ديگر در موضع قدرت و قوّت نيست و در بعضى مواقع در مهجوريت كامل قرار دارد؛ به‏گونه‏اى كه نظر دينى را در بعضى مسائل به‏خاطر برخورد شديد مديران نمى‏توان مطرح كرد.

انجمن‏هاى مذهبى
در انجمن مذهبى سه نكته قابل توضيح وجود دارد:
1. كاربران
ناگفته پيداست كه شاخصه بحث‏هاى مطرح در اين انجمن‏ها، رنگ دينى آن است و مطالب از اين منظر مورد بحث و بررسى قرار مى‏گيرند. پس بايد عموم كاربران به بحث‏هاى مذهبى علاقه داشته باشند تا در بحث‏ها شركت كنند؛ ولى به نظر مى‏رسد كه انگيزه عده‏اى از شركت كنندگان در بحث‏ها غير از دين باشد؛ بلكه ماموريت داشتن عده‏اى از مخالفان دين و يا مذهب براى ايجاد شبهه و بيان نظرات خاص، چندان بعيد به نظر نمى‏رسد.
اينان كسانى هستند كه هرچه پاسخ مستدل و منطقى بشنوند، همچنان حرف خود را تكرار مى‏كنند و قصد دارند به هر صورت ممكن نظر خود را مطرح كنند و از ارائه استدلال و بحث منطقى گريزانند.
نگارنده به عنوان كسى كه براى مدتى در اين انجمن‏ها به بحث و گفتگو پرداخته، نمونه‏هاى زيادى را سراغ دارد كه افرادى عالم‏نما و به ظاهر مطلع از مسائل و احكام دينى در مورد موضوعى چه حرف‏ها كه مطرح نكرده‏اند و حتى گاهى به روايات و منابع دينى هم استدلال كرده‏اند؛ اما پس از مدتى گفتگو و تخصصى شدن مباحث، فوراً جبهه مباحثه را به حريف واگذار نموده، با عرضه صحبت‏هاى غير منطقى و خارج از روال بحث، ميدان را ترك كرده‏اند.
تعدادى از افراد فعّال، چنين هستند و تعدادى ديگر نيز هر از چند گاهى شبهاتى را مطرح مى‏كنند و اصل يا فرع دين و يا مذهب شيعه را زير سؤال مى‏برند. تعداد اندكى از كاربران نيز به تبليغ مسيحيت و بهائيت مى‏پردازند.
البته در مقابل اين گروه، شيعيان قرار دارند كه بنا به نظر خود از مكتب دفاع مى‏كنند؛ يعنى اين طور نيست كه هر شيعه‏اى از همه مطالب مورد قبول شيعيان دفاع كند؛ بلكه از آن مقدارى كه خود قبول دارد، دفاع مى‏نمايد. از اين‏رو، به راحتى بعضى آنان كه خود را شيعه مى‏دانند، برخى از مطالب دينى را رد مى‏كنند.
در اين ميان، تعداد كسانى كه شيعه و پيرو مشى فقاهتى باشند و بر اساس نظرات علماء شيعه در علومى چون: فقه و اصول، عقايد، حديث، تفسير و قرآن اظهار نظر كنند و توان جوابگويى قوى را به آنان داشته باشند، زياد نيست.
از نظر احكام شرعى و دينى هم اطلاعات كاربران بسيار ضعيف است و مطالب رد و بدل شده نشان مى‏دهد كه اطلاعات كاربران يا ناقص است و يا غلط. از اين‏رو، براى بسيارى از سؤالات و شبهات جواب كافى و كامل ارائه نمى‏شود.
2. ارزش علمى مباحث انجمن‏ها
گاهى اوقات به جهت عدم قدرت طرفين يا يك طرف، مباحثه ارزش علمى چندانى ندارد و قابل استفاده براى افراد با سواد نيست. به همين دليل، رغبت افراد دانشمند براى حضور به اين انجمن بسيار كم است.
البته در زمينه شبهه‏شناسى مى‏توان به‏خوبى از اين فضا بهره‏مند شد و با شبهاتى كه در حال حاضر در اينترنت مطرح است، آشنا گرديد و اين‏گونه به فضاى فكرى آنان وارد شده، در جهت يافتن بهترين روش جوابگويى از آن استفاده كرد.
3. موضوعات مورد بحث
موضوعات مطرح در انجمن مذهبى، متأثر از افكار افراد حاضر در آن است. البته مناسبت‏ها نيز همانند نيمه شعبان، ماه رمضان و محرم در جهت‏گيرى مطالب مؤثر است. عمده بحث‏ها بر محور اسلام مى‏چرخد و درصد تبليغ ساير اديان بسيار كم است. در بحث‏هاى اسلامى نيز نقد و بررسى عمدتاً در مورد عقايد شيعه است و در مورد احكام نيز مقالات اندكى به چشم مى‏خورد. البته بحث فلسفه احكام تا حدى مطرح مى‏شود و مورد جوابگويى عمومى نيز قرار مى‏گيرد. بحث‏هاى مربوط به اصول عقايد نيز كم و بيش طرح مى‏گردد.
علت عمده ارائه مقالات طرح شبهات و يا سؤالاتى در حوزه موارد يادشده، توضيح مباحث دينى به قصد نشر اين مطالب براى استفاده ديگران است.
ناگفته نماند كه در مقابل آنان، تعدادى از شيعيان با اعتقادات صحيح نيز در اثبات عقايد حقه تشيع و ردّ عقايد اهل سنت مباحثى را مطرح مى‏كنند كه در جواب مطالب آنان و يا در نقد عقايد آنها ارائه گرديده است. بعضى عناوين كه بيشتر مورد توجه كاربران قرار دارند و جواب‏هاى زيادى در مقالات مربوط به آن عناوين رد و بدل مى‏شود، از قرار ذيل است:
رد و اثبات امامت، ولايت امير مؤمنان(ع)، نبوّت، اعجاز قرآن، عصمت، شفاعت، فلسفه احكام در مورد زنان و امام زمان.

پرشين‏تاك و تبليغ دين
با وجود محدوديت‏ها و سنگ‏اندازى‏ها، مشكلات موجود در راه تبليغ دين، گشودن جبهه بحث و بررسى دينى در انجمن‏هاى اين پايگاه كارى كاملاً ممكن، مفيد و مؤثر است.
اين نتيجه، تجربه دو ماهه تبليغى نويسنده اين سطور است كه در سفرى مجازى جهت تبليغ دين به پرشين‏تاك رفت و به تجربيات خوبى نيز در اين زمينه دست پيدا كرد.
مبلّغان در اين عرصه مى‏توانند به دو صورت شناخته شده و بدون اظهار هويت و تنها به‏عنوان فردى مذهبى در انجمن‏ها وارد شوند. كه در صورت دوم دردسر كمترى خواهند داشت و كمتر مطالب آنها مورد هجوم افراد مخالف قرار مى‏گيرد؛ هجومى كه صرفاً به‏جهت شخصيت حقيقى فرد، صرف‏نظر از درستى يا نادرستى حرفش، به او معطوف مى‏شود. اما در صورت اول، اين مزيت وجود دارد كه وقتى كسى مثلاً به‏عنوان طلبه در آن انجمن‏ها حضور مى‏يابد، افراد مذهبى زود به او اطمينان مى‏كنند و با او به‏راحتى درد دل مى‏كنند و سؤالات مختلف خود را از او مى‏پرسند؛ يعنى در صورت ورود آشكار، علاوه بر دافعه شديد جاذبه خوبى نيز ايجاد مى‏شود كه معلوم نيست در صورت ورود غير آشكار ايجاد گردد.
البته پيشنهاد ورود آشكار به طلابى داده مى‏شود كه از نظر علمى قوى باشند و توان بحث و پاسخگويى مطابق فهم مخاطب را داشته باشند؛ اما آنان‏كه از اين نظر قوى نيستند، مى‏توانند به‏طور ناشناس وارد شوند و به‏عنوان يك فرد مذهبى به جوابگويى مقالات و يا ارسال مقاله بپردازند.
نكته‏اى كه درباره زمينه فعاليت طلاّب و مبلّغان دينى در آن محيط قابل ذكر است، آن است كه تنها در انجمن مذهبى مى‏توان مطالب دينى را طرح كرد و اين دامنه فعاليت مبلّغان را به انجمن مذهبى محدود مى‏كند و حال آنكه بسيارى از افراد حاضر در انجمن‏ها اصلاً به انجمن مذهبى مراجعه نمى‏كنند. از طرف ديگر نيز در ساير انجمن‏ها كه مديريت غير مذهبى دارند، از طرح مسائل مذهبى جلوگيرى به عمل مى‏آيد. راه حل آن به‏نظر نويسنده آن است كه نظرات دين به‏عنوان راهكار براى همه مشكلات اجتماعى و اخلاقى جامعه بيان گردد؛ يعنى مى‏توان مسئله و مشكلى اجتماعى را مطرح كرد و در ذيل آن نظر دين را در قبال آن مطرح نمود.
نكته آخر در مورد لزوم هم‏زبانى با افراد حاضر در انجمن‏هاست كه بايد به زبان و ادبيات روز و فضاى حاكم بر محيطهاى اينترنتى سخن گفت تا هرچه بيشتر مورد توجه قرار گيرد.

كلام آخر
محيط انجمن‏هاى گفتگو فضايى است با افكار گوناگون كه فكر دينى در آن قوّت چندانى ندارد و محل آماده‏اى است براى آنان‏كه توان تبليغ دين را از راه نوشتارى دارند.
طبيعى است كه انجام اين كار، آماده‏سازى مقدمات سخت‏افزارى و نرم‏افزارى را براى مبلغان مى‏طلبد. بلكه تبليغ اينترنتى دين به طور رسمى با پرداخت هزينه مناسب به مبلّغان راه‏اندازى شود تا نداى علم و عمل دينى به قسمتى از اقشار جامعه كه فقط در محيطهايى مثل پرشين‏تاك قابل دسترسى هستند، برسد و در حد توان پاسخگوى نيازهاى آنان باشد.
البته بايد به‏تدريج انجمن‏هاى گفتگو در پايگاه‏هاى اسلامى ايجاد شود تا مبلّغان سيار و افراد مشتاق مطالب دينى را از آن محل‏ها خارج كنند و به سوى پايگاه‏هاى اسلامى سوق دهند و در نهايت، به‏جاى آنكه با حضور خود، پايگاه‏هايى همانند پرشين‏تاك را تقويت كنند، براى پايگاه‏هاى اسلامى جلب مشترى نمايند.
اميدوارم شاهد روزى باشيم كه بحث‏هاى مذهبى به‏جاى ارائه شدن در پايگاه‏هاى غير دينى، در محيطهاى اسلامى و مذهبى مطرح گردد.