چكيده پس از اختراع ماشين چاپ گوتنبرگ، ظهور كتاب الكترونيك مهمترين پيشرفت در عرصه نشر كتاب به شمار مىرود. اگرچه پيشبينى متخصصان مبنى بر پايان يافتن عصر كتابهاى سنتى به واقعيت نپيوست، ولى رشد خيرهكننده فنّاورى اطلاعات در ربع چهارم قرن بيستم و ساليان اندك سپرى شده از قرن بيست و يكم، باعث شد تا كتاب الكترونيك همچنان به عنوان رقيب جدى كتابهاى سنتى مطرح باشد.
كتاب الكترونيك چيست؟ بنا بر تعريف دائرةالمعارف ويكىپديا (Wikipedia)، كتاب الكترونيك (e-book / ebook) نسخه الكترونيك يا ديجيتالى يك كتاب است. در زبان انگليسى براى e-bookتعريف ديگرى نيز قائل شدهاند كه به «ابزار مطالعه كتاب الكترونيك» (e-book device)اشاره دارد. ابزار مطالعه كتاب الكترونيك، دستگاهى است در ابعاد يك كتاب داستان معمولى و با وزن تقريبى 600 گرم، كه چنان كه از نام آن برمىآيد، از آن براى خواندن كتاب الكترونيك استفاده مىشود؛ به عبارت ديگر، ابزار مطالعه كتاب الكترونيك، وسيلهاى است كه اطلاعات خام را به صورت متن در اختيار كاربر قرار مىدهد. از جمله علايم تجارى معروف ابزار مطالعه كتاب الكترونيك مىتوان به Hiebook، Softbook، Rocket eBook، Palm، Librie EBR-1000EPSony و Franklin eBookmanاشاره كرد. امروزه كتابهاى الكترونيك را مىتوان با استفاده از انواع رايانه و بعضى گوشىهاى تلفن هوشمند مطالعه كرد و كمتر كسى حاضر مىشود براى خريد كتاب الكترونيك هزينه جداگانهاى بپردازد.
تاريخچه كتاب الكترونيك كتاب الكترونيك، نخستين بار در اوايل دهه 1960م در آزمايشگاه توليد شد و در سال 1971 تبديل متون كلاسيك به كتاب الكترونيك آغاز گرديد؛ اين كتابها نخستين كتب الكترونيك بودند. سهولت ماشيننويسى با رايانه در مقايسه با شيوه سنتى و نيز پيشرفت روزافزون فناورى رايانه و پيدايش قابليتهايى همچون مقابله املاء كلمات، ناشران را بر آن داشت تا در فعاليتهاى خود اين وسيله را به خدمت گيرند. سرانجام در سال 1991 شركت سونى براى اولين بار ابزار مطالعه كتاب الكترونيك را در ايالات متحده عرضه كرد. اين دستگاه قادر بود محتويات يك ديسكت نورى 8 سانتىمترى را با ظرفيت ذخيرهسازى يك صد هزار صفحه متن، نمايش دهد. البته هنگام عرضه اين محصول، چند كتاب الكترونيك از جمله دائرةالمعارف كامتون، فرهنگ American Heritage و گنجواژه Rogets در بازار وجود داشت. دستگاه توليدى شركت سونى، به رغم برخوردارى از قابليت جستجوى واژگان كليدى، چندان خوشدست نبود و مورد پسند كاربران واقع نشد. در سال 1991 شركت اَپِل (Apple) محصولى جديد به بازار عرضه كرد كه در مقايسه با ابزار مطالعه كتاب الكترونيك شركت سونى، از كيفيت بالاترى برخوردار بود. به دنبال عرضه اين محصول، شركت وُيِيج (Voyage) در سال 1992 اقدام به نشر مجموعهاى از آثار چند رسانهاى خود كرد كه با اين دستگاه سازگارى داشت. در سال 1996 حدود 250 عنوان كتاب بر روى شبكه اينترنت قرار گرفت. تا پايان قرن بيستم، هزاران جلد كتاب به صورت ديجيتالى از طريق اينترنت در دسترس كاربران قرار گرفت و آنها مىتوانستند كتابها را مطالعه، چاپ و يا حتى روى دستگاه خود بارگذارى (Download)كنند. در همان سال با پيشرفت ابزارهاى مطالعه كتاب الكترونيك، چند ناشر معتبر ايالات متحده براى فعاليتهاى نشر الكترونيك خود بخش جداگانهاى در نظر گرفتند. در مجموع، مىتوان گفت اينترنت بيش از هر عامل ديگرى در رواج كتاب الكترونيك مؤثر بوده است؛ به گونهاى كه امروز ديگر نمىتوان آمار دقيقى از تعداد كتابهاى الكترونيك موجود بر روى شبكه اينترنت ارائه داد.
مزايا و معايب كتاب الكترونيك كتاب الكترونيك در مقايسه با كتابهاى سنتى، از مزاياى قابل توجهى سود مىبرد كه عبارتاند از: 1. ذخيره انبوهى از اطلاعات در حجم بسيار كم، به طور متوسط 500 جلد كتاب بر روى هر لوح فشرده)؛ 2. امكان ذخيرهسازى و يادداشت بردارى از بخشهاى مورد نياز براى مطالعه و دسترسى بعدى؛ 3. امكان استفاده همزمان از امكانات جانبى؛ به طور مثال، يافتن معناى واژگان ناآشنا در يك فرهنگ لغت در حين مطالعه يك كتاب؛ 4. تسهيل فعاليتهاى پژوهشى، از قبيل جستجوى واژگان كليدى و مقايسه متون؛ 5. امكان بهرهگيرى از ساير رسانهها مانند صدا و تصوير همراه با متن؛ 6. امكان تغيير قالب و شكل متون، همچون: تعيين اندازه قلم، طول سطر و حجم صفحه نمايش بنابر سليقه كاربر؛ 7. حمل و نقل آسان. البته امتيازات يادشده نسبى است و به عواملى مانند: نرمافزار، قالبهاى ذخيرهسازى اطلاعات و زيرساختهاى اطلاعاتى بستگى دارد. كتابهاى الكترونيك با وجود برخوردارى از مزاياى ارزشمند و كارآمد، در مقايسه با كتابهاى سنتى نقاط ضعفى نيز دارند كه به بعضى از آنها اشاره مىشود: 1. ضرورت استفاده از ابزار مطالعه كتاب الكترونيك براى مطالعه آن؛ 2. لزوم آشنايى با روش كار دستگاه كتاب الكترونيك، اعم از رايانه و ابزار مطالعه كتاب الكترونيك؛ 3. هزينه سنگين كتاب الكترونيكى و ابزار آن؛ 04 كيفيت نامطلوب نمايش متن در كتابهاى الكترونيك و نيز خستگى چشم و بعضاً ضعف بينايى حاصل از مطالعه مداوم صفحه نمايش، از بزرگترين كاستىهاى كتابهاى الكترونيكى به شمار مىرود و بدون رفع اين مشكل، كتاب الكترونيك به جايگاه واقعى خود دست نخواهد يافت. به همين دليل، كاربران هنوز هم مطالعه كتابهاى سنتى را ترجيح مىدهند. كاربران، كتاب الكترونيك و ابزار آن با ظهور كتاب الكترونيك، متخصصان پيشبينى كردند كه بهزودى عصر كاغذ و كتابهاى سنتى به پايان خواهد رسيد و كتاب الكترونيك جايگزين آن خواهد شد؛ ولى با وجود گذشت بيش از 30 سال از عمر كتاب الكترونيك، كتابهاى سنتى همچنان پيشتاز عرصه نشر هستند. بنابر مطالعهاى كه ليو (Liu)و استورك (Stork)در سال 2000 ميلادى انجام دادند، استفاده از كاغذ بين سالهاى 1970 تا 1997م هم در صنعت چاپ و هم در نگارش، به ميزان 13% افزايش يافته است. چنانكه گذشت، كاربران هنوز هم مطالعه كتابهاى سنتى را بسيار آسانتر از مشاهده صفحات نمايش مىدانند. شايد يكى از مهمترين دلايل عدم استقبال كاربران از كتاب الكترونيك تحميل يك ساختار فيزيكى بيش از حد جديد به آنان است. اين بدان معناست كه بيشتر كاربران از كودكى با مطالعه كتابهاى سنتى انس گرفتهاند و در حقيقت، اين نوع مطالعه بخشى از عادتها و فعاليتهاى خود به خودى آنان شده است. از اينرو، كسب عادت جديد و ترك عادت پيشين، مستلزم گذشت زمان خواهد بود. در نظرسنجىهاى انجامشده از كاربران كتاب الكترونيك، نتايج زير به دست آمده است: - كاربران ابزار مطالعه كتاب الكترونيك را دوست دارند، ولى براى خريد آن مايل به صرف هزينه نيستند؛ - عدم تطابق متون الكترونيكى مختلف با يك دستگاه كه آنان را مجبور به خريدارى بيش از يك ابزار مطالعه كتاب الكترونيك مىكند، از مشكلات مطرح شده از سوى كاربران حرفهاى كتاب الكترونيك است؛ - در اين نظرسنجى، قيمت گران كتابهاى الكترونيك، مهمترين علت عدم خريدارى آن از سوى بيش از 50% شركت كنندگان اعلام شده است؛ - 75% شركت كنندگان اعتقاد داشتند كه بهاى يك كتاب الكترونيك نبايد از بهاى كتاب معمولى بيشتر باشد. همچنين در يك نظر سنجى كه از مشتريان سال گذشته محصولات شركت Seybeld به عمل آمد، معلوم شد كه 88% آنان در سال جديد مايل به خريد متنهاى الكترونيك ديگرى نيستند.
كتاب الكترونيك و ناشران كتاب الكترونيك نه تنها شيوهاى نوين، كارآمد و قابل انعطاف براى مطالعه كاربران به شمار مىرود، بلكه ابزارى است در دست ناشران براى ارائه خلاقيتهاى خود. با اين حال، شمار ناشرانى كه وارد عرصه نشر كتاب الكترونيك يا به عبارت ديگر همان نشر الكترونيك شدهاند، چندان چشمگير نيست. آشكار است كه عدم استقبال كاربران، از علل عمده اين امر به شمار مىآيد. در كشور ما عدم اجراى قانون حقوق انحصارى اثر (copyright)، مهمترين دغدغه ناشران الكترونيك و بزرگترين مانع براى ورود ناشران سنتى به عرصه نشر الكترونيك مىباشد. در مجموع، مىتوان گفت ناشران در انتظار يك تحول بنيادين در اين خصوص هستند و صد البته كه ميزان استقبال مخاطبان در هر دوره در رويكرد ناشران نيز تأثير بسزايى دارد. دامنه كاربرد كتاب الكترونيك در حال حاضر، دامنه كاربرد كتاب الكترونيك، عمدتاً به كتابهاى مرجع، اعم از لغتنامه، دائرة المعارف و يا هر كتاب علمى ديگرى كه جنبه استنادى داشته باشد، محدود مىشود؛ زيرا نسخه الكترونيك كتابهاى مرجع، اولاً: در مقايسه با كتابهاى سنتى حجم بسيار كمترى اشغال مىكند. ثانياً: هزينه آن از كتب مرجع سنتى كمتر است. ثالثاً: سرعت بازيابى اطلاعات مورد نظر بسيار بيشتر از كتابهاى معمولى است. و رابعاً: اين كتب چنان كه از نامشان بر مىآيد، صرفاً براى مراجعه هستند و نه مطالعه. در نتيجه، مشكلاتى نظير كيفيت نمايش، خستگى چشم و مانند آن، مانع از مراجعه كاربران به آنها نمىشود. بهتازگى، كتاب داستانهاى زيادى به صورت الكترونيك به بازار عرضه شده است كه اين خود گوياى رشد و رواج روز افزون كتاب الكترونيك در ميان كاربران است؛ اما با توجه به اشكالاتى كه در بالا مطرح شد، بايد اعتراف كرد كه كتاب الكترونيك در مقولاتى همچون داستان، هنوز جايگاه واقعى خود را نيافته و تا رسيدن به اين مرحله راه درازى پيشروى خود دارد.
كتاب الكتروينك و آموزش آموزش الكترونيك و آموزش از راه دور، از مسائل مهم و در خور توجه امر آموزش در عصر ماست. به طورى كه پيشبينى مىشود تا سال 2015 ميلادى آموزش الكترونيك جايگزين آموزش سنتى شود. امروزه بنا بر نظريههاى جديد آموزشى، بهترين نوع يادگيرى، يادگيرى تعاملى است. از جمله خصوصيات اين نوع يادگيرى مىتوان به استفاده از ابزارهاى چند رسانهاى و مشاركت فراگير در فرايند يادگيرى اشاره كرد. تفاوت مطالعه كتابهاى معمولى با كتاب الكترونيك، آن است كه يادگيرى از طريق كتاب الكترونيك از نوع تعاملى است و اين يكى از ويژگىهاى بسيار ارزشمند استفاده از اين فنّاورى نوپاست. مراكز آموزش عالى مىتوانند با توليد نسخه الكترونيك منابع رشتههاى مختلف، آن را در اختيار دانشجويان قرار دهند. موارد ذيل از جمله مزاياى اين پيشنهاد به شمار مىرود: 1. ايجاد انگيزه تازه در دانشجويان براى مطالعه كتب درسى؛ 2. عدم تحميل هزينه چاپ و نشر و يا خريد كتبى كه بخشها و فصلهايى از آن از منابع درسى حذف شده است؛ 3. امكان مطالعه كتاب در موقعيتهاى بيشتر، به خصوص در صورت استفاده از ابزار مطالعه كتاب الكترونيك؛ 4. رفع مشكلات موجود براى تهيه منابع، مانند نايابى كتاب در بازار؛ 5. از همه مهمتر آنكه يادگيرى از طريق كتاب الكترونيك، از نوع تعاملى خواهد بود و چه بسا با پيشرفت قابليتهاى كتاب الكترونيك در آينده، مشكلات موجود بر سر راه آموزش الكترونيك و آموزش از راه دور برطرف گردد. با توجه به مطالب بالا، مىتوان به نقش غير قابل انكار كتاب الكترونيك در آموزش پى برد.
آينده كتاب الكترونيك كتاب الكترونيك نيز همانند ساير محصولات جديد، براى تكامل و تداول نيازمند زمان است و متخصصان در تلاش براى اختراع نسل جديدى از ابزارهاى الكترونيك هستند. چنان كه اشاره شد، از جمله موانع رشد و رواج كتاب الكترونيك مسئله نمايش متون در ابزارهاى مطالعه كتاب الكترونيك است. به منظور ايجاد انگيزه در كاربران براى خريدارى و استفاده از كتاب الكترونيك، كيفيت نمايش متون چه در رايانه و چه در ابزار مطالعه كتاب الكترونيك، به يك جهش خيره كننده نياز دارد. شركتهاى مهم توليد سختافزار و نرمافزار رايانهاى، همانند مايكروسافت نيز به اين نكته واقفاند و در تلاش براى يافتن راه حلى براى اين مشكل هستند. عرضه قابليت ClearType در ويندوز XPكه از جمله ويژگىهاى برجسته اين سيستم عامل بود، گواهى روشن بر اين مدعاست. به نوشته مجله Microsoft Reader در صورت تحول مطالعه متون از روى صفحه نمايش، آينده درخشانى در انتظار كتاب الكترونيك خواهد بود. مزيت ديگرى كه در جذب كاربران به كتاب الكترونيك تأثير بسيارى خواهد داشت، افزودن امكان شنيدن محتواى كتاب الكترونيك است. اگرچه در اين زمينه تلاشهايى صورت گرفته و بعضى از نسخههاى كتابهاى الكترونيك قابليت شنيدارى تمام يا بخشى از متن كتاب را براى كاربر فراهم مىكنند، ولى در وضعيت كنونى نمىتوان اين قابليت را از مزاياى كتاب الكترونيك به حساب آورد. نتيجه با وجود پيشبينى دانشمندان مبنى بر افول صنعت چاپ و نشر كتابهاى سنتى، كتاب الكترونيك هنوز نتوانسته است جاى كتابهاى سنتى را پركند. كتاب الكترونيك رسانهاى نوپا و روبه رشد است و هنوز در آغاز راه قرار دارد. در يك كلام، رواج كتاب الكترونيك و استقبال كاربران از آن، منوط به آن است كه مزاياى كتابهاى الكترونيك چنان بر كتابهاى سنتى پيشى بگيرد كه چشمپوشى از آن براى كاربران امكانپذير نباشد. در اين صورت است كه حتى صرف هزينه بيشتر براى خريد كتاب الكترونيك براى كاربران چندان دشوار نخواهد بود.
