فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

چكيده
برنامه‏ريزى راهبردى و عملياتى، چراغى روشن در فراسوى حوزه دين مى‏باشد. ضرورت پرداختن به مسائل فرهنگى و دينى ايجاب مى‏كند كه براى آن، برنامه‏هاى كوتاه مدت و بلند مدتى همچون برنامه 20 ساله حوزه دين، طراحى نمود. چنين نگاهى بايد از جامعيت لازم برخوردار باشد تا برنامه عرضه‏شده كارآمدى بيشترى داشته باشد.
فناورى اطلاعات و ارتباطات نقش مهمى را در بارورى برنامه و توفيق بيشتر در اجراى آن ايفاء مى‏كند؛ و شناخت ابعاد مختلف آن از نظر سخت‏افزارى و نرم‏افزارى و بررسى زيرساخت‏هاى لازم، موجب بهره‏مندى از فرصت‏ها و رهايى از تهديدات مى‏شود. در اين راستا، بسترسازى فنى - مهندسى، از ضرورياتى است كه دولت نقش مهمى را در خصوص تحقق آن ايفاء مى‏كند؛ چنان كه ايجاد فرهنگ فناورى و ارتباطات درونى و محيطى نيز نيازمند دخالت تمام مجموعه‏هاى دخيل مى‏باشد.
برنامه‏ريزى به عنوان يكى از وظايف اصلى مديريت، داراى اهميت و جايگاه ويژه‏اى مى‏باشد. مديران بدون داشتن برنامه‏ريزى امكان تخصيص بهينه منابع مادى و غير مادى، بهره‏گيرى مناسب از امكانات و سرمايه‏ها و افزايش كارايى (Efficiency)، اثربخشى (Effectiveness) و بهره‏ورى (Productivity) را ندارند.
با توجه به پيچيدگى‏هاى روزافزون محيطى، ضرورت شناخت محيط و پيش‏بينى آينده لازمه حركتى صحيح، مفيد و مؤثر مى‏باشد.
عموماً مجموعه‏ها جهت برنامه‏ريزى از دو نوع برنامه برخوردارند: نخست، برنامه‏هاى راهبردى planning Scretigic كه به وسيله مديران عالى و مديران ميانى سازمان طرح‏ريزى مى‏شوند تا هدف‏هاى كلى سازمان تأمين گردد (1) و دوم، برنامه‏هاى عملياتى كه با شيوه‏هاى برنامه‏هاى راهبردى مى‏پردازند. در برنامه‏ريزى راهبردى، برنامه‏ها داراى افق زمانى بلندمدت مى‏باشند كه دامنه وسيعى از موضوعات داخلى و خارجى سازمان را در برگرفته و سير اصلى را كه بايد مجموعه آن را طى نمايد، معين مى‏كند. راهبرد (Srtategy) حاصل مى‏تواند نشانگر و هدايتگر حركت آتى سازمان به‏سوى آينده باشد. يكى از افق‏هاى زمانى كه مى‏تواند در برنامه‏ريزى مورد توجه قرار گيرد، افق زمانى بيست‏ساله است كه معمولاً به افق‏هاى ميان‏مدت پنج‏ساله و كوتاه‏مدت يك‏ساله تقسيم مى‏گردد. برنامه‏ها نيز در قالب‏هاى پنج ساله و يك ساله طراحى و اجراء مى‏شود.

چشم‏انداز بيست ساله در حوزه دين
با توجه به ضرورت انجام برنامه‏ريزى راهبردى در حوزه‏هاى مختلف، ضرورت دارد كه در فعاليت‏هاى فرهنگى و دينى نيز چنين برنامه‏هايى مورد اهتمام و توجه جدّى واقع شود. يكى از روش‏هاى مورد استفاده تدوين چشم‏انداز بيست ساله در حوزه دين مى‏باشد. در تدوين چشم‏انداز بيست ساله حوزه دين بايد به عناصر و عوامل گوناگونى پرداخته شود تا بتواند جامعيت لازم را متناسب با ماهيت و هويت دين، رسالت دين، افق زمانى بيست‏ساله، شرايط پيرامونى آن در سطوح محلى، ملّى، منطقه‏اى و جهانى و همچنين شرايط و توانمندى‏هاى درونى آن دارا باشد. در راستاى ايفاء نقش ممتاز و برجسته و يگانه علماء دين در ايجاد و احياء تمدن اسلامى و حضورى فعال در عرصه نهضت نرم‏افزارى در ابعاد مختلف فكرى، علمى و انديشه‏اى در سطوح مختلف ملّى، منطقه‏اى و بين‏المللى ضرورت دارد كه مجموعه فعال در حوزه دين اهتمامى ويژه به امر برنامه‏ريزى و مديريت راهبردى و تدوين چشم‏انداز بيست ساله حوزه دين داشته باشند.

فنّاورى اطلاعات و ارتباطات(ICT) در محيط پيرامونى
امروزه فنّاورى اطلاعات و ارتباطات در عرصه‏هاى مختلف داخلى و خارجى حضورى بارز و فعال دارد. آشنايى و شناخت ابعاد و زواياى گوناگون آن و همچنين كاربردهاى متفاوت آن، از ضروريات بررسى محيط پيرامون حوزه دين مى‏باشد. توجه به فنّاورى اطلاعات و ارتباطات در چشم‏انداز بيست ساله حوزه دين سبب ورودى صحيح، قوى و مدبرانه در اين عرصه شده و مى‏تواند باعث ايجاد و به كارگيرى زمينه‏هايى جديد در فعاليت‏هاى مربوط به حوزه دين گردد. غفلت از اين امر نيز مى‏تواند دست كم باعث از دست دادن و واگذارى عرصه‏هاى بالقوه و بالفعل زيادى به رقبا گردد. در يك نگاه كلى شايد بتوان رابطه حوزه دين را با حوزه فنّاورى اطلاعات و ارتباطات رابطه‏اى دوجانبه دانست كه نسبت به يكديگر اثربخش مى‏باشند. چنين تأثيراتى در بعد نرم‏افزارى بيشتر جلوه مى‏كند.
در شناخت فنّاورى اطلاعات و ارتباطات به عنوان محيط پيرامونى، شناخت شرايط فعلى اين فنّاورى و پيش‏بينى شرايط آتى آن، شناخت ظرفيت‏هاى نرم‏افزارى (Software)و سخت‏افزارى (Hardware) موجود و نيز شناخت زمينه‏ها و زيرساخت‏هاى حاضر و پيش‏بينى آنها در آينده در سطوح مختلف مى‏تواند هدايتگر ما به سوى فرصت‏ها و تهديداتى شود كه از اين ناحيه متوجه حوزه دين مى‏باشد؛ فرصت‏هايى كه در حال حاضر وجود داشته و جهت بهره‏گيرى بهينه از آنها نياز به برنامه‏ريزى و اقدام مى‏باشد و همچنين تهديداتى كه با برنامه‏ريزى و اقدامات آگاهانه و هوشمندانه مانع تأثيرات منفى و يا حتى مخرب آنها بر حوزه دين مى‏گردد.
البته چنين برخوردى با فنّاورى اطلاعات و ارتباطات به عنوان محيط پيرامونى، حداكثر مى‏تواند برخوردى منفعلانه، هر چند موفق باشد. جهت داشتن مواجهه‏اى فعّال و تأثيرگذار، طراحى و توليد فرصت‏هاى مطلوب و ممانعت از توليد و ايجاد تهديدات نامطلوب و مخرب در آينده مى‏تواند مد نظر و مورد برنامه‏ريزى قرار گيرد. وجود عناصر انسانى متخصص و متعهد به عنوان نقطه قوت در اين زمينه خواهد بود. طبيعى است كه بسيارى از ضروريات طراحى و اجراء چنين برنامه‏هايى، در خارج از مجموعه فعّال در حوزه دين مى‏باشد، نظير دولت، وزارتخانه‏ها و دستگاه‏هاى فعال در اين امر؛ امّا با برنامه‏ريزى و تعامل پويا با مراكز و عناصر مربوطه مى‏توان زمينه‏هاى لازم جهت ايجاد شرايط مطلوب را فراهم نمود.
به عنوان مثال، در صورت برنامه‏ريزى و ضرورت داشتن ماهواره‏اى اختصاصى جهت بهره‏گيرى در فعاليت‏هاى حوزه دين در بيست سال آينده، از هم اكنون بايد به‏فكر مهارت‏هاى لازم، محتواى لازم، نرم‏افزارهاى لازم و سخت‏افزارهاى مربوطه بود. ارائه برنامه‏هاى مختلف اطلاعاتى، ارتباطى و رسانه‏اى جهت مخاطبان گوناگون و متنوع در سطح جهان در ابعاد مختلف آموزشى، پژوهشى، تبليغى، تهذيبى، فرهنگى، سياسى، اجتماعى و اقتصادى مى‏تواند به عنوان گوشه‏اى از چشم‏انداز بيست ساله حوزه دين در بُعد فنّاورى مطرح گردد. تعامل پويا و تأثيرگذار با جوامع مختلف بشرى، مراكز علمى و پژوهشى، مراكز دينى و معارفى و ساير بخش‏ها، از نيازهاى حضور فعّال و ممتاز در احياء تمدن اسلامى و به كارگيرى فنّاورى اطلاعات و ارتباطات به شمار مى‏آيد.

فنّاورى اطلاعات و ارتباطات در محيط داخلى
در محيط داخلى نيز فنّاورى اطلاعات و ارتباطات در عرصه‏هاى گوناگون مى‏تواند مورد بهره‏بردارى مفيد و مؤثر واقع شود:
1. عرصه آموزش
فناورى اطلاعات و ارتباطات در بخش آموزش‏هاى دين داراى كاربردى متنوع و زيادى است. بهره‏گيرى مفيد و مؤثر از اين فنّاورى نيازمند داشتن نيروهايى متخصص و توانمند در اين عرصه، محتواى آموزشى، امكانات و تجهيزات آموزشى، كادر آموزشى مجرّب در استفاده از اين فنّاورى و سيستم‏هاى آموزشى و مديريت آموزشى مناسب است. تهيه و تدارك محتوا و نرم‏افزارهاى لازم در بيست سال آينده جهت ارائه آموزش‏هاى مورد نياز مخاطبان گوناگون و متفاوت در سراسر جهان، از ضرورياتى است كه نيازمند برنامه‏ريزى، سرمايه‏گذارى و توليد است كه از هم‏اكنون بايد در انديشه آن بود. صرفاً تبديل متن‏هاى چاپى به متن‏هاى ديجيتالى براى حضور موفق در اين عرصه كفايت نمى‏كند. با توجه به قابليت‏هاى بالا و متنوع بهره‏گيرى از اين فنّاورى، ضرورت دارد كه محتواى آموزشى به صورت متن، صوت و تصاوير توأمان طراحى و ارائه شود.
توجه و تسلط به ابزارهاى ارتباطى نظير زبان‏هاى رايج در دنيا نيز به‏طور جدى موضوعيت خواهد يافت. همچنين لازم است اساتيد و ارائه دهندگان آموزش‏هاى تخصصى نيز به اين فنّاورى مجهز و مسلط شوند.

2. عرصه پژوهش
در عرصه پژوهش نيز با توجه به قابليت‏هاى فنّاورى اطلاعات و ارتباطات مى‏توان با سرعت و دقت بيشترى پژوهش‏ها را دنبال نمود و با ايجاد ظرفيت‏هاى جديد در پژوهش وارد عرصه‏هاى نو و روزآمد گرديد تا بتوان متناسب با خواسته‏هاى جوامع در داخل و خارج از كشور و همچنين مخاطبان گوناگون، انواع پژوهش‏هاى بنيادى، كاربردى و توسعه‏اى را در اين عرصه ارائه نمود.
پژوهشگران در دهه آتى مى‏توانند با امكانات و روش‏هايى متفاوت از آنچه امروز مورد استفاده است، تحقيق نموده و به عمق و وسعت پژوهش‏ها بيفزايند. نتيجه چنين حركتى، حضور فعّال و پرشور در مجامع و محافل علمى دنيا جهت ارائه راهكارهاى مبتنى بر دين براى جنبه‏ها و عرصه‏هاى مختلف زندگى بشر خواهد بود. عنصر اساسى در اين حركت، تربيت پژوهشگرانى توانمند براى بيست سال آينده مى‏باشد كه بايد از هم‏اكنون مورد اهتمام و برنامه‏ريزى قرار گيرد.

3. عرصه تبليغ
در عرصه تبليغ، به كارگيرى فنّاورى اطلاعات و ارتباطات داراى اشكال ملموس‏ترى است. محتواى تبليغى، مبلّغان كارآمد و عرصه‏هاى جديد تبليغى، از مشخصه‏هاى به كارگيرى اين فنّاورى خواهد بود. تربيت قشرهاى مختلف جامعه دينى با آموزه‏هاى گوناگون تبليغى دينى، باعث اشاعه و گسترش فرهنگ دينى در عرصه‏هاى مختلف زندگى مؤمنان در سطوح مختلف فردى، گروهى، اجتماعى، سياسى، اقتصادى و فرهنگى مى‏گردد. ضمن اينكه حضور فعال و انديشمندانه در عرصه تبليغ با توجه به در دست داشتن خميرمايه قوى معنوى، باعث نفوذ و بسط انديشه و تفكر اسلامى در گستره جهان خواهد شد.

4. عرصه تهذيب
با بهره‏گيرى از اين فنّاورى در عرصه تهذيب مى‏توان دسترسى به آموزه‏هاى اخلاقى و معنوى و همچنين ارتباط با مراكز و اشخاص ارائه‏كننده چنين زمينه‏هايى را بيشتر نمود و از نشر مطالب انحرافى و يا غلوآميز در خصوص حقايق دينى و معنوى جلوگيرى كرد.

5. ساير عرصه‏ها
فنّاورى اطلاعات و ارتباطات در عرصه‏هايى چون: مديريت در بخش‏ها و مراكز فعال در حوزه دين نيز مى‏تواند داراى كاربردهاى متنوعى باشد. اين فنّاورى همچنين در عرصه‏هايى مانند: استفتاء، محاسبه و پرداخت خمس يا زكات نيز مى‏تواند فعاليت در قالب‏هايى چون: پايگاه اينترنتى، وبلاگ و چت را فراهم آورد.