فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

مقدمه
دين اسلام، داراى يك روش اطلاع‏رسانى متمايز است كه برگرفته از قرآن، سنت و ميراث اسلامى است. از اين‏رو، اطلاع‏رسانى در دولت‏هاى اسلامى بايد مبتنى بر تعاليم دينى باشد و برنامه‏ريزى، اجرا و ارزيابى فعاليت‏هاى مربوط به اطلاع‏رسانى نيز با هدف تقويت آيين اسلام، شريعت و اخلاقيات اسلامى مسلمانان صورت بگيرد؛ زيرا دين اسلام داراى يك نظام ارزشى است كه مجموعه‏اى از اصول اخلاقى، اجتماعى و سياسى را متبلور مى‏سازد و روش خاصى را براى زندگى مطلوب ارائه مى‏دهد و اين‏گونه، هويت فرهنگى اسلامى را كه داراى مشخصات و ويژگى‏هاى متمايزى است، شكل مى‏دهد.
بنابراين، اطلاع‏رسانى و ساير نهادهاى فرهنگى و اجتماعى اسلامى در پس هويت فرهنگى اسلامى هستند و با تكيه بر همان مبانى دينى است كه دگرگونى‏هاى نوينى را در دوران معاصر فراهم مى‏نمايند.

مبانى اطلاع‏رسانى در كشورهاى اسلامى
براى اطلاع‏رسانى در دولت‏هاى اسلامى مى‏توان مبانى ذيل را برشمرد:
اول: اطلاع‏رسانى به جهت ماهيتش واژه‏اى است مطلوب، كه هدفش بهينه كردن وضعيت فردى و گروهى است.
دوم: اطلاع‏رسانى از حقوق مسلمانان براى شناخت، آگاهى و فراگيرى از طريق رسانه‏هاى اطلاع‏رسانى پيشرفته ملى، فارغ از هر گونه كنترل خارجى است.
سوم: آزادى، يك ارزش متعالى است كه مورد تأييد اسلام است و برخاسته از اعتقاد توحيدى بوده، بيانگر آزادى كامل انسان، پذيرش آزادى دين و عشق مطلق به پرستش خداوندى مى‏باشد و نفى كننده انواع ديگر بندگى، استثمار، بردگى و استعمار در تمامى اشكال و صورت‏هاى گوناگون آن است.
چهارم: كار، خلاقيت و آفرينندگى.
پنجم: انسان برخوردار از اطلاعات، يكى از مهم‏ترين عناصر و جزء اساسى عمل اطلاع‏رسانى در كشورهاى اسلامى است.
ششم: اهداف اطلاع‏رسانى در سطح بين‏المللى، تعميق روابط صميمانه بر مبناى ويژگى‏هاى فطرى، شناخت و تعاون ميان انسان‏ها و راهبردهاى جامعه انسانى يكپارچه، همبسته، پايدار و مسالمت‏آميز است. ضمن اينكه به صلح و آرامش ميان انسان‏ها بر اساس آزادى، حق و عدالت نيز ارج مى‏نهد.

اصول قانون اخلاق اطلاع‏رسانى اسلامى
با توجه به آنچه گفته شد، جهت‏گيرى رسانه‏ها در كشورهاى اسلامى بايد مبتنى بر اصول زير باشد:
1. رسالت اسلامى
رسالت رسانه‏هاى اسلامى مبتنى بر سه ركن اصلى عقيده، شريعت و اخلاق است.
اطلاع‏رسانى موظف است كه نقش عقيده را در توسعه و رشد شخصيت افراد كه خود سنگ بناى جامعه هستند، برجسته نمايد و نقش شريعت و كاربرد آن را در جنبه‏هاى گوناگون زندگى به عنوان يك الگوى عملى براى تمامى زمان‏ها و مكان‏ها گوشزد كند و همچنين به برجسته نمودن اخلاق و اخلاقيات در كارآمد ساختن تمامى حوزه‏هاى فعاليت انسانى با الگوگيرى از زندگى پيامبر اسلام(ص) همت گمارد.
2. اصالت و مدرنيته
پايبندى به اصالت ما را به ارزش‏ها، مبانى و ميراث ريشه‏دار اسلامى پيوند مى‏دهد و در عين حال، نگاه عميق به واقعيات جهان معاصر، داشتن يك فضاى باز تمدن انسانى است و طردكننده انزوا بوده، تقويت كننده پيوندهاى خيرخواهانه ميان انسانهاست و تأكيد بر اين امر است كه امت اسلامى در پى تعاون و همكارى با تمامى مردم جهان است و خواهان تدارك وسائل آزادى و حرمت آدمى بر اساس ارزش‏هاى اسلامى است.
3. حقيقت و عينيت
التزام عملى به حقيقت و درستى مطالب، تعيين ارزش و اعتبار موضوعات جديد و منابع خبرى پيش از چاپ و ارائه آنها، پرهيز از اشاعه اخبار مشكوك و تحريف شده و يا پخش شايعات گمراه كننده، از ديگر اصولى است كه بايد در رسانه‏هاى كشورهاى اسلامى در نظر گرفته شود.
4. زبان گفتگو
در گفتگوها بايد به رويكردى مبتنى بر خردورزى، رويه‏هاى درست استدلال منطقى به همراه تسامح و خويشتن‏دارى پاى‏بند بوده، از به‏كار بردن واژه‏ها و عبارات مبتذل پرهيز كرد و از گرايشات تعصب‏آميز نژادى، منطقه‏اى و مانند آن مبرا بود. به طور كلى، اجتناب از نيشخند، طعنه، افتراء، تهمت، برخورد شخصى، بدگويى و ناسزا، لازمه گفتگوى سالم و ثمربخش است.
5. همبستگى اسلامى
دقت نظر در كنش اطلاع‏رسانى داخلى و خارجى به تعميق همبستگى اسلامى، حمايت از شناخت دولت‏هاى اسلامى از هم و نيز همكارى با يكديگر مى‏انجامد و موجب تحكيم روح برادرى در امت اسلامى و پايبندى به تقويت جنبه‏هاى مثبت كنشى متحد مسلمانان مى‏گردد.
6. كوشش براى يادگيرى
با توجه به بيزارى دين اسلام از بى‏سوادى مسلمانان، دقت نظر رسانه‏هاى جمعى جهت ريشه‏كن كردن بى‏سوادى در جهان اسلام، امر ضرورى است و برجسته كردن امتيازاتى كه اسلام براى با سواد شدن قائل است، بسيار تأثيرگذار مى‏باشد. از اين‏رو، در امر اطلاع‏رسانى بايد مسلمانان را به فراگيرى علم، گسترش دانش و انجام رسالت اسلامى آنها در اين باره ترغيب نمود.
7. مقابله با اسطوره‏ها و تصورات نامناسب
برخورد صحيح و منطقى با اسطوره‏ها و تصورات نامناسب كه با ماهيت اعتقاد و عقيده اسلامى تفاوت دارند، به گسترش خوش‏بينى و اجتناب از اشاعه و گسترش مظاهر مربوط به سرخوردگى، نااميدى و بزرگ‏نمايى امور مى‏انجامد.
8. تشويق به كار و تلاش
اهميت دادن به انجام كار و احترام گذاردن به تلاش و فعاليت، بايد جاى اعتماد كاذب و منفى‏گرايى و سربار بودن را بگيرد و در نظر داشت كه كار و تلاش به عنوان نوعى عبادت و ابزار مؤثر براى پيشرفت جامعه اسلامى به شمار مى‏آيد.
9. خلاقيت
تقويت فرهيختگى و خلاقيت در امت اسلامى در تمامى زمينه‏هاى: ادبى، هنرى، علمى و فرهنگى؛ و نيز كشف و حمايت از افراد مستعد، كمك شايانى به رشد و توسعه اطلاع‏رسانى خواهد كرد.
10. زبان عربى
با توجه به اهميت خاص زبان عربى و اينكه اين زبان، زبان قرآن است و ميانجى مهمى براى كتاب و سنت محسوب مى‏شود، دقت در استفاده از معيارهاى زبان عربى براى اطلاع‏رسانى در كشورهاى عرب‏زبان بسيار مهم است. از اين‏رو، الزام سخنرانان غير عرب‏زبان به يادگيرى زبان عربى و توجه نقش رسانه‏هاى جمعى در گسترش اين زبان از اهميت وافرى برخوردار است.
11. ارج نهادن به خانواده
ارج‏گذارى به خانواده كه هسته اصلى ساختار اجتماعى به شمار مى‏رود، از ديگر اصولى است كه حائز اهميت است و با توجه به آموزه‏هاى اسلامى اهتمام خاصى به فرزندان، زنان و جوانان داشت.
12. انگاره اسلام و مسلمانان
عرضه يك تصوير حقيقى از اسلام و مسلمانان به جهان، مبتنى بر توجه به منافع جهان اسلام و ملت‏هاى مسلمان است تا وضعيت اقليت‏هاى اسلامى و شرايط زندگى آنها روشن‏تر عرضه شود. پروژه تمدن اسلامى و تأثير آن در تقويت تمدن بشرى و قابليت پايان ناپذير آن براى ارائه ارزش‏هاى والاى معنوى، نشأت گرفته از اصل عدالت، آزادى، حرمت، برابرى و حقوق اسلامى است.
13. توسعه و توجه به مسائل و موضوعات اجتماعى
طرح‏هاى جامع مربوط به جنبه‏هاى اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى بايد توسعه يابد و به مشاركت مردمى جهت تحقق اهداف توسعه اهميت داده شود. البته توجه جامعه نيز بايد به موضوعات و مسائل اساسى كه با آنها مواجه است، معطوف باشد و ابزار مشاركت سازنده مردم بر مبناى احكام اسلامى، مسئوليت اجتماعى و هم‏بستگى دينى شكل گيرد.
14. برخورد با جريانان‏هاى فكرى گمراه كننده
از اصول مهم ديگر آن است كه از جوامع اسلامى در برابر جريان‏هاى فكرى گمراه كننده داخلى و خارجى كه قصد آنها آسيب رساندن به هويت اسلامى است، حمايت شود و با تمامى عواملى كه قصد تحريف چهره اسلام يا تضعيف وحدت و هم‏بستگى مسلمانان را دارند، به مقابله پرداخت و به تقويت آگاهى شهروندان براى مواجهه با اين خطرات همت گمارد. در اين خصوص، استفاده از روش‏هاى علمى براى اقناع و تأثيرگذارى بر ديگران، بسيار سودمند است.
15. نظارت بر تبليغات
همچنين بايد به دستاوردهاى منفى ناشى از تبليغات توجه نمود و دقت كرد تا اين گونه تبليغات با مسائل اخلاقى و ارزش‏هاى اسلامى تناقضى نداشته باشد و تابع قواعد و مقررات مربوط به موضوعات گوناگون اطلاع‏رسانى باشد.
16. حوزه يادگيرى
بهبود و توسعه توانايى‏هاى انسان در عرصه‏هاى گوناگون اطلاع‏رسانى و ارتباطات به طورى كه بتواند همگام با پيشرفت‏هاى بين‏المللى حركت كند، از اصول راهگشايى است كه حوزه اطلاع‏رسانى را سامان مى‏بخشد و فضاى مناسبى را براى آموزش نسل‏هاى آتى فراهم مى‏سازد.