كاستىها و كاركردهاى نرمافزارهاى معجم فقهى، معجم عقائدى اشاره بى شك، در هر حركت پويا و هدفمند، نقد و پالايش، ركنى اساسى به شمار مىآيد و بيشترين خدمت را در كارآمدسازى آن حركت انجام مىدهد. همچنين شكى نيست كه پژوهشگران دينى از نرمافزارهاى علوم اسلامى بهرههاى فراوان و چشمگيرى بردهاند؛ ولى آنچه در اين ميان قابل انكار نيست، كاستىهايى است كه در اين برنامهها مشاهده مىشود. هدف از نگارش چنين مقالاتى ضمن بيان نقاط قوت و برترى اين نرمافزارها، يادآورى اين كاستىها به توليد كنندگان اين محصولات است. باشد كه با ارزيابى دقيقتر، شاهد پديد آمدن نتايج ارزشمندى در اين حوزه باشيم. نرم افزارهاى «معجم فقهى» و «معجم عقايدى» دو محصول از «مركز معجم فقهى» است. اگرچه اين مركز محصولات ديگرى را هم ارائه كرده، ولى اين دو برنامه، به دليل ويژگىهاى خاص خود، در ميان محصولات اين مركز بيشتر خودنمايى مىكند. در اين مقاله، طى دو بخش به بررسى و نقد اين دو برنامه مىپردازيم. واژگان كليدى: نرمافزارهاى اسلامى، نقد نرمافزار، كتابخانه ديجيتالى، نرمافزار معجم فقهى، نرمافزار معجم عقايدى.
امتيازات مشترك معجم فقهى و معجم عقايدى، مشتمل بر ويژگىها و مزيتهايى است كه در آغاز سخن، اين امتيازات كارآمد را از نظر مىگذرانيم. 1. كتابخانهاى بزرگ نرمافزار معجم فقهى در بردارنده حدود 3063 عنوان كتاب، و نرمافزار معجم عقايدى با در برداشتن 700 عنوان كتاب در 2518 جلد، كتابخانهاى بزرگ را در اختيار پژوهشگران قرار مىدهد. بسيارى معتقدند كه نرم افزارهايى اين چنين، هيچگاه جايگزين كتاب نخواهند شد؛ ولى با توجه به هزينه بالاى خريد كتاب و امكانات مناسب جستجو و دسترسى سريع به خواسته پژوهشى و همچنين در اختيار قرار دادن كتابهاى ناياب در بازار كتاب، اين گونه برنامهها مىتوانند به عنوان مكمل خوبى در كنار كتابخانههاى سنتى خودنمايى و ايفاء نقش كنند. 2. گزينش و چينش كتابها تلاش سازندگان اين مجموعه آن بوده كه مهمترين كتابها را در هر بخش گردآورى كرده و در كنار منابع مادر و كهن هر دانش، برخى تحقيقات جديد و كتب پر اهميت در آن زمينه را نيز ارائه نمايند. برخى از كتابهاى موجود در نرمافزار، از روى نسخههاى خطى موجود در كتابخانههاى معتبر حروفچينى شده و در اختيار كابران قرار گرفته است. همچنين برخى از كتابهاى اين مجموعه، عناوين نايابى هستند كه به علت تجديد چاپ نشدن، مورد نياز بازار دانش بوده است. البته در گزينش كتابها كاستىهايى هم وجود دارد كه در بخش اشكالات به آن اشاره مىشود. 3. قابليتهاى تخصصى امكانات موجود در اين نرم افزارها به طور چشمگير توانايى مطالعهاى و پژوهشى كاربر را بالا مىبرد. امكان مطالعه متن كتابها، جستجو در كلمه، كلمات و يا جمله جمله، محدود كردن دامنه كتب، فيشنويسى و تنظيم آنها در موضوعات اصلى و فرعى، ذخيره فيشها و مطالب، امكان چاپ نتايج جستجو، شرح واژههاى فقهى به عربى و انگليسى، قاموس صحاح جوهرى، معجم روات، ارائه اسامى مؤلفان و ابزارهاى تغيير خط و رنگ، از جمله قابليتهاى كارآمد اين برنامهها به شمار مىآيند. 4. ارائه نسخههاى جديد ارائه نسخههاى جديد يك نرمافزار، نشانه تلاش و پويايى سازندگان اين محصولات است. بر خلاف برخى مراكز كه با وجود گذشت سالها از ارائه محصول خود و همچنين اشكالهاى مشهود در آن، كمترين تلاشى را براى بر طرف كردن كاستىهاى آن انجام نمىدهند. نسخه اول معجم فقهى در سال 1412ق و نسخه دوم آن در سال 1416ق و نسخه سوم در سال 1421ق به بازار عرضه شد. گفتنى است كه نرمافزار معجم عقايدى موجود، به نام نسخه مقدماتى و تجربى عرضه شده است.
كاستىهاى مشترك نرمافزارهاى ياد شده علاوه بر مزيتهايى كه گفته شد، كاستىهايى نيز دارند كه بايسته است در روند اصلاح آنها بر طرف گردند. اين كاستىها عبارتاند از: 1. حروفچينى غير اصولى و نامرتب اشكالهاى مرتبط با اين موضوع را مىتوان در دو مورد ذيل بر شمرد: - در اين نرم افزارها برخى قواعد حروفچينى رعايت نشده است؛ به طور مثال، علامتهاى سجاوندى از كلمه پيش از خود فاصله دارد و در بعضى موارد نيز كلمات به هم متصل شده است. - انتهاى سطرها با يكديگر تراز نيست. - غلطهاى تايپى در اين نرمافزارها به مقدارى فراوان است كه به وضوح نشانگر تساهل در اين زمينه و بيانگر عدم بازنگرى و تصحيح متون است. با وجود اينكه نسخه سوم اين نرمافزار توليد شده است، ولى هنوز اين كاستى اصلاح نشده است. - افتادگى كلمات و در برخى موارد يك سطر از متن، از ديگر كاستىهاى آن به شمار مىرود. - يكى ديگر از اشكالهاى موجود، ارائه برخى حروف در شكل متفاوت است؛ مثلاً حرف ياء در آخر بعضى كلمات به صورت « ي » آمده و بعضى موارد هم بدون نقطه عرضه شده است. اين امر، مشكلاتى در روند جستجو ايجاد كرده است. نمونه ديگر، واژه «رحمن» است كه گاهى بدون الف و در بعضى موارد به صورت «رحمان» درج شده است. 2. نبود فهرست در بسيارى از كتابها فهرست هر كتاب، نشانگر محتواى كتاب است. هر چقدر فهرستهاى يك كتاب تخصصىتر و بيشتر باشد، امكان بهره بردارى از كتاب بيشتر و بهتر خواهد بود. متأسفانه بخش قابل توجهى از كتابهاى موجود در اين مجموعه، فاقد فهرست هستند؛ در حالى كه با وجود فهرست و برگزيدن بخش يا فصلى از كتاب بهراحتى مىتوان به بخشهاى مختلف اين كتابها منتقل شد. تعداد اين نوع كتابها كم نيست و اصولاً دليلى براى اين تمايز در ارائه كتب وجود ندارد. تفسير الميزان در شمار كتابهايى است كه بدون فهرست در اين مجموعه عرضه شده است.
بررسى اختصاصى نرم افزارها الف - معجم فقهى مهمترين ويژگىهاى اين لوح فشرده را مىتوان در موارد ذيل يادآور شد: 1. در بر گرفتن دانشهاى گوناگون اسلامى يكى از بارزترين ويژگى اين نرمافزار جامعيت و در بر گرفتن گستره وسيعى از منابع دينى در عرصههاى مختلف است. مبناى اين گردآورى نيز تأمين نيازهاى گسترده يك پژوهش فقهى است كه به حوزههاى مختلف معرفتى كشيده مىشود. اين برنامه ضمن تأمين اين نياز، براى محققان و دانشپژوهان رشتههاى ديگر دينى چون: تفسير، حديث، رجال، سيره، تاريخ، زبان عربى، مصدرشناسى و انساب نيز مفيد است. 2. ارائه منابع مذاهب گوناگون از ويژگىهاى منحصر به فرد اين مجموعه، در بر داشتن منابع علمى مذاهب گوناگون اسلامى است. اين امر علاوه بر اينكه نشانگر سعه صدر شيعه در ارائه مباحث علمى و فضاى باز گفتگوى دينى است، باعث شده كه نرمافزار مذكور توسط برادران اهل سنت نيز به كار گرفته شود. ضمن اينكه به پژوهشگرانى كه به شكل تطبيقى در فقه و ساير علوم اسلامى تحقيق مىكنند، خدمت شايانى مىكند. 3. دستهبندى موضوعات فقهى در اين نرمافزار، بر اساس ابواب فقهى، مباحث گوناگونى از كتابهاى فقهى استخراج شده و به شكل موضوعى در اختيار پژوهشگران قرار گرفته است. اين ويژگى، نشانگر تحقيق و فيش بردارى جداگانه براى تهيه اين بخش بوده كه در جاى خود قابل تقدير است.
اما كاستىهاى موجود در اين برنامه عبارتاند از: 1. گزينش ناقص منابع با اينكه در گردآورى منابع دست اول هر دانش تلاش بسيارى شده است، ولى در برخى موارد مشاهده مىشود كه برخى عنوانهاى مهم از قلم افتاده است و در مجموع، از نظر ارائه كتب و گزينش منابع،ناقص مىباشد. 2. هزينه بسيار بالا اگرچه هزينه اين نرمافزار نسبت به خدمات ارائه شده تناسب دارد، ولى بايد به اين نكته توجه كرد كه مراكزى از اين دست، با توجه به پشتوانه و انتساب خود به مراجع دينى يا نهادهاى ديگر، داراى بودجه لازم و هزينه كافى در توليد محصولات هستند.با اين حال مشاهده مىشود كه چنين خدمات ارزشمندى، در جهت سودآورى تجارى به كار گرفته مىشود كه زيبنده چنين مراكزى نيست. البته قيمت اين نرمافزار نوسانهاى فراوانى پيدا كرد تا اينكه سرانجام دست خيرى از آستين بر آمد و مشكل انبوهى از مشتاقان علوم اسلامى را حل كرد. بدون شك، هزينههايى اين چنين به بحران كپى رايت در كشور ما دامن مىزند و عدهاى را براى شكستن قفل اين گونه نرمافزارها و عده ديگرى را براى بهره بردارى از اين نسخههاى غير قانونى تشويق مىكند. ب - معجم عقايدى لوح فشرده معجم عقايدى نيز شامل ويژگىهاى كارآمدى است كه مهمترين آنها عبارتاند از: 1. درخت موضوعى اين ابتكار، يكى از نكات قابل توجه در اين نرمافزار است. 2000 موضوع اعتقادى از 3000 كتاب استخراج و فيشبردارى شده و در اختيار كاربران قرار گرفته است، كه به گونهاى مطلوب مسير تحقيقات در مباحث اعتقادى را هموار نموده است. 2. توجه به موضوع اديان در اين نرمافزار، به بحث اديان هم توجه شده و با آوردن منابعى چند در اين باره، به بررسى باورهاى برخى اديان مهم پرداخته شده است. با توجه به بايستگى آشنايى طلاب دينى به باورهاى ساير اديان و همچنين تأثير كشف ارتباط عقايد اين اديان با باورهاى مطرح در دين مبين اسلام، پرسشهاى نسل جوان در اين زمينه و علاقه به بررسى مقارنهاى اديان، ارائه اين بخش بسيار ضرورى مىنمود، كه اين توجه، قابل تقدير است. 3. معرفى مستبصران و نگاشتههاى آنان مذهب تشيع امروز در كانون توجه علمى و سياسى قرار دارد و جاى انكار نيست كه نگاههاى تأييدگر و مخالف اين مذهب، به اوج خود رسيده است. در اين ميان، عرضه زندگى و محصولات فكرى راهيافتگانى كه اين راه مستقيم را بر گزيدهاند، وظيفهاى است كه بر عهده پاسداران انديشه علوى مىباشد. يكى از نقطههاى قوت اين نرمافزار، گامى است كه در اين جهت برداشته و بخشى از كتابهاى نگاشته شده توسط مستبصران را در اختيار اهل دانش قرار داده است.
اما مهمترين نقايص موجود در اين برنامه را مىتوان در موارد ذيل برشمرد: 1. فقدان كتابهاى اعتقادى اهل سنت و وهابيت از كاستىهاى اين نرمافزار، فقدان كتابهاى اهلسنت و بهويژه فرقه وهابيت است. انتظار مىرفت همانگونه كه در نرمافزار معجم فقهى اين سعه صدر به كار رفته و كتابهاى مخالف نيز عرضه شده است، در اين نرمافزار نيز اين نكته مورد توجه قرار مىگرفت. با توجه به اينكه كتابهاى شيعى موجود در نرمافزار به اين شبهات به تفصيل پاسخ داده است، دغدغه تأثيرگذارى منفى اين كتابها تا حد زيادى از بين مىرود. ضمن آنكه وجود اين كتابها و استفاده از امكانات تخصصى اين نرمافزار، پاسخگويى به شبهات موجود را براى پژوهشگران اين رشته، آسانتر و سريعتر مىنمايد. 2. كپىبردارى در بخش نگاشتههاى مستبصران بايسته بود كه اين مركز با ورود به زمينه مستبصران، كار تحقيقى مستقلى را به انجام مىرساند تا كامل كننده كارهاى انجام شده ديگر در اين زمينه باشد. ضمن اينكه كتابهاى فراوانى توسط مستبصران نگاشته شده كه در اين نرمافزار ارائه نشده است و كتابهاى موجود در اين برنامه، از لوح فشرده كتابخانه اعتقادى مركز پژوهشهاى عقايدى كپى بردارى شده كه در پايگاه اين مركز هم قابل دسترسى است. با اين فرق كه كتابخانه الكترونيكى مركز پژوهشهاى عقايدى، در حال تكميل است و تاكنون كتابهاى ديگرى نيز به آن افزوده شده كه در برنامه معجم عقايدى يافت نمىشود. 3. نداشتن زبان انگليسى اين نرمافزار فقط داراى زبان عربى و فارسى است كه مناسب است همانند نرمافزار معجم فقهى زبان انگليسى نيز به برنامه افزوده شود تا كاربران بيشترى از محتوا و قابليتهاى آن بهرهمند گردند. 4. عدم ارائه مباحث كلامى جديد با توجه به اينكه مباحث كلامى جديد، حجم زيادى از مباحث باورشناسى را به خود اختصاص داده، بجا بود كه اين گونه كتابها نيز در اين نرمافزار گنجانده مىشد و كاربران بيشترى را مخاطب مىساخت. ضمن اينكه اين مبحث با عنوان فراگير برنامه، يعنى «معجم عقايدى» نيز تناسب دارد. 5. فقدان باورهاى فرقههاى مذهبى يكى از بخشهايى كه كمتر در مباحث اعتقادى به آن توجه مىشود، بررسى باورهاى فرقهها و نحلههاى گوناگون است. در اين نرمافزار هم به اين بخش توجه نشده و به شكل مستقل فقط كتابى در نقد فرقه قاديانى آورده شده است؛ در حالى كه ضرورى است در خصوص ارائه و نقد انديشه ساير فرقهها نيز گامهايى برداشته مىشد.
