درآمد تاريخ درخشان اسلامى همواره شاهد كوششهاى بىدريغ و تحمل رنجهاى فراوان از سوى پيروان صديق مكتب اهل بيت (ع) بوده است؛ بزرگانى كه به پاسدارى از آيين حياتبخش اسلام پرداختند و به مبارزه علمى و عملى با هر گونه انحرافى همت گماردند؛ چنان كه به بركت زحمات شبانهروزى ايشان آثار عديدهاى برجاى مانده كه در شمار ميراث بزرگ دينى ما قرار دارند. از اين رو، برماست كه در جهت نگاهدارى بهينه از كتب ارزشمند آن بزرگواران بكوشيم و با استفاده از فناورى روز به معرفى هدفمند و روشمند اين گنجينه ماندگار همت گماريم و اين گنجينه نفيس را بهشايستگى ارج نهيم. به همين دليل، مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى به جمعآورى و احياء آثار فقيهان نامدار اقدام كرده است تا علاوه بر تحقق هدف مذكور، مسير بهرهمندى از منابع و مصادر فقهى را جهت فهم و استنباط احكام شرعى همواره نمايد. از اين رو، نسخه كتابخانهاى نرمافزار «جامع فقه اهل البيت(ع)» را با ويژگىهايى نوين و امكاناتى كارآمد تهيه و توليد كرده و به جامعه پژوهشگران تقديم نموده است. ارائه متن 1158 عنوان كتاب و رساله فقهى در 1744 جلد، ارتباط ميان 33 عنوان كتاب در 117 جلد با 188 عنوان شرح، حاشيه و ترجمه در 697 جلد، نمايش متون برنامه با قابليتهاى متنوع پژوهشى، ارتباط تمام واژههاى كتب با قرآن و لغتنامه، ارتباط متن با شروح مربوطه، جستجوهاى مختلف در متن و فهرست كتب و نيز جستجوى موضوعى از طريق فهرست گزينشى و فهرست درختى، از جمله امكانات مهم اين نرمافزار فقهى است. مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى اين نويد را به كاربران داده است كه نسخه پژوهشى برنامه حاضر را نيز كه دربردارنده امكانات عديده و مهم تحقيقاتى است، تهيه نمايد و در معرض استفاده پژوهشگران عزيز قرار دهد.
محتواى علمى محتواى كتب موجود در برنامه را مىتوان در موضوعاتى چون: فقه استدلالى، فقه مقارن، فقه فتوايى، قواعد فقهى، آيات الأحكام، فقه منظوم، منابع فقه، مصطلحات فقهى، تاريخ فقه و تاريخ فقها و روات برشمرد. امكان تنظيم كتابهاى اين نرمافزار در قالب موضوعات يادشده و محدود كردن كتب به يك يا چند موضوع، از جمله قابليتهاى مهمى است كه در بحث مربوط به امكانات برنامه برخى از مزاياى آن را گوشزد خواهيم كرد. اما برخى از صدها اثر فقهى كه در اين برنامه ارائه شده، عبارتاند از: مختصر النافع با 9 عنوان شرح و حاشيه، ارشاد الاذهان با 11 عنوان شرح و حاشيه، تحرير الوسيله با 20 عنوان، الاستبصار با 4 عنوان، قواعد الاحكام با 9 عنوان، كتاب المكاسب با 24 عنوان، شرايع الاسلام با 23 عنوان و عروة الوثقى با 31 عنوان شرح و حاشيه.
امكانات برنامه نرمافزار جامع فقه اهل البيت (ع)، كتابخانهاى بزرگ از فقه گهربار شيعه است كه علاوه بر محتواى غنىّ علمى، داراى قابليتهاى ذيل مىباشد: 1. نمايش در اين بخش، متن كتب و يا كتاب انتخابى به همراه امكانات عديده همچون گزينش عنوان كتاب و جلد و صفحه مورد نظر به نمايش درمىآيد. كاربر مىتواند با استفاده از فهرست درختى به انتخاب عنوان دلخواه از كتاب يا باب و فصل مورد نظر خود بپردازد و از طريق فهرست گزينشى كه قابليتى جديد و كارآمد است، به موضوع مورد نظر دست يابد؛ مثلاً با نوشتن عبارت :«صلاة الجمعة» از مجموع 573661 عنوان باب، 341 باب ارائه مىشود كه مسائل صلاة الجمعة به نحوى در آن مطرح شده است. يكى از قابليتهاى مفيد در اين بخش دامنه كتابى است كه بر اساس: نام كتاب، مؤلف، موضوع و زبان تأليف كتب قابل تنظيم مىباشد. اين امكان به محدود كردن حوزه تحقيق و دستيابى آسانتر به مطلب كمك شايانى مىكند. از جمله، امكان انتخاب كتب برنامه بر اساس موضوع، كمك بسيار مناسبى براى محققان فقهپژوه به شمار مىآيد؛ به عنوان مثال، علاقهمندان به فقه مقارن مىتوانند دامنه موضوعى برنامه را به آثارى كه در خصوص فقه مقارن نگارش يافته است، اختصاص دهد و آن گاه تحقيقات خويش را در حوزه فقه تطبيقى به انجام رساند و يا پژوهندگانى كه مىخواهند در مورد قواعد فقهى، مصطلحات فقهى و يا آيات الاحكام تحقيق كنند، مىتوانند پس از گزينش كتب مورد نظر، به ساماندهى پژوهش خود در هر يك از حوزههاى دلخواه اقدام نمايند. علاوه بر اين، كاربرانى كه علاقهمند به تحقيق در حيطه انديشه يك يا برخى از فقهاء بزرگ شيعه همچون: شيخ مفيد (ره)، شيخ طوسى (ره)، علامه حلى (ره)، شهيد اول (ره)، شيخ انصارى (ره) و يا امام خمينى (س) مىباشند، مىتوانند پس از تنظيم دامنه كتابى بر اساس مؤلف، حوزه پژوهشى خويش را به آثار شخص يا اشخاص مورد نظرشان اختصاص دهند و سپس روند تحقيق خود را در محدوده تعيين شده دنبال كنند. يكى ديگر از امكانات بخش نمايش، قابليت پژوهش است كه كاربر در صورت لزوم مىتواند به بخش «جستجو، قرآن و يا لغتنامه» منتقل شود و روند تحقيقات خود را در آن بخش دنبال نمايد و در كتابهايى كه داراى شروح و حواشى مرتبط است، از اين طريق به صفحه متن و شرح منتقل مىشود و همان قسمت متن را در اين صفحه ارائه مىدهد كه بدين صورت مىتوان به شروح و حواشى متن مورد نظر دسترسى پيدا كرد. امكان مقايسه، به كاربر اين توانمندى را مىدهد كه پس از انتخاب دو عنوان از كتب برنامه به مقايسه ميان آنها اقدام نمايد و تحقيق فقهى خويش را به گونه مطلوب سامان بخشد. اين قابليت، جهت انجام پژوهشهاى تطبيقى بسيار كارآمد و مناسب مىباشد. براى يادداشت و چاپ فهرست عناوين اصلى و فرعى ابواب هر كتاب، مىتوان از فهرست درختى -پس از تمام صفحه كردن فهرست ابواب- استفاده كرد. در هر جا كه متن كتابى ارائه شود مثل قسمت نمايش و قسمت متن و شرح، دسترسى به نسخهشناسى، شرح حال كتاب و مؤلف نيز امكانپذير است. 2. جستجو اين بخش توانايى جستجو در متن و فهرست كتابهاى برنامه را در اختيار پژوهشگر مىگذارد. ضمن اينكه مىتوان به كمك گروه 1 و 2 فهرستهاى پويا و گوناگونى را تنظيم نمود و يا اين فهرستها را با يكديگر تركيب ساخت و به تحقيقات مختلف در متون فقهى پرداخت. استفاده از علايم عمومى «؟» و «×» در اين قسمت امكانپذير مىباشد. عملگرهاى منطقى نيز ابزارهاى كارآمدى هستند تا به محقق امكان مىدهند كه به كاوش در الفاظ و عبارات كتب برنامه مبادرت ورزد و بهراحتى به مقصود خويش دست يابد. ضمن آنكه در اين بخش به منظور ايجاد سهولت در امر تحقيق، امكان محدود كردن دامنه جستجو به يك يا چند عنوان از كتب نيز براى كاربر فراهم آمده است. پس از فرايند جستجو، نشانى دقيق مورد پژوهشى به همراه متن اجمالى و نمايش كامل متن مربوطه در معرض استفاده كاربر قرار مىگيرد. در اين قسمت نيز كاربر مىتواند از گزينه پژوهش در انتقال به ديگر بخشهاى برنامه بهرهمند شود. 3. متن و شرح امكان برقرارى ارتباط ميان شرح و متن و نيز انتخاب جلد و صفحه مورد نظر از يك كتاب، در اين بخش فراهم مىباشد. همچنين پژوهشگر مىتواند در صورت تعدد شروح يك اثر به محدود كردن آنها اقدام ورزد و به وسيله قابليت تغيير اولويت، شرح خاصى را در اولويت نخست و يا آخر قرار دهد و حتى پس از انتخاب شروح موقتاً روى يك عنوان شرح متمركز شود و در صورت نياز به شروح ديگر انتخابشده، مراجعه نمايد. نمايش فهرست درختى كتاب فعال و انتقال به قسمت نمايش و مشاهده متن كامل كتاب جارى، از ديگر توانمندىهاى اين بخش به شمار مىرود. 4. قرآن يكى از قابليتهاى ويژه در اين برنامه، عرضه متن قرآن كريم به خط عثمان طه و رسمالخط نيريزى همراه با امكانات جستجوى كلمات در آن است. نمايش و جستجو، دو قسمت اصلى اين بخش از برنامه است. در قسمت نمايش، متن كامل قرآن كريم با رسم الخط نيريزى در دسترس قرار گرفته و از طريق انتخاب شماره سوره، نام سوره، آيه، جزء و يا حزبهاى قرآن مىتوان به قسمتهاى مختلف قرآن منتقل شد. يكى از امكانات مفيد در بخش قرآن، ترجمه آيات قرآن كريم و دستيابى به متن كامل قرآن به خط عثمان طه است. در قسمت جستجو اين امكان براى كاربر فراهم آمده است كه با استفاده از دو فهرست ريشه و مشتق به پژوهش لفظى در آيات قرآن كريم بپردازد. 5. لغتنامه به منظور فهم معانى لغات مورد نظر، لغتنامه 15 جلدى لسان العرب در برنامه ارائه شده است كه كاربر با استفاده از فهرست ريشه و مشتق مىتواند به مفهوم كلمات مشكل دست يابد. اين لغتنامه داراى دو قسمت مجزا با كارآيىهاى متفاوت است؛ در قسمت ريشه فهرست ريشههاى لغات به ترتيب حروف الفبا قابل مشاهده است و در قسمت مشتق فهرستى از مشتقات تفسير شده هر ريشه قابل دسترسى است. گفتنى است كه پس از انتخاب واژه مورد نظر، متن مربوط به ريشه يا يكى از مشتقات آن در كتاب لسان العرب، در معرض استفاده كاربر قرار مىگيرد.
ساير امكانات در اين برنامه، ويرايشگرى با عنوان يادداشت قرار داده شده است كه كاربر به كمك آن مىتواند مطالب انتخابى را به اين قسمت منتقل ساخته، پس از ويرايش، در پروندهاى خاص ذخيره كند و يا به چاپ برساند. قابليتهاى متنوع پژوهشى نظير: علامتگذارى، نمايهزنى، رنگى كردن متن در موضوعات مختلف و حاشيهنويسى، و نيز انتقال آنها به قسمت يادداشت و يا انتقال مستقيم متن گزينشى به محيط MS-Word، از ديگر توانمندىهايى است كه فضاى پژوهشى اين نرمافزار را براى استفاده محققان مهيا نموده است. ضمن اينكه به كمك قابليت راهنما مىتوان به توضيحات لازم در باره هر قسمت از برنامه دست يافت. در بخش امكانات برنامه، قابليت انتخاب هفت نوع قلم نمايش وجود دارد و براى سهولت استفاده از برنامه نيز هفت نوع صفحه كليد رايج: «نور، ايران سيستم، زرنگار، سايه، ويندوز عربى، ماشين تايپ و ويندوز سينا» قابل دستيابى است. در قسمت تحقيقات مىتوان مسيرى را جهت ضبط تحقيقات شخصى خود مشخص نمود و از امكاناتى چون: حذف نمايهها، حاشيهها، رنگ متنها و علامتهاى موجود در تمامى كتب بهرهمند گرديد. در قسمت «در باره»، اطلاعاتى در مورد نرمافزار جامع فقه اهل البيت(ع)، مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى و نيز معرفى كتابخانه ديجيتالى نور ارائه گرديده است. گفتنى است كه ويرايشگر فارسى و لاتين نورنگار و مبدّل نور در بخش ضمايم اين نرمافزار گنجانده شده است.
گفتگو با حجةالاسلام والمسلمين رحيمى ثابت مدير اجرايى نرمافزار جامع فقه اهلالبيت(ع) فرايند توليد نرمافزار جامع فقه اهلبيت(ع)
لطفاً بفرماييد از چه زمانى مركز به فكر تهيه اين نرمافزار افتاد؟ يكى از برنامههايى كه از ابتداى تأسيس مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى در نظر مسئولان بوده است تهيه نرمافزارى جامع در زمينه فقه شيعه بود، تا اينكه در سال 1397 با پيگيرى و دستور مدير محترم مركز، اين پروژه آغاز شد و بنده مسئول اجراى آن شدم.
براى تهيه منابع اين مجموعه چه اقداماتى انجام داديد؟ ابتدا با كمك محققان و فقهپژوهان معاونت تحقيقات و بخشهاى ديگر مركز، به شناسايى كتب فقهى پرداختيم. به اين ترتيب، فهرست بزرگى از كتب مختلف فقهى از منابعى همچون الذريعة، مقدمهاى بر فقه شيعه شناسايى گرديد و در ادامه، براساس ميزان مراجعه فقها به آنها اولويت بندى شد. سپس به سراغ كتابخانههاى شخصى و مراكز فقهى مانند مركز دائرةالمعارف فقه اهل البيت(ع) رفتيم و فهرستى از كتابهاى فقهى آنها را نيز تهيه كرديم و آن را با فهرستى كه تهيه كرده بوديم، تطبيق داديم تا فهرست خود را كاملتر كنيم. افزون، براين از فهرست آقاى سيد منذر حكيم كه بر اساس مراحل تطور فقه تهيه شده بود همچنين و فهرست كتابخانه تخصصى فقه و حقوق، كتابخانه تخصصى فقهى ائمه اطهار(ع) و كتابخانه مدينه العلم و نيز ساير فهرستها هم استفاده كرديم و سپس اقدام به جمعآورى و تهيه اين كتابها در حدّ توان نموديم. در نهايت، يك فهرست با چند هزار عنوان كتاب تهيه شد. در مجموع، تعداد زيادى كتاب تهيه گرديد و فهرست اساسى كتب براى تعدادى از شخصيتهاى فقهى حوزه و هيئت امناى مركز ارسال گرديد و هر يك از اين بزرگان برخى كتب را پيشنهاد نمودند از آن جمله كتاب مناهل بود كه با استقبال مركز مواجه شد. مناهل يك كتاب قطور خطى خيلى سنگين است كه مورد استفاده بسيارى از فقها و علماء، مىباشد و تاكنون در هيچ برنامهاى هم ارائه نشده است. بدين ترتيب، مجموع كتب گردآورى شده به 1182 عنوان در 1746 مجلد رسيد.
درباره روند آماده سازى، مقابله و تصحيح متون توضيح بفرماييد. روند كار در بخش ورود اطلاعات مركز به اين شكل است كه هر كتابى دو مرتبه حروفچينى مىگردد و بهوسيله برنامه خاصى اين متون مقابله مىشود. بعد از مقابله توسط رايانه و اصلاح دستى، كار فهرستبردارى از متون شروع مىشود و كلمات غير تكرارى استخراج مىگردد. در اين مرحله نيز كارشناسان لغت فهرستها را مورد ارزيابى قرار مىدهند و اين گونه، كلمات غير مأنوس و يا غلط، با كتاب مطابقت داده مىشود و اصلاحات لازم، در متن و فهرست صورت مىگيرد. در مرحله سوم، فرايند فرمتزنى متون با حدود 30 فرمت شروع مىشود. گروه فرمت، افرادى محقق هستند كه به متون اسلامى، فقهى و علمى حوزه علميه آشنايى لازم را دارند. اين گروه بر اساس نياز برنامه و فرمتهايى كه از قبل تنظيم شده، كار علامتگذارى و فرمتزنى را انجام مىدهند كه از جمله مىتوان به فرمتهايى مانند: عنوان كتاب، صفحه، آيات، پاورقىها و ابواب اشاره كرد. البته در كتابهايى كه به صورت شرح و متن است، اين كار با مشكلات فراوانى روبهروست و به علامتهاى مخصوص در متن و شرح احتياج مىباشد تا به هم مرتبط گردند.
كار آماده سازى اطلاعات تا چه مدت به طول انجاميد؟ مدت زمان صرفشده براى انجام اين كار در گروه فرمت، نزديك به 35000 ساعت، گروه تصحيح 12500 ساعت، مجموع حروفچينى و مقابله 230000 ساعت و كار بررسى نرمافزار نيز 10000 ساعت بوده است است كه در مجموع، حدود 287000 ساعت براى اين برنامه وقت گذاشته شد تا برنامه جهت برنامه نويسى آماده گردد. گروه برنامهنويسى نيز با داشتن تجارب خوب قبلى حدود يك سال كار كردند تا برنامه با اين قابليتهاى فعلى آماده استفاده محققان شد و انشاءالله در نسخه پژوهشى آن، قابليتهاى كارآمد ديگرى نيز به برنامه اضافه مىگردد.
يكى از نشانههاى مرغوبيت نرمافزار رعايت نياز كاربر است. آيا در اين برنامه نياز كاربران فقه مورد توجه قرار گرفته است؟ گرچه از نظر فنى برنامههاى مركز در سطح بسيار بالايى توليد مىشود، اما در خصوص اين برنامه با افراد گوناگون مشورت كرديم و پيشنهادهاى خوبى را هم دريافت كرديم. در عمل نيز تلاش شده است تا پيشنهادهاى قابل اجرا را در طراحى برنامه در نظر بگيريم. به همين دليل، در اين نرمافزار كه يك برنامه معجم لفظى است، آنچه براى كاربر در نظر گرفته شده است، مانند: انواع فهرستهاى مختلف، جستجوها، ديالوگهاى تحقيقاتى در نمايش متن و دهها امكان ديگر. به جرأت مىتوان گفت كه اين برنامه از امكانات يك معجم لفظى هم فراتر رفته زيرا متون با شروح (904 جلد كتاب) به هم پيوند داده شده است؛ بهگونهاى كه با مطالعه متن مىتوان به شروح و حواشى آن نيز دست يافت.
در نرمافزار جامع فقه اهلالبيت(ع) آيا فقط به كتب فقهى پرداخته شده يا كتب ديگر نيزدر برنامه وجود دارد؟ مسئولان مركز بعد از ارائه نرمافزار نهج البلاغه، نور الجنان و كتابخانه اصول فقه، در صدد بر آمدند تا كتابخانه فقه را هم توليد كنند و حداقل در فقه شيعه يك مجموعه كامل را آماده كنند. از اينرو، سعى كرديم كه هر تعداد كتاب فقهى را كه به زبان فارسى و عربى وجود دارد، جمعآورى كنيم و سپس ساير كتبى كه به گونهاى به فقه مربوط مىشوند، مانند قواعد فقهيه، آيات الأحكام، منابع حديثى فقه، اصلاحات فقهى و تاريخ فقه و فقها به اين مجموعه افزوده گشت. علاوه بر اين، متن كامل قرآن مجيد و كتاب لسان العرب را نيز با قابليتهايى چند در اين برنامه قرار داديم.
قابليت متن و شرح اين برنامه چگونه است؟ من بسيارى از نرمافزارهاى داخلى و خارجى را در زمينه فقهى ديدهام؛ اما اين قابليت در هيچ برنامهاى نبود. در قسمت متن و شرح كه 904 جلد كتاب وجود دارد، كار بزرگى صورت گرفته و محققان مركز وقت زيادى را صرف كردند تا توانستند متنها، شروح و تعليقهها را به هم مرتبط كنند. آمارهاى موجود در اين باره گواه سخن بنده است؛ مثلاً: شرايع محقق با 23 عنوان شرح و حواشى مرتبط شده است، عروةالوثقى كه يك كتاب فقهى فتوايى است، با حدود 45 عنوان شرح و حاشيه مرتبط شده و يا رسائل فقهى شيخ انصارى با 11 عنوان شرح و حاشيه ارتباد داده شده است و موارد ديگر.
اين برنامه چه امكانات ويژه نسبت به ساير معجمهاى لفظى مركز دارد؟ يكى از قابليتهاى ويژه اين برنامه، فهرست گزينشى است؛ كه در آن تمامى ابواب كتب فقهى به ميزان 573661 عنوان باب در يكجا جمع آورى شده است و محقق مىتواند با درج يك كلمه مانند «الخمس»، 3259 عنوان باب را ملاحظه كند كه در آنها بحث «خمس» مطرح شده است. اين امكان از ويژگىهاى جستجوى حروفى برنامه است. حال اگر محقق بخواهد بحث »صلاة الجمعه» را جستجو كند، با درج اين دو كلمه، 341 عنوان باب از مجموع بيش از نيم ميليون باب براى او فهرست مىشود، ضمن اينكه مىتواند به متن مورد نظر نيز دست مىيابد. یكى ديگر از ويژگىهاى برنامه كه واقعاً زحمت زيادى برايش كشيده شده است، ارائه كتابهايى است كه هنوز چاپ نشده است و تنها، نسخه خطى آن موجود است و يا اصلاً نسخه مكتوب ندارد و فقط نسخه الكترونيكى آن وجود دارد كه آن را از پايگاههاى اينترنتى يا از مراكز و محققان تهيه كرديم. مانند بعضى از كتبى كه مربوط به خاندان آل عصفور و كتاب «مشارق الشموس» و... يكى ديگر از ويژگىهاى اين نرمافزار، قابليت نسخهشناسى است كه مشخصات كامل كتاب و شرح حال نويسنده را در دسترسكاربران قرار مىدهد.
فرموديد كه مركز بهزودى نسخه پژوهشى نرمافزار جامع فقه اهلالبيت (ع) را ارائه مىدهد. لطفاً در باره اين برنامه و قابليتهاى آن نيز توضيح دهيد. نسخه پژوهشى جامع فقه اهلالبيت(ع) مانند يك كتابخانه بزرگى است كه مجموعه كتب زيادى در آن قرار دارد و محقق با مراجعه به آن، كتابها را انتخاب مىكند و سپس آنها را به ترتيب چينشهاى مورد نظر در برنامه همچون تاريخ تأليف، مرتب مىكند هر وقت به استفاده از يك كتاب يا كتابهاى خاصّ نياز پيدا نمود، مىتواند از اين چينش به عنوان ميز مطالعه خود استفاده كند. يكى از ويژگىهاى نسخه پژوهشى، «آيات الاحكام» است؛ بدين گونه كه تمام آيات كتب فقهى شناسايى شده است و شما مىتوانيد با انتخاب يك آيه و كليك روى آن از متن كتاب فقهىاى كه به آن آيه استدلال كردهاند يا به عنوان شاهد آوردهاند، دسترسى پيدا كنيد. يكى ديگر از ويژگىهاى منحصر به فرد نسخه پژوهشى، قواعد فقهيه است؛ به گونهاى كه قواعد فقهيه را از مجموعه كتب فقهى استخراج نموديم (مجموعاً 140 قاعده فقهى) در برنامه ارائه كرديم و هر از يك قواعد را با ابواب مربوطه از ميان بيش از نيم ميليون باب مرتبط نموديم؛ مثلاً قاعده إسقاط الحق با 274 عنوان باب، اشتراط البلوغ في العترة والايقاعات با 242 عنوان باب و قاعده اضطرار با 837 عنوان باب مرتبط شده است.
با تشكر از اينكه وقتتان را در اختيار ما قرار داديد، بهعنوان پرسش آخر اگر مطلبى داريد، بفرماييد؟ از تمامى محققان و پژوهشگران گرامى تقاضا داريم كه اشكالات برنامه و يا پيشنهادهايشان را به ما منتقل كنند تا انشاءالله در نسخه پژوهشى از آنها بهرهمند گرديم.
بايستههاى نرمافزار جامع فقه اهلالبيت(ع) على روحالهى خراسانى اشاره از دو دهه قبل، در سايه فناورى نوين تسهيل دسترسى پژوهشگران به منابع و متون اسلامى به خصوص فقه، شروع شده است و مؤسسات و مراكزى چند به توليد اين نوع نرمافزارها پرداختهاند و كتابخانههاى بزرگ نرمافزارى، مانند: معجم فقهى، عقائدى و احكام و معجم فقه الجواهر (1) در اين زمينه توليد يافتهاند و به تازگى برنامه فقهى ديگرى به نام جامع فقه اهلالبيت(ع) در دسترس محققان قرار گرفته است؛ كه البته انتظار مىرود اين نرمافزار بتواند پاسخگوى كاستىها و چالشهاى موجود باشد و راه تحقيق را آسانتر نمايد. در اين نوشتار، ضمن تشكر و تقدير از توليد كنندگان اين برنامه، به بخشى از كاستىها و نقاط ضعف آن اشاره مىشود تا در نسخهى آتى اين نرمافزار؛ يعنى نسخه پژوهشى، مورد توجه قرار بگيرد.
نرمافزار جامع فقه اهلالبيت(ع) از نگاهى ديگر نرم افزار «جامع فقه اهلالبيت(ع) » به همت مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى طراحى و توليد شده است. برنامهنويسان اين پروژه تلاش نمودند براى سامان بخشيدن به امر تحقيق و پژوهش در زمينه مباحث فقهى قابليتهايى كارآمد و امكاناتى چشمگير در اين لوح فشرده قرار دهند تا پژوهشگران تحقيقات فقهى خود را با عمق و وسعت بيشترى به انجام برسانند؛ ولى وجود برخى كاستىها و عدم دقت كافى در ارائه بعضى از مطالب، مشكلاتى را براى كاربران ايجاد نموده است. در ذيل به بعضى از كاستىها و بايستههاى اين نرمافزار اشاره مىشود: 1. استفاده بىرويه از زبان تصويرى براى نشان دادن بعضى از قابليتها به جاى نوشتار بهخصوص در فهرستها، اگر چه جذابيت و گرافيك آن را بالا برده است، ولى در بعضى موارد مشكلاتى را براى استفادهكنندگان ايجاد نموده است. از اينرو، بهتر بود بعضى از قابليتهاى مهم مانند فهرست كتب در قسمت مقايسه كتب، از نوشتار استفاده مىشد و يا با كليك روى نام كتاب، فهرست كتب نمايش مىيافت. 2. فهرست كتب در قسمت نمايش، بر اساس موضوع و الفبا تنظيم شده است، يعنى ابتدا كتب فقهى و سپس كتب اصطلاحات و پس از آن كتب تاريخ فقها و در انتها كتب تاريخ فقه قرار دارد و در هر بخش نيز تنظيم كتب به ترتيب الفبايى است؛ اما كاربر اين تقسيمبندى دوگانه را احساس نمىكند و به نظر مىرسد كه فهرست داراى ترتيب خاصى نيست و ذوقى تنظيم شده است. از اينرو، بهتر بود يا تقسيمبندى موضوعى فوق در فهرست درختى اعمال مىگشت و فهرست درختى با چهار عنوان اصلى آغاز مىشود و سپس كتب زير مجموعه آن بر اساس حروف الفبا باز مىشدند و يا از ابتدا عناوين كليه كتب بر اساس حروف الفبا تنظيم مىشد. افزون بر اين، در قسمت دامنه كتابى، امكان جستجو در فهرستها در نظر گرفته نشده است. همچنين در همين قسمت، در صورت مرتبسازى براساس نام مؤلف يا موضوع و تأييد آن، در فهرست كتب تغييرى انجام نمىگيرد. 3. دسترسى به ابواب كتب فقهى به شكل گروهى در تحقيقات نقش مهمى دارد، اما در برنامه اين قابليت در نظر گرفته نشده است؛ مثلاً محقق مىخواهد بداند چه كتبى موضوع تحقيق او را مانند: الخمس، الانفال و يا اللقطه دربردارند و يا موضوع مزبور در كدام جلد و صفحه مىباشد، اگر چه در قسمت فهرست گزينشى، اين امكان درنظر گرفته شده ولى بهعلت وجود الفاظ مشترك مانند خُمس و خَمس انتخاب ابواب خاص، مشكل است. 4. در قسمت جستجو، اولاً: محدود كردن دامنه فقط براساس كتاب خاص يا جلد خاص يا چند عنوان ممكن مىباشد و كاربر نمىتواند دامنه برنامه را بر اساس يك گروه همچون كتب فقهى استدلالى و يا مقارن محدود كند؛ بلكه براى اين كار بايد خود محقق يك به يك كتب مورد نظر خويش را انتخاب نمايد. ثانياً: در محل درج عبارت جهت جستجو، براى تبديل حرف آخر به حروف بزرگ و فاصله بعد از آن بايد دو مرتبه كليد فاصله (Spece) فشرده شود و اين بر خلاف تمامى برنامهها ديگر است و براى كسانى كه با برنامههاى ديگر كار مىكنند، مشكلاتى را ايجاد مىنمايد. 5. يكى از ويژگىهاى مهم جامع فقه اهلالبيت(ع)، گزينه متن و شرح است كه اين برنامه را از برنامههاى متمايز كرده است؛ ولى اولاً: كامل نبودن شرحها، بهخصوص فقدان شرحهاى فارسى براى پژوهشگران فارسى زبان و طلاب مبتدى، از كاستىهاى آن بهشمار مىرود. ثانياً: براى رسيدن به علامت شرح (l) بايد متن مورد نظر را سطر به سطر مطالعه كرد؛ در حالى كه اگر امكان حركت در ميان اين گونه علامتها بود، سرعت در امر تحقيق افزايش مىيافت. ثالثاً: در برخى موارد، بين متن و شرح در پيوند صحيح و هماهنگى برقرار نشده است و اين كاستى، محقق را دچار سردرگمى مىسازد. ضمن اينكه همين موارد جزئى اعتماد كاربر را از برنامه سلب مىنمايد؛ به عنوان مثال، در متن عروة الوثقى در موارد متعددى بين متن و شرحها هماهنگى وجود ندارد مانند ص 5 مسئلة 9: الأقوى جواز l البقاء على تقليد الميّت. در اينجا اگر روى علامت شرح كه بعد از كلمه «جواز» برقرار دارد كليك كنيم، در قسمت شروح، كتاب «التعليقات على العروة الوثقى» و پاورقىهاى 1 تا 5 نمايش مىيابد كه براى تشخيص آن بايد مجدداً به اصل كتاب مراجعه كرد. همچنين است در ص 5 مسئله 18 و صفحه 9 مسئله 1 و 2 . 6. ارائه نكردن آيات الأحكام و روايات فقهى و امكان رسيدن از آيه يا روايت به متن كتاب، از كاستىهاى عمده برنامه است؛ زيرا در برخى از پژوهشهاى فقهى چگونگى كاربرد آيه قرآن و روايت براى پژوهشگر ارزش استنباطى دارد؛ مثلاً محقق مىخواهد بداند كه از يك آيه قرآن و يا يك روايت خاص چه برداشتهايى شده است و يا مؤلف در باره اعتبار سند يك روايت چه نظرى ارائه داده است. 7. در ارائه ريشه كلمات قرآنى دقت كافى نشده و فهرست مزبور داراى غلطهاى متعددى مىباشد، مانند كلمه «لا» كه زير مجموعه حرف «ف» آمده است، و يا كلمه «لو» كه زير مجموعه ريشه «لا» قرار گرفته و يا ريشه «لئك» كه داراى زير مجموعههاى متعدد است و موارد فراوان ديگر. 8. با توجه به اهميت «لغت» در فهم متون، انتظار مىرفت كه در بخش لغتنامه فقط به كتاب لسان العرب اكتفا نمىگرديد و قاموسهاى ديگر نيز اضافه مىگرديد، به خصوص قاموس نامههاى تخصصى در مورد قرآن و فقه. 9. وجود قابليتهاى كارآمد و امكانات چشمگيرى مانند: علامتگذارى، حاشيهنويسى و يادداشتبردارى از امكانات منحصر به فرد برنامه است؛ اما فقدان استانداردهاى نمايهزنى، فيش بردارى و موضوعبندى و نيز منتقل نشدن پاورقىها به بخش يادداشت را مىتوان از ديگر چالشهاى اين نرمافزار دانست.
سخن آخر لوح فشرده جامع فقه اهلالبيت(ع) نتيجه سالها تلاش و كوشش گروهى از فضلاء و محققان حوزه علميه با همكارى برنامهنويسان رايانهاى است كه داراى قابليتها و جذابيتهاى بسيارعالى است. از اينرو، هيچ با انصافى نمىتواند عظمت اين كار را انكار كند و نگارنده نيز وظيفه خود مىداند كه از تمامى اين عزيزان تشكر نمايد و آنچه در اين مختصر بهنگارش درآمد، يادآورى نكاتى بود كه اميد است در نسخه آتى اين برنامه مورد توجه دستاندركاران اين كتابخانه بزرگ فقهى قرار گيرد تا فقهپژوهان و محققان علوم اسلامى با اطمينان و آسايش بيشترى به ساماندهى پژوهشهاى خويش بپردازند.
