فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

اشاره
با وجود پيشرفت سريع در حوزه توليد علم، يكى از خلاهاى عمده در عصر موسوم به «عصر انفجار اطلاعات»، مديريت اطلاعات است؛ بدين معنا كه بدون طبقه‏بندى صحيح منابع علمى، نمى‏توان از اين همه اطلاعات عرضه شده، استفاده بهينه كرد. بى‏ترديد، يكى از كارهاى ارزشمند در جهان امروز اين است كه افرادى با استفاده از فنّاورى اطلاعات، زمينه بهره‏بردارى كارآمد از محصولات علمى را فراهم كنند. طبقه‏بندى درست منابع علمى و اطلاعاتى و عرضه آنها از طريق اينترنت، نمونه‏اى از اين كار با ارزشمند است. اهميت اين‏گونه فعاليت‏ها در برخى از كشورها از جمله ايران، چندان شناخته شده نيست. به همين دليل، مؤسسات و مراكز علمى به ندرت حاضرند بخشى از فعاليت‏هاى خودشان را به وسيله اينترنت گسترش دهند. با اين حال، در چند سال اخير فعاليت هاي چشمگيري صورت گرفته برخي مراكز از جمله مراكز علوم اسلامي، فعاليت را ازسوي گرفته است. از كارهاى لازم در اين زمينه، معرفى روشمند تحقيقات انجام شده است. اين مقاله سعى دارد نخست به معرفى تعدادى از پايگاه‏هاى مربوط به فقه و اصول پرداخته و در ادامه، از كارهاى انجام شده يك ارزيابى كلى داشته باشد.
قبل از معرفى پايگاه‏ها بايد يادآور شويم كه:
الف) تعداد پايگاه‏هايى كه به مطالب فقهى و اصولى اختصاص داشته باشند، بسيار اندك است. به جز پايگاه مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامى و پايگاه يعسوب‏الدين كه در كتابخانه خود صرفاً منابع فقهى آورده‏اند، پايگاه ديگرى مختص فقه و اصول در اينترنت موجود نيست. بنابراين، پايگاه‏هايى معرفى مى‏شود كه منابع قابل توجهى در زمينه فقه و اصول داشته باشند.
ب) تعدادى از پايگاه‏هاى مراجع تقليد و علما به مناسبت موضوع، معرفى خواهند شد. البته معرفى پايگاه‏هاى علما و مراجع، خود مقاله مستقلى است كه اميدواريم اين كار در فرصت مناسب انجام شود.
ج) ملاك در اولويت معرفى پايگاه‏ها، امورى چون: اختصاص پايگاه به فقه و اصول، حجم مطالب ارائه شده، طبقه‏بندى مطالب موجود در پايگاه و برخوردار بودن از امكانات جستجو مى‏باشد.

پايگاه ولايت
www.wilayah.org
«ولايت»، يكى از پايگاه‏هايى است كه تقريباً همه مطالب آن فقهى يا به نوعى مربوط به فقه است. در اين پايگاه، دروس فقهى، استفتائات و ديدگاه‏هاى حضرت آية اللَّه خامنه‏اى در معرض استفاده علاقه‏مندان قرار دارد. در كتابخانه اين پايگاه، توضيح المسائل حضرت امام خمينى‏قدس سره نيز قابل دستيابى است.
اغلب مطالب موجود در پايگاه به شش زبان: فارسى، عربى، انگليسى، اردو، تركى و فرانسوى ترجمه و ارائه شده است.

دانشگاه اسلامى
www.u-of-islam.net
بخشى از اين پايگاه ضمن ارائ-ه تاريخچه‏اى از چند حوزه معروف شيعى، دروس خارج فقه و اصول اساتيد حوزه علميه قم را به صورت موضوعى آورده است؛ به عنوان مثال، جلسات درسى فقه آيات عظام: بهجت، شاهرودى، مكارم شيرازى، صافى گلپايگانى، خامنه‏اى، تبريزى، اردبيلى، سبحانى، حائرى، فاضل‏لنكرانى، نورى همدانى و يوسف صانعى، در اين پايگاه ارائه گرديده است.
تاكنون متن كامل 2184 جلسه درس خارج فقه و 1300 جلسه درس خارج اصول در پايگاه دانشگاه اسلامى قرار گرفته است. بنابر اين، اين پايگاه از نظر ميزان متن دروس خارج فقه و اصول، بر ديگر پايگاه‏ها برترى دارد.

پايگاه آية الله مكارم شيرازى
www.amiralmomenin.net/farsi/index.htm
www.makaremshirazi.org
متن دروس خارج حضرت آية الله مكارم شيرازى از سال 1378 تا سال 1382 - 83 جهت استفاده علاقه‏مندان در اين پايگاه قرار گرفته است.
قابل ذكر است كه درس خارج فقه ايشان در موضوع نكاح در 258 جلسه، همراه با ترجمه عربى آن در پايگاه موجود است.

پايگاه بلاغ
www.balagh.net
چنانچه پايگاه‏هاى مربوط به فقه و اصول بر اساس تنوع مطالب و موضوع آن اولويت‏بندى شوند، سايت بلاغ در صدر چنين پايگاه‏هايى قرار مى‏گيرد و در صورتى كه حجم منابع موجود در پايگاه ملاك اولويت باشد، پايگاه مركز اطلاع‏رسانى آل‏البيت و پايگاه يعسوب‏الدين و يا دانشگاه اسلامى از پايگاه‏هاى برتر در اين موضوع شمرده مى‏شوند. گرچه برخى از پايگاه‏ها به لحاظ حجم، مطالب و كتاب‏هاى زيادى را شامل مى‏شوند، ولى دسترسى به موضوعات ريز و فرعى در آن پايگاه‏ها چندان ساده نيست. بخش مربوط به فقه پايگاه بلاغ از اين مزيت برخوردار است. اين پايگاه مطالب موجود را به‏روشنى طبقه‏بندى كرده و هر موضوعى را به دسته‏هاى فرعى‏ترى تقسيم كرده است. اين نوع تقسيم‏بندى، موجب سهولت در يافتن اطلاعات موجود در پايگاه مى‏شود. پايگاه بلاغ مطالب مربوط به فقه و احكام را در موضوعات زير دسته‏بندى نموده است:
توضيح المسائل: رساله‏هاى 6 تن از مراجع عظام به علاوه ترجمه تحرير الوسيله حضرت امام خمينى‏قدس سره در 4 جلد؛
احكام موضوعات خاص: در اين قسمت تعدادى كتاب با موضوعات خاص از جمله: احكام خانواده، روابط مرد و زن، حج، مسافر، پزشكان، مسجد آمده است؛
پرسش و پاسخ: در اين بخش، استفتائات فقهى مراجع در مواردى از قبيل: قرآن، رايانه، مرگ مغزى وازدواج موقت، و نيز متن كامل استفتائات حضرات آيات: خامنه‏اى، تبريزى، لنكرانى و مكارم قرار دارد؛
مقالات فقهى: در اين گزينه، مقالات در 13 موضوع اصلى طبقه‏بندى شده‏اند كه هر موضوع خود به موضوعات فرعى ديگرى تقسيم شده است. از موضوعات اصلى آن؛ پزشكى و مشاغل مربوط به آن، جهاد، حكومت و روايات اقتصادى، حقوقى و قضايى، و ارتباط با غير مسلمانان را مى‏توان نام برد؛
فقه تطبيقى: تفاوت‏هاى فقهى اماميه، شافعى و حنفى در مباحث: حج و عمره، نماز تراويح، منشا اختلافات مذهبى، نجاست، وضو و نماز، از مطالب اين بخش مى‏باشد؛
لغات و اصطلاحات: بعضى از اصطلاحات فقهى به ترتيب حروف الفبا در اين بخش توضيح داده مى‏شوند؛
بزرگان فقها: اين بخش، زندگى‏نامه بعضى از فقهاى درگذشته، علماى شهيد و برخى از مراجع حاضر را شامل مى‏شود؛
آشنايى با مراكز فقهى جهان: اين بخش، به معرفى 22 مورد از حوزه‏هاى بزرگ جهان پرداخته است؛
مذاهب فقهى عمده جهان اسلام: مذهب شيعه، اهل تسنن و ديگر فرقه‏هاى اسلام به طور خلاصه در اين قسمت معرفى شده‏اند؛
مباحث كلى فقه: اين بخش، مشتمل بر مجموعه‏اى از مقاله‏هاست كه در باره موضوعات مختلف فقه نوشته شده‏اند؛
كتابخانه: متن كامل 20 جلد كتاب در كتابخانه فقهى پايگاه بلاغ وجود دارد.

پايگاه آية اللَّه فاضل لنكرانى
www.lankarani.org
اين پايگاه از طرف دفتر آية الله لنكرانى پشتيبانى مى‏شود. مطالب مربوط به فقه و اصول در اين پايگاه به شرح ذيل است:
تاليفات معظم له، از جمله: نهاية التقرير فى مباحث الصلاة (3 جلد)، كتاب تفصيل الشريعة (3 جلد)،
احكام و فتاوا و قواعد الفقهية شامل: رساله، مناسك حج، استفتائات جديد، جامع المسائل (2 جلد) و مسائل متفرقه روز.
بخش دروس كه مشتمل بر سلسله درس‏هاى اصول ايشان است و از دو بخش متنى و صوتى تشكيل يافته است.
كتاب «تحريرى نو از اصول فقه شيعه» در طى 6 جلد و همچنين تعدادى از كتاب‏هاى مربوط به فقه از محمد جواد فاضل لنكرانى (پسر معظم له) نيز در اين پايگاه آمده است.
در بخش ديگرى از اين پايگاه، فهرست 6722 عنوان از كتاب‏هاى كتابخانه تخصصى - فقهى ائمه اطهارعليهم السلام وابسته به مركز فقه الائمة الاطهار معرفى شده است.
از امكانات اين پايگاه، جستجو در عناوين كتاب‏ها مى‏باشد. اين پايگاه، مطالب خود را به ده زبان ارائه داده است.
گفتنى است كه دسترسى به دروس خارج آية الله لنكرانى از طريق پايگاه تبيان نيز وجود دارد.
نشانى:
/main/index.htm?lesson=1www.tebyan.net/hozeh-elmi/html/porcourses

يعسوب‏الدين‏عليه السلام
www.yasoob.com
كتابخانه اين پايگاه به منابع فقهى اختصاص دارد و از نظر تعداد منابع فقهى، از همه پايگاه‏هاى ديگر گسترده‏تر است.
متن كامل 674 جلد كتاب در موضوع فقه شيعى، 88 جلد در موضوع فقه شافعى، 28 جلد در فقه مالكى و 8 جلد در فقه زيدى در كتابخانه اين پايگاه وجود دارد؛ كتاب‏ها به صورت الفبايى تنظيم شده‏اند، ولى نبود امكان جستجو، يافتن يك كتاب خاص را مشكل كرده است. از جمله كتاب‏هاى اين پايگاه، جواهر الكلام (43 جلد)، حدائق الناظرة (25 جلد)، رياض المسائل (9 جلد)، شرح لمعه (9 جلد) و فقه الصادق (26 جلد) مى‏باشد.

پايگاه مركز جهانى اطلاع‏رسانى آل‏البيت (الشيعه)
www.al-shia.com
اين پايگاه از نظر حجم مطالب اعم از كتاب يا مقاله، بر ديگر پايگاه‏ها برترى دارد. اين پايگاه به 24 زبان ارائه شده است، ولى بيشتر مطالب آن به زبان‏هاى: فارسى، عربى و انگليسى است.
مطالب فقهى اين پايگاه، به صورت كتاب، مقاله و مجله ارائه مى‏شود. قابل ذكر است در بخش علما و مراجع، ضمن پاسخ به پرسش‏هاى فقهى، رساله‏هاى مراجع تقليد نيز ارائه شده است؛ پاسخ به 1860 مورد استفتاى فارسى و 4178 مورد استفتاى عربى از حضرت آيت اللَّه سيستانى از همين جمله است.
كاربران مى‏توانند از طريق اين پايگاه از مراجع تقليد خود سؤال كرده و پاسخ آن را دريافت نمايند.
به طور كلى، در اين پايگاه متن 35 جلد كتاب به زبان فارسى، 127 جلد به زبان عربى (اعم از فقه و اصول) از جمله: المهذّب البارع فى شرح المختصر النافع (5 جلد)، شرائع الاسلام (2 جلد)، الروضة البهيّة فى شرح اللمعة الدمشقيّة (10 جلد)، رسائل الكركى (3 جلد)، تذكرة الفقهاء (4 جلد) و تحرير الوسيله حضرت امام خمينى(ره)، و همچنين تعداد 50 جلد كتاب به زبان انگليسى موجود است.
در اين پايگاه، امكان جستجو در متن كتاب‏ها و مقالات فارسى وجود دارد. ولى در زبان عربى صرفاً جستجو در عنوان كتاب يا مؤلف امكان‏پذير است.

فقه اسلامى
www.islamicfeqh.org
فقه اسلامى تنها پايگاه شيعى است كه به علم فقه اختصاص دارد. اين پايگاه به مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت‏عليهم السلام وابسته است. اين مؤسسه، بخشى از نتايج فعاليت‏هاى خود را از طريق اينترنت در معرض استفاده عموم قرار داده است.
متن كامل 78 جلد از كتاب‏هاى منتشر شده توسط اين مؤسسه، در اينترنت قرار گرفته است. همچنين فصلنامه فقه اهل بيت به زبان فارسى و عربى و دوره 11 جلدى كتاب الغدير كه از سوى اين مركز تصحيح شده است، در اين پايگاه موجود است.
با اين همه، قابل ذكر است كه همه كتاب‏هاى موجود در اين پايگاه، فقهى نيستند و با توجه به اينكه اين پايگاه منتسب به بزرگترين مركز فقهى مى‏باشد، انتظار كاربران اينترنتى اين است كه اين پايگاه در مقايسه با پايگاه‏هاى ديگر اسلامى در زمينه منابع فقهى غنى‏تر باشد، ولى اين‏گونه به نظر نمى‏رسد.

تأليفات فقهى آية الله سبحانى
www.imamsadeq.org
در بخشى از پايگاه مؤسسه امام صادق‏عليه السلام، تأليفات و ديدگاه‏هاى آية الله سبحانى، از جمله آثار ايشان در زمينه‏هاى فقه و اصول در دسترس علاقه‏مندان و كاربران اينترنت قرار گرفته است.
متن كامل 18 جلد كتاب در علم اصول و 23 جلد در علم فقه و مسائل فقهى در كتابخانه اين پايگاه موجود است، كه به كتاب‏هاى: «المحصول فى علم الاصول (4 جلد)، ارشاد العقول الى مباحث الاصول (3 جلد)، الوسيط فى اصول الفقه (2 جلد) و التقيه مفهومها و دليلها» مى‏توان اشاره كرد.
گفتنى است كه امكان جستجو در متن كتاب‏ها، دسترسى به مطالب مورد نظر را سريع و آسان نموده است.

شريعت و كودكان
www.rafed.net
پايگاه رافد ضمن اختصاص دادن بخشى از فضاى اينترنتى خود به منابع فقهى، در بخش ديگرى از پايگاه با عنوان »الطفل و الشريعة« با هدف آموزش كودكان مطالبى آورده است. در اين بخش كه از مجله المجتبى استفاده شده، با تصاوير متناسب با موضوع، توضيحاتى ارائه شده است كه بيشتر اين موضوعات به تكاليف فقهى مربوط هستند.

پايگاه آية الله تبريزى
www.tabrizi.org
دروس خارج حضرت آية الله تبريزى در زمينه‏هاى فقهى، اصولى و برخى موضوعات ديگر در پايگاه اختصاصى ايشان آمده است. البته مطالب اين پايگاه به تدريج در حال تكميل شدن است.

زائر (نشريه ويژه حج)
www.hadj.ir
»زائر» نشريه‏اى ويژه حج است كه همه ساله در ايام حج اطلاعات مفيدى در باره حج و مسائل فقهىِ مربوط به آن را منتشر مى‏كند. اين نشريه، مقالات جالبى در خصوص مسائل مستحدثه ارائه مى‏دهد. مطالب اين نشريه از طريق پايگاه حج در دسترس كاربران قرار گرفته است.

پايگاه آية اللَّه محمدسعيد حكيم
www.alhakeem.com
بخش كتابخانه پايگاه آية الله حكيم منابع زيادى در موضوعات: قرآن، عقايد، سيره، حديث، دعا، اخلاق و نيز فقه آورده است. در ميان كتاب‏ها، 8 جلد كتاب فقهى از آية اللَّه حكيم ديده مى‏شود.
يكى از عناوين جالب توجه در ميان اين كتاب‏ها، عنوان «فقه كامپيوتر و اينترنت» است.

آية اللَّه صافى
www.saafi.net
منابع فقهى اين پايگاه شامل رساله عمليه، مناسك حج و استفتائات فقهى آية الله صافى گلپايگانى است.

پايگاه آية اللَّه محمدتقى مدرسى
www.almodarresi.com
پايگاه اختصاصى حضرت آية اللَّه محمدتقى مدرسى ضمن ارائه مطالبى در خصوص زندگى‏نامه ايشان، منابع زيادى از تأليفات وى را كه بيشتر آنها در زمينه فقه مى‏باشد، در دسترس كاربران قرار داده است.

پايگاه آية اللَّه صانعى
www.saanei.org
در اين پايگاه، كتاب‏هاى فقهى آية الله صانعى، شامل: مجمع المسائل، احكام پزشكى و احكام قضايى، حج، احكام نوجوانان و دروس خارج فقه و اصول ايشان در دسترس جويندگان علم قرار گرفته است.

ارزيابى كلى
در پايان، بعد از مرور چند پايگاه فقهى، اشاره به چند نكته ضرورى است.
الف)با توجه به اينكه زمان زيادى از ورود و گسترش اينترنت در ايران نمى‏گذرد، كارهاى صورت گرفته در حوزه علوم اسلامى به ويژه در زمينه علوم حوزوى، قابل تحسين است. بسيارى از پايگاه‏هاى اسلامى در ايران به نوعى به مراكز حوزوى منتسب هستند.
ب)پايگاه «الدرس»(1) در ارائه دروس حوزه علميه از همه پايگاه‏ها برتر بود. ولى مدتى است كه فعال نيست و به همين جهت، در اين مقاله معرفى نشده است. اميدواريم مسئولان پايگاه غدير(2) كه پايگاه مذكور را پشتيبانى مى‏كنند، با رفع اين مشكل امكان استفاده علاقه‏مندان علوم حوزوى را فراهم نمايند.
ج)با توجه به كم بودن پايگاه‏هاى فقه و اصول به زبان انگليسى، از معرفى آنها صرف نظر شد.
د)ممكن است پايگاه‏هايى از ديد ما پنهان مانده باشند، لذا معرفى اين چند پايگاه، گوياى محدود بودن منابع فقهى و اصولى به اين تعداد نيست.
ه)برخى از مذاهب ديگر از جمله اهل تسنن، در زمينه آموزش احكام براى كودكان و نوجوانان از جاذبه‏هاى هنرى استفاده كرده‏اند؛ مثلاً، آموزش احكام از طريق فلش يا برنامه‏هاى چند رسانه‏اى ديگر، كه جاى خالى اين‏گونه فعاليت‏ها در پايگاه‏هاى شيعى بيش از پيش احساس مى‏شود.
شايان ذكر است كه تعدادى از شاهراه‏هاى اطلاعاتى از جمله پايگاه «تجوگر پايگاه‏هاى شيعه»3) و «اهنماى پايگاه‏هاى اسلامى»4) جهت دستيابى به مسائل فقهى در اينترنت قابل استفاده است. هر كدام از اين پايگاه‏ها گزينه‏اى را براى فقه و احكام اختصاص داده و پايگاه‏هايى را در همين زمينه معرفى كرده‏اند.