فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

اشاره
كتابخانه «الينابيع الفقهية» بخشى از لوح فشرده نور الفقاهة(2) مى‏باشد. اين لوح فشرده، حاوى پنج برنامه معجم موضوعى در فقه و اصول مى‏باشد كه عبارت‏اند از:
1.شرح اللمعة الدمشقية، شهيد ثانى‏قدس سره
2.العروة الوثقى، سيد كاظم يزدى‏قدس سره
3.المكاسب، شيخ انصارى‏قدس سره
4.كفاية الاصول، آخوند خراسانى‏قدس سره
5.فرائد الاصول، شيخ انصارى‏قدس سره
اين 5 عنوان كتاب در سال 1374 در لوح فشرده نور الفقاهة(1) عرضه شده بود. در سال 1377 كه تصميم به توليد مجدد لوح فشرده نور الفقاهة گرفته شد، كتابخانه الينابيع الفقهية كه مراحل نهايى توليد را مى‏گذرانيد، به تناسب موضوع آن؛ يعنى سنخيت يكسان در فقه و اصول، به آن ضميمه گرديد تا اينكه نور الفقاهة(1) به انضمام كتابخانه الينابيع الفقهية، لوح فشرده نور الفقاهة(2) را به وجود آوردند.
آنچه در اين مقال مى‏آيد توضيح كليات لوح فشرده نور الفقاهة(2) و بررسى قسمت كتابخانه الينابيع الفقهية مى‏باشد. در مورد معجم موضوعى و ماهيت آن بايد مقاله جداگانه‏اى نگاشته شود.
معجم الفاظ الينابيع الفقهية
كتاب الينابيع الفقهية دوره كامل كتاب‏هاى فقهى قرن سوم تا نهم هجرى را شامل مى‏باشد. اين كتاب در چهل مجلد مشتمل بر چهل عنوان كتاب فقهى از 21 نويسنده و فقيه بزرگ مى‏باشد. عناوين و موضوعات اين كتاب در بيش از چهل موضوع فقهى دسته‏بندى شده است.
نام كامل اين كتاب «سلسلة الينابيع الفقهية» مى‏باشد كه تحت اشراف استاد گرانقدر «على اصغر مرواريد» جمع‏آورى شده است. امتياز اصلى اين كتاب تقسيم فقه بر اساس ابواب و موضوعات، و قرار دادن هر يك از ابواب فقهى كتب مختلف در جايگاه خاص خود مى‏باشد؛ به عنوان مثال، باب طهارت ينابيع شامل ابواب طهارت از هر يك از چهل كتاب فقهى موجود در مجموعه مى‏باشد كه آن را يكجا در اختيار اهل فن قرار مى‏دهد و ايشان را از مراجعه به تك تك متون و يافتن مبحث مورد نظر در هر يك از آنها بى نياز مى‏سازد.
از ديرباز جمع‏آورى احاديث فقهى در مجموعه‏هاى فروع كافى، تهذيب، استبصار و يا وسائل الشيعة در ميان فقها مرسوم بوده است. اما اين كار در مورد متون فتاواى استدلالى فقها كمتر انجام شده است.
جمع‏آورى مجموعه‏اى از كتاب‏هاى فقهى قرن دوم تا نهم در كتاب «سلسلة الينابيع الفقهية»، يكى از كارهاى پر ارزش در اين زمينه مى‏باشد.
مراحل تدوين ينابيع الفقهية:
قسم اوّل از مجموعه سلسلة الينابيع الفقهية كه در 25 مجلد تدوين يافته است، شامل ابواب متنوع فقهى از كتب: فقه الرضاعليه السلام ، المقنع فى الفقه، الهداية بالخير، المقنعة، جُمل العلم و العمل، الانتصار، المسائل الناصريات، الكافى، النهاية، الجمل، العقود، المراسم العلوية، جواهر الفقه، المهذب، فقه القرآن، غنية النزوع، الوسيلة، إصباح الشيعة، السرائر، إشارة السبق، شرايع الاسلام، المختصر النافع، الجامع للشرايع، قواعد الأحكام و اللمعة الدمشقية مى‏باشد. در قسم دوم، متون جديدى به آن پيوسته كه عبارت‏اند از: »الاشراف، الاقتصاد، الخلاف، المبسوط، نزهة الناظر، تبصرة المتعلمين، إرشاد الأذهان، تلخيص المرام، الرسالة الفخرية، الدروس الشرعية، البيان، النفلية، المحرر، الموجز الحاوي، مسائل ابن طي« و با اضافه شدن اين متون، مجموعه ياد شده به 40 مجلد بالغ گشته است.
قديمى‏ترين متن اين مجموعه، كتاب شريف «فقه الرضا» منسوب به امام رضاعليه السلام مى‏باشد كه بر طبق اين نسبت، سير زمانى اين متون از اواخر قرن دوم هجرى آغاز گرديده است و تا ميانه قرن نهم ادامه يافته است. بنا بر اين، سير تطور مباحث فقه شيعى در طول هشت قرن به سهولت در اختيار پژوهشگران قرار مى‏گيرد و اختلاف آرا و اقوال فقها در طول اين ازمنه روشن مى‏گردد. شايان ذكر است كه نسخ مراجعه شده در تدوين اين سلسله فقهى، نسخه‏هاى اصلى و معتبر بوده و از اين جهت، بسيار حائز اهميت مى‏باشد؛ چه اينكه برخى از نسخه‏هاى چاپ شده داراى نقايص و اغلاطى بوده و اهل تحقيق را به زحمت مى‏افكنده است. علاوه بر اين، اين موسوعه در برگيرنده متونى است كه براى اوّلين بار در ضمن اين مجموعه به صورت موضوعى تبويب و چاپ شده است و اهميت اين مطلب بر اهل فن پوشيده نيست.
ابواب فقهى الينابيع الفقهية
ابواب مختلفى كه در كتاب ينابيع و نيز نرم‏افزار آن آمده است، از اين قرار است: 42 كتاب مشهور فقهى از طهارت تا ديات كه عبارتند از:
1.طهارت
2.صلات
3.خمس
4.زكات
5.صوم
6.حج
7.جهاد
8.سبق و رمايه
9.كفارات، نذور و قَسَم
10.قضا و شهادات
11.متاجر
12.وقف و صدقات
13.هبات و عطايا
14.اقرار
15.وصايا
16.ارث
17.دَيْن
18.رَهْن
19.حجر و تفليس
20.ضمان
21.حواله
22.كفاله
23.صلح
24.وكاله
25.غصب
26.جعاله
27.لقطه
28.إحياى موات
29.شفعه
30.شركه
31.مضاربه
32.وديعه
33.عاريه
34.مزارعه
35.مساقاه
36.اجاره
37.نكاح
38.طلاق
39.صيد و ذباح
40.حدود
41.قصاص
42.ديات
ترتيب زمانى كتاب‏هاى فقهى ينابيع
اگر در صدد ارائ-ه كتاب‏هاى فقهى موجود در اين نرم‏افزار به حسب زمانى و بر حسب نويسنده باشيم، مى‏توان مجموعه ذيل را عرضه نمود:
1. منسوب به امام رضاعليه السلام (148 - 202 ق)
- فقه الرضا عليه السلام
2.شيخ صدوق‏قدس سره (306 - 381 ق)
- المقنع
- الهداية
3.شيخ مفيدقدس سره (338 - 413 ق)
- المقنعة
- الاشراف
4.سيد مرتضى‏قدس سره (255 - 436 ق)
- جمل العلم و العمل
- الانتصار
- الناصريات
5.ابو الصلاح حلبى (347 - 447 ق)
- الكافى
6.شيخ طوسى ( 385 - 460 ق)
- النهاية
- الجهل و العقود
- الاقتصاد
- الخلاف
- المبسوط
7.سلار (متوفاى 463 ق)
- المراسم
8.القاضى ابن براج (401 - 481 ق)
- جواهر الفقه
- المهذب
9. سعيد بن هبة الله راوندى (متوفاى 573 ق)
- جواهر الفقه
- المهذب
10. ابن زهرة (511 - 585 ق)
- الغنية
11.ابن حمزة (قرن ششم)
- الوسيلة
12.الكيدرى (قرن ششم)
- إصباح الشيعة
13.ابن ادريس (543 - 598 ق)
- السرائر
14.على بن أبي الفضل(قرن ششم)
- إشارة السبق
15.محقق حلّى‏قدس سره (602 - 676 ق)
- شرايع الاسلام
- نزهة الناظر
17.علامه حلى‏قدس سره (648 - 726 ق)
- قواعد الاحكام
- التبصرة
- ارشاد الاذهان
- تلخيص المرام
18.فخر المحققين‏قدس سره (682 - 771 ق)
- الرسالة الفخرية
19.محمد بن مكى، شهيد ثانى ( 734 - 786 ق)
- اللمعة الدمشقية
- الدروس الشرعية
- البيان
- الألفية
- النفلية
20.ابن فهد حلّى ( 757 - 841 ق)
- المحرّر
- الموجز الحاوى
21.ابن طي (متوفاى 855 ق)
- المسائل
ضمايم برنامه
در لوح فشرده نور الفقاهة علاوه بر معجم‏هاى موضوعى نور الفقاهة و معجم الفاظ كتاب ينابيع الفقهية، چند تواشيح به زبان عربى نهاده شده است كه از جمله آنها مى‏توان به موارد ذيل اشاره نمود:
- بسم اللّه النور
- اسماء اللّه الحسنى
- النبى العربى (در مورد پيامبر اكرم‏عليه السلام)
- ثار اللّه (در مورد امام حسين‏عليه السلام)
- الحجة بن الحسن
- يا ربّ
- روح اللّه (در مورد امام خمينى‏قدس سره)
همراه هر تواشيح يك صفحه گرافيكى نسبتاً زيبا و متناسب با موضوع آن تواشيح در برنامه موجود مى‏باشد. علاوه بر اين تواشيح‏ها، حدود نيم ساعت فيلم در باره زيارت امام رضاعليه السلام همراه با مدح امام رضاعليه السلام در اين لوح فشرده گنجانده شده است. علت انتخاب اين فيلم، اين بوده كه كتاب فقهى منسوب به امام رضاعليه السلام در اين لوح فشرده ارائه گرديده است.
نكته قابل ذكر اين است كه در برنامه مى‏توان يك حالت محافظ صفحه نمايش تنظيم نمود كه بعد از گذشت زمان 1 تا 60 دقيقه، پس از اينكه هيچ تماسى از طرف كاربر با كامپيوتر صورت نگيرد، به طور خودكار توسط برنامه تواشيح دلخواه به اجرا گذاشته مى‏شود.
گفتنى است كسانى كه مى‏خواهند از صوت‏هاى موجود در برنامه به طور مستقل استفاده نمايند، تواشيح‏ها و فيلم در شاخه Yanabiموجود مى‏باشد.
همچنين، كاربرانى كه مى‏خواهند تصاوير زيباى برنامه را با تواشيح‏ها و متناسب در صفحه پيش نمايش(Desktop(محيط ويندوز خود به صورت پس‏زمينه (Background)ذخيره نمايند، مى‏توانند اين تصاوير را در شاخه BMP لوح فشرده پيدا نمايند.