اشاره امروزه پيشرفت علوم و تكنولوژى با سرعت هر چه بيشتر به پيش مىتازد و با روند رو به رشد خود، زندگى و روابط انسانها را در همه ابعاد اقتصادى و فرهنگى و اجتماعى متحول مىگرداند و به دلخواه و تمناى كسى آثار و مسير خود را تغيير نمىدهد. علوم و فنّاورى ارتباطات، فاصلهها را از ميان برداشته و ديگر دور دستىِ سرزمينىها مانع دستيابى به فرهنگها نمىگردد و در اين بين، اينترنت و پايگاههاى جهانى اطلاعرسانى و امكانات جانبى آن همچون پست الكترونيكى تأثير بسزايى در گسترش روابط انسانى و فراهمآورى زمينه تعامل فرهنگها و انديشهها دارد. يكى از آثار اين ابزار نوين ارتباطى، تأثيراتى است كه در فرآيند پاسخگويى به سؤالات شرعى از خود به جا مىگذارد. اين نوشتار به بررسى تأثير پست الكترونيكى در مورد استفتائ پردازد و ضرورت ايجاد تغييرات مناسب در نحوه پاسخگويي را يادآورات مقلدان مي شود.
رفع محدوديتها به طور معمول، مكلَّفان براى دريافت پاسخ سؤالات شرعى خود حضوراً به دفتر مراجع تقليد مراجعه كرده و يا با تماس تلفنى و ارسال نامه به اين امر اقدام مىكنند. اما هر يك از اين روشها دچار محدوديتهايى هستند كه از جمله مىتوان به مواردى همچون شرم و حيا در بيان سؤالات شرعىِ مورد نياز و ترس و خوف از پيامدهاى طرح سؤال اشاره كرد. همه اينها در صورتى است كه پرسشگر به آسانى بتواند با مراكز پاسخگويى به سؤالات شرعى ارتباط برقرار كند. در غير اين صورت، عدم دسترسى به مراكز پاسخگو مشكل ديگرى را نيز به مشكلات مكلَّفان مىافزايد. اما به بركت وجود ارتباطات اينترنتى و پست الكترونيكى )ايميل( اين مشكلات تا حد زيادى رفع شده است؛ زيرا در اينگونه سؤالات و استفتائات، نه نشانى معينى از كاربر در دست است و نه نام از اين رو، كاربر ريزترين مسائل زندگي خصوصي، و نشان واقعي او در معرض افشاست و احوال شخصى خود را مطرح كرده و حكم شرعى آن را جويا مىشود. ممكن است بسيارى از اين سؤالات به مسائل زناشويى و احكام جنسى مربوط شوند، اما كاربران با فرهنگهاى گوناگون و اطلاعات دينى مختلف، سؤالات شرعى خود را به راحتى مطرح كرده و پاسخ مناسب را دريافت مىكنند.
پرسش از فلسفه احكام از آنجا كه، كاربر در پرسشهاى اينترنتى، هيچ خطرى براى طرح سؤال و ايراد خود احساس نمىكند، گزندهترين نقدهاى خود را نسبت به فلسفه، كاربرد و مدارك احكام شرعى ابراز مىنمايد و از محققان مربوطه توضيح و تفصيل لازم را مىطلبد. امروزه كاربران، آثار اجتماعى و سياسى و حتى آثار فردى احكام شرعى را تحليل كرده و به آن انتقاد وارد مىكنند و در مورد فلسفه بسيارى از احكام تعبدى سؤال نموده، جوياى مدارك احكام بر اساس قرآن كريم هستند. همچنين، تفاوتهاى احكام شيعى و سنى در مناطقى كه اين دو گروه با هم زندگى مىكنند، مورد سؤال قرار گرفته و مداركى از كلمات قرآن و پيامبر اكرمصلى الله عليه وآله براى بيان حكم طلب مىكنند. افزون بر اين، در مورد احكام مربوط به زنان و اختلاف تكاليف زن و مرد ايراداتى وارد مىكنند و در خصوص ارتباط مسلمانان با پيروان ديگر اديان و مسائل حقوقى ميان آنها نيز سؤالها و اشكالهاى گوناگونى را ابراز مىدارند. اين گونه سؤالات، تحولى مبارك در نحوه ديندارى چنين افرادى است كه مىخواهند با نگرشى بازتر حقايق دينى را بفهمند. اما همين امر، ضرورت تغيير در نحوه پاسخگويى به استفتائات شرعى را يادآور مىشود. پاسخ به اين دست سؤالات بايد با حوصله، مستدل و مستند و دقيق بوده و با خصيصه نقدپذيرى همراه باشد تا تأثير مطلوبى را بر جاى نهد. اين پاسخها بايد با در نظر گرفتن فضاى فكرى كاربران كه در محيطهاى مختلف اعتقادى و فرهنگى قرار دارند و از منظرهاى متفاوت به احكام دينى مىنگرند، ارائه گردد. ضمن اينكه بايسته است از وضوح و تفصيل كافى برخوردار بوده، با استفاده از مثالهاى متناسب ابهام كاربر رفع شود. گفتنى است كه بخش پاسخ به سؤالات پايگاه حوزهنت در اين زمينه تلاش فراوانى نموده و در اين قسمت، پاسخهاى مستدلى را فراهم آورده است؛ چنان كه گاهى مكاتبات و مناظرات با كاربران به درازا كشيده شده و بسيارى از آنان پس از چندين بار سؤال سرانجام از پاسخهاى داده شده اظهار رضايت و سپاسگزارى كردهاند. اين امر نشان مىدهد كه اين بخش از پاسخگويى از حساسيت زيادى برخوردار است و نمىتوان به سادگى از كنار آن گذشت.
اختلاف فتوا امروزه به بركت سايتهايى فراوان پاسخگوبه سؤالات شرعى، اين امكان براى كاربران فراهم آمده كه با سهولت با چندين پايگاه مرتبط باشند و گاهى يك پرسش را به چند پايگاه ارجاع دهند. كه اين امر، هم براى كاربران ثمرات مفيدى را در پى دارد و هم فرصت مناسبى را براى محققان و پايگاههاى اينترنتى و مراكز پاسخگو فراهم مىآورد. به طور طبيعى، ممكن است مراجع تقليد فتاواى گوناگونى درباره يك مسئله شرعى داشته باشند، اما اين موضوع هر چند در نزد اهل علم كاملاً طبيعى و عادى است، ولى براى بسيارى از كاربران سؤال برانگيز و موجب تحيّر و سردرگمى است. از اين رو، در فضاى رسانهاى جديد بايد به اين مسئله توجه داشت و ضمن پاسخ به سؤالات شرعى، علت اختلاف فتوا و ديدگاههاى فقهى را نيز به گونهاى مستدل تبيين كرد.
سرعت عمل يكى از آثار ورود سايتهاى اينترنتى به فضاى پاسخگويى به سؤالات شرعى، بالا رفتن سرعت عمل مراكز استفتائات شرعى است. بسيارى از سؤالات شرعى به سرعت، تاريخ مصرفشان به سررسيده و در پاسخگويى نمىتوان حتى اندكى درنگ كرد. از اين رو، سايتهاى پاسخگو در اين زمينه بايد فاصله دريافت سؤال و ارسال پاسخ را به حداقل رسانده و با سرعت هرچه تمامتر امورى مانند: آمادهسازى پاسخ، ترجمه و تايپ و ارسال را در كوتاهترين فرصت ممكن انجام دهند و از سوى ديگر، با دقت و حساسيت، آفتها و آسيبهاى مختلف را كه بر اثر سرعت در عمل ممكن است دامنگير آنان شود، به حداقل برسانند.
