معجم فقه الجواهر نرمافزارى كارآمد در پژوهشهاى فقهى
نویسنده
محمد خامه گر
بازدید
108
تاریخ انتشار
1382-11-15
فایل مطلب
متن مقاله
اشاره مشهورترين و با ارزشترين اثر فقهى قرن سيزدهم، كتاب «جواهر الكلام في شرح شرايع الاسلام» مىباشد. اين كتاب كه توسط امام المحققين، محمد حسن بن شيخ باقر بن شيخ عبدالرحيم نجفى (1196 - 1266 ق) به رشته تحرير در آمده است، از نظر وسعت تتبع و جمعآورى و احاطه بر اقوال و دلايل نظريات فقهى علما، بر تمامى كتب فقهى برترى دارد. همچنين از نظر توجه و روى آوردن اهل علم و بزرگان از فقهاى شيعه، كمتر كتابى مانند جواهر الكلام توفيق داشته است. مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى كه با هدف تدوين و نشر دائرة المعارف فقه اهل بيتعليهم السلام تأسيس شده است، در پى گزينش يك عنوانِ پايه و فراگير فقهى براى تهيه فهرست الفبايى مباحث فقهى، كتاب ارزشمند «جواهرالكلام» را برگزيد و با تهيه فهرست جامعى از مباحث آن، كتاب گرانسنگ «معجم فقه الجواهر» را پديد آورد. از آنجا كه استفاده كنندگان از اين كتاب، بى نياز از مراجعه مكرر به متن جواهرالكلام نبودند، مؤسسه ياد شده به منظور برآوردن برخى از نيازهاى تحقيقى فقهپژوهان و سهولت بهرهمندى از اين مجموعه ارزشمند، به تهيه نسخه نرمافزارى آن اقدام نمود. برنامهنويسى و انجام امور فنى و آمادهسازى اطلاعات اين نرمافزار، توسط مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى انجام شده است. در اين برنامه، آخرين دستاوردهاى علمى و فنى در زمينه مهندسى نرمافزار و شيوههاى برنامهسازى(Dop)بهكار رفته است. بهكارگيرى بهينه از قابليتهاى كتابخانه نرمافزار نور (Noor Lib) نظير: موتور جستجو(Noor Search Engine)، نمايش، چاپ و ديگر امكانات فنى، از مهمترين ويژگىهاى اين نرمافزار به شمار مىرود.
كاربردها محققانى كه در مسير پژوهشهاى فقهى قدم برداشته و طلابى كه مدتى در درسهاى خارج فقه حضور پيدا كرده باشند، بى نياز از مراجعه مكرر و روزانه به كتاب جواهرالكلام نيستند. مراجعه به اين كتاب تا زمانى كه براى مطالعه نظرات صاحب جواهر در زمينه يك مسأله فقهى مشخص، آن هم به ترتيب كتاب »شرايع الاسلام« باشد، مشكل خاصى را ايجاد نمىكند. اما اگر دانشپژوهى بخواهد گام را فراتر از اين نهاده و در درياى جواهر الكلام، گوهرهاى علمى جديدى را جست و جو كند، متوجه مىشود كه راهيابى به زواياى علمى اين كتاب پر حجم كار چندان سادهاى نيست. به راستى چنانچه پژوهشگرى بخواهد به ديدگاههاى فقهى صاحب جواهر در يك موضوع فقهى همچون جايگاه ائمه اطهارعليهم السلام در فقه يا تأثير عرف در فقه كه مباحث آنها در تمامى ابواب فقهى پراكنده است، دست بيابد، چه بايد بكند؟! يا اگر بخواهد كاربردهاى فقهى يك واژه را نظير »اضطرار« بررسى كند، چه روشى را بايد در پيش بگيرد؟ آيا بايد تمامى 43 جلد جواهرالكلام را يك به يك بررسى كند يا به كمك نرمافزارهاى موجود و پژوهش لفظى در واژهها، اطلاعات مورد نياز خود را جمعآورى كند؟ آيا وقتگير بودن روش اوّل، و دقيق نبودن روش دوم، لطمهاى به پژوهش او نخواهد زد؟ روش بهتر براى پژوهش در اين اثر نفيس، مراجعه به نرمافزار «معجم فقه الجواهر» است. اين برنامه علاوه بر آنكه مشكلات پژوهشى فوق را به گونهاى شايسته حل مىكند، كاربردها و قابليتهاى ديگرى را نيز در اختيار محققان قرار مىدهد. مهمترين كاربردهاى اين نرمافزار به شرح ذيل است:
1.پژوهشهاى موضوعى يكى از روشهاى راهيابى به نظرات جديد علمى، بررسىهاى موضوعى در كتب اصيل و معتبر است. در بررسىهاى موضوعى، يك مفهوم عام و كاربردى در گستره يك علم و يا ديدگاههاى يك انديشمند بررسى مىشود و تلاش مىشود تا ابعاد مختلف آن موضوع در حيطه مورد بحث ترسيم گردد. بى شك، كتاب جواهرالكلام كه يكى از مهمترين كتب فقهى است، مناسبترين منبع براى بررسىهاى موضوعى به شمار مىرود. خاصه اينكه به قول سيد محسن امين، صاحب «اعيان الشيعة»، جواهرالكلام اهتمام ويژهاى به جمعآورى اقوال فقها داشته و با دقت تمام وجوه استنباط و استدلال را در هر مسأله فقهى بيان كرده است (اعيان الشيعة، ج 9، ص 149). از اين رو، جواهرالكلام را مىتوان آينهاى تمام نما براى فقه شيعه دانست. يكى از موضوعات ارزشمند فقهى، بررسى جايگاه ائمهعليهم السلام در فقه شيعه است. امام عليه السلام جداى از مباحث كلامى، در فقه اسلامى به عنوان حاكم جامعه اسلامى از احكام و قوانين خاصّى برخوردار است. اين احكام، در سراسر فقه پراكنده است و دستيابى به اين احكام و ساماندهى آنها، فرصت و حوصله بسيارى را مىطلبد. اما به كمك برنامه نرمافزارى « معجم فقه الجواهر» در كوتاهترين فرصت مىتوان فهرست كاملى از احكام ويژه ائمهعليهم السلام را مشاهده كرد و با تقه روى هر عنوان، به متن جواهرالكلام در آن مورد خاص دست يافت. در اين فهرست، احكام مربوط به امام عليه السلام در ابواب فقهى همچون: لوة، زكات، خمس، جهاد، ارث، قضا، حد و دل، قصاص و غيره به تفكيك بيان شده است؛ مثلاً شرائط وجوب الجهاد بوجود احكامي مانند «الامام و احكام الجهاد» ذيل عنوان ما ينبغي للامام عليه السلام، إمام اشتراط على اهل الذمة؛ عقد الامام الذمة على العموم؛ اعطاء الإمام الأمان لاهل الحرب و امضاء الامام القائم او تغييره مدة الجزية التي قررها الامام الميت» را مشاهده كرد. علاوه بر اينكه ذيل هر عنوان، شماره جلد و صفحه مربوطه در كتاب جواهر مشاهده مىگردد كه پس از تقه روى آن به راحتى مىتوان متن مورد نظر را مطالعه نمود. بدينترتيب، مىتوان در بيش از دو هزار موضوع فقهى، از ائمهعليهم السلام تا «يوم الشك» را از ديدگاه صاحب جواهر و فقه شيعه بررسى كرد.
2.جستجو در احاديث در برخى از پژوهشهاى فقهى، چگونگى كاربرد روايت براى پژوهشگر ارزش استنباطى دارد؛ مثلاً محقق مىخواهد بداند كه از يك روايت خاص چه برداشتهايى شده است و يا اصولاً اين روايت فقهى غير از مسأله مورد بحث در چه مباحث و مسائل ديگرى كاربرد دارد. در برخى موارد نيز كثرت كاربرد يك روايت در نوشتار يك فقيه برجسته همچون صاحب جواهر پژوهشگر را به ارزش سندى و متنى حديث متمايل مىكند. در چنين مواردى، فراوانى تكرار و يا موارد كاربرد روايت براى محقق موضوعيت دارد. در صورتى كه پژوهشگر به برنامه معجم فقه الجواهر دسترسى داشته باشد، به راحتى مىتواند اين نياز را در محدوده كتاب شرايع و جواهر برآورده سازد. اين كار از طريق استفاده از قابليت به آساني مستر است؛ پژوهشگر بخشي از روايت را در جستجوي تركيبي و در عرض چند ثانيه در خط ورود وارد كرده و دستور جستجو را صادر ميكند و موارد تكرار حديث را در كتب برنامه، همراه با نشانى و متن مربوطه مشاهده مىكند. به عنوان مثال، صاحب جواهر شش بار به حديث نبوى «إدرؤوا الحدود بالشبهات» استناد كرده است و در مباحثى همچون: لعان، مكاتب، مسأله قذف، مسأله عدم پذيرش ادعاى بدون بينه و باب قضاوت، از اين حديث ياد كرده است. اين كاربرد نشان مىدهد كه اوّلاً: حديث مذكور در مباحث مختلف فقهى به تناسب مىتواند مورد استفاده واقع شود، و ثانياً: اين حديث با وجود ضعفى كه در سند آن وجود دارد، مورد قبول صاحب جواهر است.
3.مأخذشناسى جواهر صاحب جواهر، فقيه بسيار زبردست و برجستهاى بوده است؛ چنان كه هنگام استشهاد به كتب، اصول علمى همچون اعتبار و اتقان كتاب را رعايت مىنموده است. از اين رو، شناسايى كتبى كه مورد استفاده صاحب جواهر بوده و نشان دادن ميزان مراجعه صاحب جواهر به آنها، براى اثبات اعتبار علمى كتب، به خصوص كتب مورد مناقشه، بسيار مهم است؛ مثلاً كتاب « مجمع البحرين» از كتابهايى است كه برخى در استشهاد به آن ترديد كردهاند و آن را به دليل وجود برخى اشتباهات، فاقد اعتبار علمى قلمداد كردهاند. اما وقتى مىبينيم كه صاحب جواهر بيش از صد بار به اين لغتنامه قرآنى و حديثى استناد كرده است و آن را در رديف مصباح و قاموس اللغة آورده است، با اطمينان بيشترى مىتوانيم به آن استناد كنيم. كشف موارد استناد صاحب جواهر به يك كتاب و فراوانى آن نيز از طريق جستجوى تركيبى ميسر مىگردد. به وسيله اين امكان و درج نام كتاب در خطّ ورودِ جستجوى تركيبى به راحتى مىتوان به كتب اصلى مورد استفاده و تعداد دفعات مراجعه صاحب جواهر به آنها پى برد؛ به عنوان نمونه، «المسالك» 6708 مرتبه، «الغنية» 2550 بار، «المنتهى» 4030 مرتبه، «التذكرة» 5350 دفعه، «نهاية الاحكام» 762 بار ، «الدروس» 3629 مورد و «الذكرى» 2414 مرتبه در جواهر الكلام به كار رفته است. با تكميل اين فهرست مىتوان به مهمترين منابع و مآخذ كتاب جواهر و ميزان اهميت هر يك در نزد صاحب جواهر پى برد.
4.كاربرد اصول در فقه يكى ديگر از كاربردهاى برنامه معجم فقه جواهر الكلام، يافتن مثالهايى از كاربرد اصول در فقه است. بسيارى از مدرسان در هنگام تدريس اصول فقه به نيازهاى ملموس و كاربردى در فقه نيازمندند، ولى راهى بدان ندارند. با استفاده از اين برنامه مىتوان تا حدّى اين مشكل را برطرف كرد. اين كار نيز با استفاده از جستجوى تركيبى برنامه ممكن مىگردد. مثلاً اگر مىخواهيد مثالهايى از كاربرد مبحث «مفهوم شرط» را در فقه جواهرى بيابيد، كافى است اين عبارت را در خطّ ورود جستجوى تركيبى درج كرده و گزينه جستجو را فعّال كنيد؛ در عرض چند ثانيه ملاحظه مىكنيد كه حداقل 28 بار صاحب جواهر به مفهوم شرط در استدلالهاى فقهى خود استناد كرده است. بدينترتيب، مباحثى همچون: «مفهوم وصف» 12 بار، «اطلاق لفظ» 1533 مرتبه، «عموم لفظ» 696 دفعه، «اصالة البرائة» 93 بار، « عرف » 1095 مرتبه، «حقيقة شرعية» 65 بار و «استصحاب» 302 دفعه مورد استفاده صاحب جواهر واقع شده است.
مشخصات كلى برنامه 1.ارائه متن كامل كتاب با امكانات پژوهشى يكى از قابليتهاى مفيد برنامه معجم فقه الجواهر، امكانات مربوط به مطالعه متون كتب برنامه است. به وسيله اين قابليت مىتوانيد تمامى 43 جلد جواهر الكلام، 4 جلد شرايع الاسلام و 6 جلد معجم فقه الجواهر را صفحه به صفحه مطالعه كنيد و از امكانات خاص و متنوع پژوهشى همچون: علامتگذارى، حاشيهنويسى بر متن، نمايه بر متن، مقابله و مقايسه متون با يكديگر و رنگى كردن متنها نيز استفاده نماييد. افزون بر آن، كاربر مىتواند نوع و اندازه خطوط را انتخاب كند و متن نمايشى را با فهرست كتاب هماهنگ سازد. 2.ارتباط بين قسمتهاى مختلف از كتب برنامه اين قسمت مهمترين و كارآمدترين قسمت نرمافزار مىباشد. ارتباطات بين متون در دو حالت تعبيه شده است: الف - ارتباط از كتاب معجم فقه الجواهر به كتاب جواهر الكلام؛ ب - ارتباط از يك واژه در معجم فقه الجواهر به همان واژه با واژههاى ديگر. 3.ارائه كليه عناوين با ساختار درختى كليه عناوين مربوط به موضوعات اصلى و زير موضوعها به صورت يك ساختار درختى و با نظمى خاص ارائه شده است. 4.پژوهش و جستجو در اين برنامه براى پيدا كردن كلمات يا عبارات مورد نظر از چند راه مىتوان اقدام كرد: الف - از طريق فهرست كلمات؛ ب - از طريق نوشتن كلمات دلخواه و جستجوى تركيبى واژهها با استفاده از عملگرها؛ در اين قسمت، امكان جستجوى تك واژه، عبارت، تركيب عطفى، تركيب فصلى و مشروط به نفى، وجود دارد و به دو صورت دقيق و غير دقيق (يعنى صرف نظر از نوشتار خاص كلمه) جستجو انجام مىشود. ج - از طريق فهرستسازىWildcard؛ د - از طريق فهرست عناوين و ابواب كتب؛ ه - جستجو در محدودهاى خاص. 5.يادداشت قرار داشتن يك دفترچه يادداشت در دسترس محقق، از ابزار ضرورى در عرصه پژوهش است. هر چه اين قابليت پر توانتر و با امكانات بيشترى تهيه گردد، كار پژوهشگر آسانتر مىشود و وقت كمترى از او مىطلبد. در اين برنامه، قابليت يادداشتبردارى با توانايىهاى فراوانى در اختيار كاربر قرار داده شده است. 6.چاپ در اين نرمافزار، امكان چاپ متن كتابها به اندازههاى مختلف و كيفيت مناسب وجود دارد. 7.راهنما براى كسب راهنمايى و توضيحات بيشتر در مورد هر يك از قسمتهاى برنامه، يك دكمه راهنما در تمامى صفحات اين لوح فشرده تعبيه شده است كه با استفاده از اين كليد مىتوان به توضيحات مختصر و مفيدى درباره بخشهاى مختلف دسترسى پيدا كرد.
