اشاره مركز تحقيقات فقهى و حقوقى قوه قضائيه به منظور ارائه منابع معتبر و اصلى فقهى و حقوقى در حال طراحى يك پايگاه اطلاعاتى در شبكه اينترنت است. با راهاندازى اين سايت، امكان مطالعه مباحث حقوقى، قوانين كشورى و مستندات فقهى آنان فراهم مىآيد. چنين اقدامى كه براى نخستين بار در كشور صورت مىگيرد، بستر مناسبى را براى گسترش مطالعات فقهى و حقوقى به وجود مىآورد. لازم به ذكر است كه عمليات تحليل و طراحى و پيادهسازى اين پايگاه با پيشرفتهترين روشهاى موجود توسط مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى صورت گرفته است. در اين شماره، با مدير پايگاه ناجح، حجة الاسلام و المسلمين محمدهادى مفتح گفتگويى را ترتيب دادهايم تا اطلاعات بيشترى از امكانات، محتوا و ساختار اين سايت دريابيم. با هم اين گفتگو را مىخوانيم.
از چه زمانى به فكر طراحى پايگاه ناجح افتاديد و چه هدفى را دنبال مىكنيد؟ مطالعات اوّليه پايگاه ناجح از نيمه نخست سال 1379، و فعاليتهاى عملى آن از فروردين 1380 آغاز گشت. ابتدا هيئت علمى سايت ناجح متشكل از جمعى از صاحبنظران فقه در حوزه، و اساتيد حقوق در دانشگاهها، اهداف و اصول كلى حاكم بر سايت، منابع اصلى و فرعى، قابليتهاى سايت و نيز طريق نيل به اهداف مورد نظر را طى جلساتى مورد تصويب قرار دادند. در مرحله بعد نسبت به ورود اطلاعات مصوب با بخش حقوقى قراردادهاى متعددى منعقد و محقق گشت، به طورى كه در حال حاضر بيش از 80% از كتب و منابع مورد تأييد هيئت علمى از مرحله ورود اطلاعات گذر كرده و حدود 40% آماده بارگذارى روى سايت مىباشد. همچنين، پس از انجام استعلامهاى لازم، فرآيند توليد سايت به مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى واگذار گرديد كه پس از برگزارى جلسات متعدد تحليل و طراحى، كار توليد سايت آغاز گرديده و در دست انجام مىباشد. هدف اساسى از اين پايگاه، ارائه منابع معتبر و اصلى فقه و حقوق جهت دستيابى آسانتر، سريعتر و دقيقتر محققان، و تبيين استوار بودن قوانين بر مبناى فقه اسلامى مىباشد.
چه منابع و اطلاعاتى قرار است در اين پايگاه گذاشته شود؟ منابع اصلى پايگاه شامل كتب معتبر فقه، تفسير و حديث و نيز متون حقوق به زبانهاى: فارسى، عربى و انگليسى و فرانسه مىباشد. اطلاعات جانبى پايگاه كه به عنوان ضمائم ارائه مىگردد، مشتمل بر اطلاعات مختلفى است كه نيازهاى فرعى علاقهمندان را برآورده مىسازد.
پاياننامههايى كه در حوزه و دانشگاه به وسيله دانشجويان دفاع مىشود، مىتواند منابع تحقيقى ارزشمندى براى پژوهشگران باشد و حال آنكه دسترسى به پاياننامهها بسيار دشوار است. در اين مورد چه تمهيداتى انديشيده شده تا حداقل، عناوين و چكيده پاياننامهها در پايگاه ناجح قرار گيرد؟ در بخش اطلاعات جانبى، اطلاعاتى كه براى پژوهشگر كارگشا و مفيد است، قرار داده مىشود. يكى از مواردى كه در اين قسمت عرضه شده، عناوين و خلاصه پاياننامههاست. همچنين، مطالبى در باره مراكز حقوقى ايران و دنيا و دانشكدههاى حقوقى و نيز مراكز تدوين قانون، مانند: مجلس مؤسسان و شوراى ملى در رژيم گذشته، و مجلس خبرگان و شوراى اسلامى در جمهورى اسلامى در اين بخش ارائه شده است. البته تلاش ما در طراحى نرمافزارى اين برنامهها آن است كه مطالب مفيد در اختيار كاربران قرار گيرد. از اين رو، در پايگاه ناجح اسامى پاياننامهها و چكيده و خلاصهاى را كه خود نويسندگان پاياننامه تهيه كردهاند، قرار خواهيم داد.
با توجه به اينكه فقه اهل سنت به اقتضاى شرايط اجتماعى - سياسى بيشتر از فقه شيعى با مسائل حكومتى و اجتماعى درگير بوده و در اين عصر نيز در كشورهاى عربى حركتهاى نوينى در امر قانوننويسى به روش جديد و بر مبناى فقه اهل سنت صورت گرفته و استفاده از تجربيات آنها در اين زمينه مىتواند بسيار مطلوب باشد، آيا در اين سايت به منابع اهل سنت هم توجه شده است؟ منابع اهل سنت چند دسته است: كتابهاى تفسيرى، روايى، فقهى و حقوقى، كه در اين ميان، مباحث حقوقى آنها از فقهشان سرچشمه گرفته است.در اين پايگاه، از هر دسته يك كتاب مهم را قرار مىدهيم.
علاوه بر كتب فقهى پيشينيان كه بسيارى از آنها اكنون در CD ها و سايتها موجود است، آيا امكان دسترسى به متن كتب حقوقى جديد در اين پايگاه وجود دارد؟ در صورت وجود چنين قابليتى، آيااز مؤلفان آنها جهت انتشار الكترونيكى اجازه گرفته شده است؟ در مورد كتابهاى منبع و مرجع حقوقى جديد، تلاش نمودهايم تا آنها را در پايگاه قرار دهيم. در اين باره با مؤلفان آنها براى كسب اجازه صحبتهايى كرديم؛ برخى از آنان ابراز رضايت نمودند و اجازه دادند. اما برخى ديگر، ضمن استقبال از اين كار، بيان داشتند كه از طريق چاپ آثارشان امرار معاش مىكنند. از اين رو، قرار شد مذاكرات بيشترى انجام شود. البته شما مىدانيد نشر الكترونيكى در ايران منع قانونى ندارد و هنوز حقوق معنوى به صورت يك قانون مدون به تصويب نرسيده و شكل قانونى پيدا نكرده است. ولى از آنجايى كه خودم به اين باور رسيدهام كه بالاخره آنان وقت صرف كردهاند و حقوقى نسبت به كتابها و تحقيقات خود دارند، شرعاً و اخلاقاً خود را ملزم ديدم كه از ايشان كسب اجازه نمايم، اگر چه مستلزم هزينههايى هم باشد.
آيا پايگاه ناجح به صورت يك سايت پورتال است و فقط به سايتهاى ديگر لينك مىدهد، يا اينكه متن قوانين را نيز در خودش دارد؟ پايگاه ناجح، فقط يك پايگاه پورتال نيست؛ بلكه متون قوانين را نيز ارائه نموده است. البته ما به دنبال اين بوديم كه حجم اطلاعات خود را افزايش دهيم و در جهت اطلاعرسانى و دسترسى آسان كاربران به اطلاعات حقوقى و قوانين مورد نيازشان امكانات بيشترى را در پايگاه فراهم آوريم. از اين رو، با مجلس وارد مذاكره شديم تا CD قوانين را در پايگاه داشته باشيم. البته چون برنامه مذكور خالى از اشكال نيست، در پى آن هستيم تا نسخه كامل و مصحّح آن را تهيه نماييم و منابع لازم را خودمان به آن اضافه كنيم. يك پايگاه قوانين نيز در ايران وجود دارد كه با آنها نيز وارد مذاكره خواهيم شد. در حال حاضر، اين دو سايت كه محصول شركت دادهپردازى است، از سوى مجلس تأمين مىشود. محققان، نيازمند پايگاههايى مىباشند كه آنها را در همه زمينهها پيشتيبانى كند و امكانات مورد نيازشان را برآورده سازد. يكى از روشهاى تحقق اين مهم، استفاده از «لينك» است. اين نوع ايجاد ارتباط موجب مىشود تا پژوهشگر بتواند ميان قوانين عادى و حقوقى با قوانين اساسى ارتباط ايجاد كند؛ به عنوان مثال وقتى قانون مطبوعات مطرح است، محقق آييننامه آن را نيز نياز دارد. ما در پايگاه مىكوشيم تا چنين امكانى براى محققان فراهم آيد؛ زيرا هر قانونى كه در مجلس و دولت تصويب مىشود، ناظر به يك اصل قانون اساسى است. بنابراين، نياز است كه ارتباط ميان اين دو دسته از حقوق؛ يعنى قوانين عادى و اساسى را كشف و ارائه كنيم تا پژوهش در قوانين به شكل مطلوبى مفيد واقع شود. مطلب ديگر آنكه ما در حال حاضر در حدّ قوانين كشورهاى ديگر لينك مىدهيم، ولى هنوز تصميمى در باره لينك حقوق گرفته نشده است؛ زيرا منابع حقوقى موجود به زبانهاى مختلفى چون: انگليسى، عربى، فارسى و فرانسه است و فعلاً در اين زمينه مشغول بررسى هستيم و تصميمى اتخاذ نشده است.
آيا بين قوانين و مستندات با منابع فقهى و حقوقى آنها ارتباطى ايجاد شده است، به طورى كه محقق بتواند به سهولت از طريق يك قانون يا يك ماده قانونى به اين مستندات و منابع دسترسى پيدا كند؟ نظامى كه ما پىريزى كردهايم، يك نظام تواناست و ميان قوانين از يك سو، و مستندات و منابع فقهى از سوى ديگر، ارتباط ايجاد مىكند. در اين طراحى كوشش شد تا نوعى ارتباط ميان مباحث فقهى و حقوقى برقرار گردد. ساختار اين طرح، درختى است، به طورى كه اگر كاربر روى درخت و يا شاخههايش كليك كند، همه مطالبى كه در منابع حقوقى و فقهى وجود دارد، در دسترس او قرار مىگيرد و حتى كاربرانى كه آشنايى با مباحث حوزوى نداشته و فقط با مطالب حقوقى سروكار دارند نيز مىتوانند بهره لازم را از اين برنامه ببرند. گفتنى است كه در اين ساختار، مباحث حقوقى مبناى تقسيم قرارداد شده نه مباحث فقهى. ارتباط ميان قوانين و حقوق با فقه مسئله مهمى است. در اين زمينه با شوراى نگهبان وارد مذاكره شديم تا مشروح مذاكراتى را كه در باره يك قانون در آنجا صورت گرفته، در اختيار داشته باشيم؛ زيرا بحثهايى كه در آنجا مىشود، ناظر به مباحث فقهى است و شورا ميان قوانين و فقه ارتباط ايجاد مىكند. اين ارتباط موجب مىشود تا فقه صورت كاربردى به خود بگيرد. وقتى كسى به اين مباحث دسترسى داشته باشد، مىتواند در مسير پژوهش بسيار موفق باشد و در واقع، يك تحول شگرف در نحوه ارتباط حقوق و فقه پديد مىآيد. ولى اين مذاكرات تا كنون به نتيجهاى نرسيده است. البته شوراى نگهبان حقّ اين را دارد كه اجازه ندهد مطالب مذكور در جايى درج شود؛ چون ممكن است در ردّ يك قانون و يا اثبات آن، مطالبى مطرح شده باشد كه صلاح نيست منتشر گردد. با اين همه، ما تلاش داريم تا چنين امكاني را كاربران و پژوهشگران عزيز از اين مباحث بيشتر بهرهمند شوند.
آيا در اين پايگاه مقالات نيز ارائه شده يا اينكه فقط به كتب فقهى و حقوقى اكتفا شده است؟ در بخش ضمائم سايت، اطلاعات جامعى وجود دارد كه بسيار مورد استفاده پژوهشگران خواهد بود. از جمله مجلات حقوقى و مقالات برگزيده به همراه عناوين پاياننامهها و چكيده هر يك از آنها در اين پايگاه ارائه گرديده است. ضمن اينكه اگر مؤلف يك اثر، سايتى هم داشته، به آن ارجاع دادهايم تا امر پژوهش به شكل مطلوبى سامان يابد.
در خصوص امكان جستجوهاى مختلف در متون موجود و در پايگاه و نيز بارگيرى و ذخيره كردن آنها براى استفاده شخصى كاربر چه تمهيداتى در نظر گرفتهايد؟ كسانى كه مخاطب سايت هستند، بدون آنكه مشكلى داشته باشند، مىتوانند از امكانات و مطالب آن بهرهمند شوند. اين پايگاه چيزى ندارد كه بتوان از آن استفاده تجارى كرد؛ زيرا مطالب پايگاه به صورتCDنيز در اختيار محققان قرار مىگيرد. البته طبيعى است اگر مطالب به هارد ديسك منتقل شود، امكان جستجو در پايگاه از محقق سلب مىشود. اما در مورد قابليت جستجو بايد گفت كه جستجوى پيشرفتهاى را ارائه كردهايم. ضمن اينكه وجود كليدهاى ارتباطى ميان فقه و حقوق از امكانات جديدى است كه براى ساماندهى خاص طراحى شده است. امكان جستجو در اين برنامه، مانند برنامههاى مركز معجم فقهى گلپايگانى نيست؛ بلكه ما متناسب با هر يك از شاخهها، قابليت تركيب را معرفى كردهايم؛ چنان كه وقتى كاربر گزينه تركيب را انتخاب كند، جواب مورد نظر در اختيارش قرار مىگيرد.
به نظر شما خود كاربر مىتواند اين تركيبها را ايجاد كند؟ بله، امكان جستجوى درختى به صورت موضوعى در طراحى پايگاه فراهم شده و كاربر مىتواند خود اقدام به ايجاد تركيبهاى دلخواه نمايد.
آيا در پايگاه ناجح كاربر مىتواند پرسشها و مشكلاتش را مطرح كند و كارشناسان پاسخ بدهند؟ اين امكان نيز در پايگاه طراحى شده است. در اين سايت همه آنچه در اينگونه سايتها مىتواند براى كاربر مفيد باشد، لحاظ گرديده است و صفحهاى براى اين منظور در نظر گرفته شده تا مراجعهكنندگان به راحتى سؤالات و يا مشكلات خود را مطرح كنند.
پايگاهها بر دو گونهاند: برخى به صورت ايستا مىباشند و برخى به صورت پويا و روزآمد هستند، سايت ناجح چه وضعيتى خواهد داشت؟ صفحه جديدى به پايگاه اضافه شده تا اگر منبع يا بحث تازهاى در زمينههاى مختلف حقوقى و ضمائم داشتيم، بتوانيم در آنجا بياوريم. در صفحه «تازهها» جديدترين مطالب سايت با علامتى مشخص مىشود و تلاش ما بر اين است كه اين صفحه به روز باشد و يا دست كم هر هفته گزارش جديدترين مطالب در آن ارائه شود.
چه زمانى پايگاه ناجح - حداقل به صورت آزمايشى - در اينترنت راهاندازى مىشود و در اختيار عموم علاقهمندان قرار مىگيرد؟ براساس برآورد دست اندركاران تهيه نرمافزار، اميدواريم كه پايگاه ناجح را در 22 بهمن ماه سال جارى يا حداكثر در اوايل سال 83 روى اينترنت ارائه كنيم تا مورد استفاده مراكز و مؤسسات مختلف و نيز پژوهشگران علوم اسلامى واقع شود، كه البته به تدريج، كاملتر خواهد شد. در پايان لازم مىدانم از مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى كه تلاش وافرى جهت اجراى اين پروژه عظيم نموده است، تقدير و تشكر مىنمايم.
