درختواره فقهى روشى نوين در تحليل و اطلاعرسانى دادههاى فقهى
نویسنده
انتخاب کنید
بازدید
86
تاریخ انتشار
1382-11-15
فایل مطلب
متن مقاله
اشاره مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى، تهيه نرمافزار «نور الفقاهة 3» در دستور كار قرار داده است. در اين نرمافزار براى نخستين بار همگام با روشهاى لفظى و موضوعى از روش «درختواره» نيز استفاده شده است به همين منظور گفتگوئى با حجةالاسلام بركتين مسئول بخش فقه و اصول معاونت تحقيقات مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى ترتيب داديم تا نكات بيشترى درباره اين روش جديد اطلاعرسانى و تحليل دادههاى فقهى دريابيم توجه شما را به اين گفتگوى علمى جلب مىكنيم. جناب آقاى بركتين ابتدا توضيح مختصرى درباره روش درختواره و مزيت آن بر ديگر روشهاى جارى بفرمائيد. اصولاً يك محقق جهت دستيابى به مطلب مورد نظر خود، نياز به بررسى، جستجو و تحليل متون دارد. ولى به واسطه كثرت و وسعت حجم منابع بايد وقت و امكانات زيادى را به اين امر اختصاص دهد. از اين رو، مؤسسههاى تحقيقاتى و علمى، جهت آسانسازى كار محققان، متون مختلف را با استفاده از رايانه به روشهاى گوناگون تحليل نموده، در اختيار جامعه علمى قرار دادهاند. به طور كلى، يك متن تحقيقى را به روشهاى ذيل مىتوان تحليل كرد: 1. تحليل لفظى 2.تحليل فرمتى 3.تحليل واژهاى 4.تحليل نمايهاى (نمايه بر متن) 5.تحليل موضوعى (معجم موضوعى) البته اين نوع تحليلها از نظر زمانبرى دسته اطلاعات جهت تهيه نرمافزار مربوطه و نيز از جهت پاسخگويى به خواسته كاربران، متفاوت هستند؛ به عنوان مثال، يك معجم موضوعى از نظر زمانبرى و پاسخگويى به خواسته كاربر، رتبه اوّل، و يك معجم لفظى، داراى رتبه آخر است. اين تحليلها و نرمافزارهاى مبتنى بر آن، اگر چه داراى نقاط قوّت فراوان مىباشند، ولى از جهات ذيل قابل نقد جدىاند: الف – ارائه اطلاعات حجيم به صورت ستونى و تودهاى؛ ب- نا همسطح بودن اطلاعات ارائه شده؛ ج- از دست رفتن بسيارى از قراين دخيل در فهم به واسطه تقطيع متون؛ د- ابهام يا اطاله عناوين استخراج شده از متون؛ ه - ناهماهنگى بين عناوين و اطلاعات عرضه شده مربوط به يك منبع و متن؛ و - ناهماهنگى بين عناوين و اطلاعات عرضه شده مربوط به چند منبع و متن؛ ح- طولانى شدن زمان استخراج اطلاعات و هماهنگسازى آن. در مجموع، به صورت طبيعى، يك برنامه نرمافزارى فرصت و امكانات زيادى را در مجموعههاى تحقيقاتى - كه به دنبال پژوهشهاى محورى و اساسى، و نه صورى و سطحى هستند - به خود اختصاص مىدهد. به همين خاطر، مجموعه معاونت تحقيقات مركز، جهت اصلاح و تكميل روشهاى فوق به اين نتيجه رسيد كه بايد اطلاعات ارائه شده در يك برنامه در تمام انواع تحليل متون، اوّلاً: به صورت دستهبندى منطقى و طبقهبندى منظم ارائه شود، ثانياً: يك محور واحد و هماهنگ براى متون و منابع متعدد در هر علم و فن تدوين گردد. در اينجاست كه روش درختواره كه داراى يك نظام منظم و منطقى است، شكل گرفت. به نظر ما، نظام درختى، بسياري، حتي يك علم سازد؛ زيرا نظام يا نمودار دراز نواقص و مشكلات ياد شده را بر طرف مي تواند محور تمام متون و منابع هاي منطقي و منظم، مي بندي در قالب عناوين هماهنگ و دسته آن علم قرار گيرد، به گونه اي كه كاربر با جستجو در عناوين درختواره، به مطلوب و خواسته خود در كليه منابع متصل به اين نمودار نايل شود. اين روش با توجه به سابقه ديرينه مركز در تهيه معجمهاى موضوعى، چه جايگاهى در امر اطلاعرسانى متون دارد؟ و نسبت آن با معجم موضوعى چيست؟ اگر چه معجم موضوعى به خاطر قابليتهاى فراوان و دقتى كه در تحليل متون دارد، داراى هيچ جايگزينى نمىباشد، ولى نقدهاى هفتگانه ذكر شده، بر اين نوع تحليل و دستهبندى اطلاعات نيز وارد است. ما مدعى هستيم كه يك نظام درختى، توانايى جبران اين نواقص را دارد. بنابراين، درختواره يا نمودار درختى، با ارائه نوعى كيفيت و شكل دهى جديد اطلاعات، قابليت حكومت و انطباق و اثرگذارى بر معاجم مختلف از جمله معجم موضوعى را دارا مىباشد. در نظام اطلاعرسانى، روشهاى متعددى را مشاهده كردهايم، مثل: نمايهسازى متون، تهيه اصطلاحنامه و استخراج واژگان كليدى. سؤال اساسى من اين است كه آيا روش پيشنهادى شما تلفيقى از اين روشها و برطرف كننده نقايص آنهاست؟ كه در اين صورت روش مستقلى نخواهد بود. و يا اينكه واقعاً روش مستقلى است؟ همانطور كه عرض شد، ]چون نظام درختى داراى يك ساختار كيفى و شكلدهى جديد است، هيچ منافاتى با روشهاى تحليلى ديگر ندارد؛ بلكه مىتواند در كالبد معاجم مختلف روح بدمد و كارآيى آن را مضاعف گرداند؛[ به عبارت ديگر، معجمهاى واژهاى و نمايهاى (نمايه بر متن( و موضوعى، قابليت لازم جهت ارائه به صورت درختواره را دارا مىباشد. بنا بر اين، نظام درختى نه تنها يك روش جايگزين و همعرضِ روشهاى ديگر نيست، بلكه روش مكمل و ارتقا دهنده معاجم گوناگون مىباشد و حكم فصل را براى جنس دارد. منابع مورد استناد در استخراج درختواره مشخصاً چيست؟ آيا ارتكاز اهل فن؛ مثلاً محققان فقه، در اين خصوص مىتواند از منابع تلقى شود؟ چگونگى استخراج درختواره فقه، داستانى دارد كه فعلاً مجال بازگويى آن نيست، ولى اجمالاً در پاسخ سؤال شما عرض مىكنم كه نمودار درختى يك علم، هيچگاه نمىتواند به صورت انتزاعى و جداى از محتوا و شاكله و ارتكازات آن علم تدوين گردد؛ زيرا يك نظام درختى جهت استفاده بيشتر كاربران و محققان محترم، علاوه بر ارائ-ه محتواى علم، بايد حاكى از نوع دستهبندى و جايگاه مفاهيم و محتواى آن علم به صورتى منطقى و بر اساس ساختارهاى خارجى متون و منابع آن باشد. از همين رو، درختواره فقه به عنوان اوّلين برنامه با محوريت نظام درختى، از نظر عناوين و شاكله نمودار، حاكى از مصطلحات و دستهبندىهاى متون فقهى مىباشد. با فرض اينكه درختواره جدا از متون فقهى استخراج نشده است، اين سؤال پيش مىآيد كه اين نمودار بايد داراى انعطاف قابل توجهى باشد تا در هنگام اتصال به متون، پاسخ مناسبى را ارائه نمايد. آيا اين ويژگى، مورد توجه قرار گرفته است؟ با توجه به پاسخ سؤال قبلى، دانسته شد كه درختواره فقه از نظر اصطلاحات و شاكله، جداى از متون فقهى استخراج نشده است؛ بلكه بخش فقه و اصول با توجه به بانكهاى اطلاعاتى معاجم موضعى بخش، و همچنين بررسى كتب فقهى و اصولى مختلف، نظام درختى فقه و اصول را تدوين نموده و نهايت تلاش خود را در راستاى تطبيق دقيق آن بر متون قدما - رضوان اللَّهعليهم - به كار برده است. نكته مهم آن است كه اين ساختار درختى به گونهاى تنظيم شده كه واجد قابليت تطبيق بر متون مختلف فقه و اصول با فروعات گوناگون مىباشد. گفته مىشود كه در نظام اطلاعرسانى متون براساس ساختار درختى، دو روش مطرح است: نخست آنكه درختى با معمارىِ باز در نظر گرفته مىشود و اطلاعات بدون محدوديت نمايهبردارى، در آن منعكس مىگردد كه در اين صورت، نمودار تابعى از محتوا بوده، به تناسب متن گسترش خواهد يافت. دوم آنكه ساختار درختى از قبل تعريف شده و متن براساس محدوديتهاى ساختار درختى نمايهبردارى و به نمودار خورانده شود كه در اين حالت، محتوا تابع نمودار خواهد بود. در درختواره فقهىِ مركز از كدام روش استفاده شده است و دليل ترجيح آن چيست؟ به نظر ما هنر يك نظام درختى، انعطاف پذيرى و سيال بودن آن است؛ به عبارت ديگر، نمودار درختى يك علم بايد قابليت انطباق بر تمام متون آن علم را داشته باشد، و گرنه نمىتواند پاسخ لازم و كافى را در اختيار كاربران قرار دهد؛ چرا كه علوم در حال پيشروى و گسترش هستند و به تبع آن، منابع علم نيز به تدريج متكامل شده و مىشوند. پس يك نمودار درختى موفق و پاسخگو بايد تابع علم قرار گيرد. در اينجاست كه هنر درختواره مورد بحث، به تبع متون مختلف قابل گسترش و توسعه مىباشد. مباحث غير فقهىاى كه در متون فقهى مطرح شده است، در ساختار درختى شما چگونه مطرح گرديده و داراى چه جايگاهى است؟ سؤال بسيار بجايى نموديد! بر هيچ كس مخفى نيست كه كتب فقهى، گنجينه عظيمى از فروعات و مباحث استدلالى مىباشد كه در ضمن آن، مباحث مرتبط با فقه نظير: قواعد فقهى و مباحث اصولى، رجالى، كلامى، تاريخى و ادبى قرار دارد. بر همين اساس، ما بيش از هشتاد فرمت و علامت فقهى و غير فقهى كاربردى را به عنوان نمايه مكمل به همراه شاخههاى فقهى تطبيق شده بر متون قدما، در اختيار جامعه علمى قرار خواهيم داد. ( انشاءاللَّه ) جناب آقاى بركتين، ضمن آرزوى موفقيت براى حضرتعالى و محققان محترم درختواره فقه، از اينكه وقت خود را در اختيار ما قرار داديد، بسيار متشكريم.
