فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

ميراث گرانبهاى فقيهان و عالمان بزرگ شيعه همواره روشنى‏بخش انديشه فرزانگان علم و دانش بوده است و در اين ميان، كتب ارزشمند فقهى موجبات شكوفايى علوم دينى را فراهم آورده و به تحكيم احكام الهى اسلام كمك شايانى كرده است. خاصه اينكه پژوهشگران و محققان، پيوسته بدين آثار ماندگار نيازمند بوده و جهت ساماندهى امر تحقيق ناگزير از پژوهش و دقت نظر در كتب گرانقدر گذشتگان مى‏باشند.
يكى از مشكلاتى كه به هنگام كاوش در فقه اسلامى و رجوع به منابع اصيل و قديمى وجود دارد، مشكل مراجعه به مصادر متعدد و منابع مختلف فقهى است؛ زيرا اين متون به گذشته دور مربوط هستند و كثرت آنها و يا در دسترس نبودن بسيارى از آن كتب، همواره براى نويسندگان و پژوهشگران سختى‏هاى عديده‏اى را در روند تحقيق به وجود آورده است. از اين رو، نرم‏افزار درختواره فقه كه مجموعه‏اى از نسخه‏هاى معتبر قديمى و اصيل فقهى را در خود جاى داده، با امكانات پژوهشى و جديدترين روش‏هاى جستجوى نوين از سوى مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى به پژوهندگان علم و فقاهت ارائه مى‏گردد. محور اصلى اين برنامه نمودار درختى 58 باب فقهى بر اساس متون كتب علماى قبل از شيخ طوسى - قدس الله سرّهم - است.
در اين برنامه، محتواى كتب فقهى با دسته‏بندى دقيق و منطقى ارائه شده است و نمايه‏هاى مكمل آنان همچون: اصولى، رجالى، تاريخى، ادبى و تفسيرى استخراج و دسته‏بندى گرديده است و با تعيين ادله و اقوال مطرح شده در هر فرع فقهى و ايجاد سيستم‏هاى جديد ارجاعى و ارتباطى بين عناوين مربوط به ابواب فقهى، فصل نوينى در پژوهش‏هاى فقهى و توليد نرم افزارهاى اسلامى گشوده است.
هم اكنون مراحل تحقيق ، تطبيق، هماهنگ‏سازى عناوين، سيستم‏سازى و مراحل تحليل و طراحى اين برنامه به پايان رسيده و به زودى پس ازتكميل مراحل فنى در دسترس علاقه‏مندان قرار خواهد گرفت.
ساختار برنامه
محتواى اين برنامه، در سه بخش اصلى: درختواره فقه، معاجم موضوعى و كتابخانه فراهم آمده است. درختواره فقه قسمت اصلى برنامه بوده و معاجم موضوعى و كتابخانه به صورت ضميمه در برنامه عرضه خواهد شد.معاجم موضوعى‏اين برنامه در واقع نسخه ارتقا يافته معجم موضوعى
كتب فقهى نور الفقاهه 2 است
در بخش كتابخانه، متن كتب معاجم موضوعى و شروح آن ارائه شده است. در اين بخش، قابليت‏هاى مختلفى همچون: ارتباط بين شرح و متن، معجم الفاظ قرآن كريم و معجم الفاظ پنج كتابِ عرضه شده در معجم موضوعى و شرح‏هاى آنها به ضميمه فرهنگ‏نامه لغات و اصطلاحات براى آن پيش‏بينى شده است.
محتواى برنامه
كتاب‏هاى عرضه شده در اين نرم‏افزار، در بخش‏هاى سه‏گانه آن متفاوت است؛ در بخش درختواره فقه كتبى مانند فقه الرضاعليه السلام، المقنع،
المقنعه، الاشراف، الهداية، جمل العلم و العمل، الانتصار، الناصريات و الكافى قرار داده شده است.
در بخش معاجم موضوعى كتب فقهى و اصولى مانند: كفاية الاصول، فرائد الاصول (الرسائل)،الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية، المكاسب و
العروة الوثقى گنجانده شده است.
كتب بخش كتابخانه كه افزون‏تر از بخش‏هاى ديگر است در مرحله تهيه فهرست مى‏باشد.
امكانات
اصلى‏ترين بخش اين نرم‏افزار، درختواره فقه‏است كه از سه قسمت تشكيل شده است:
نمايش:
در قسمت نمايش، نمايه‏هاى فقهى برگرفته از 58 باب از ابواب متون فقهى در دو محيط كاملاً مستقل ارائه شده است. به منظور سهولت دستيابى به نمايه‏ها، ابواب فقهى در پنج دسته از جمله : فقه العبادات، فقه المعاملات، فقه القضاء الجزاء و فقه الاسرة گروه‏بندى شده است.
از نكات جالب توجه در اين قسمت، امكان جستجوى يك عبارت در شاخه‏ها و يا برگ‏هاى درخت‏بزرگ فقهى است. ديگر امكانات پژوهشى اين قسمت عبارت است از:
- مقايسه بين ابواب مختلف فقهى؛
- سيستم مرتبطات به منظور ايجاد ارتباط بين دو يا چند شاخه؛
- سيستم ارجاعات؛
- نمايش ادله و آراى ذكر شده در ذيل هر برگ؛
- انتقال به متن تفصيلى كتاب؛
- دسترسى به نمايه‏هاى غير فقهى كه به صورت نمايه‏هاى مكمل عرضه شده است.
فهرست‏ها:
در قسمت فهرست‏هاى بخش درختواره، به فهرست‏هاى گوناگونى از كتب فقهى بر مى‏خوريم كه هر يك به گونه‏اى پژوهش‏هاى فقهى را تسهيل مى‏نمايد. برخى از اين فهرست‏ها عبارت‏اند از:
- فهرست كليد واژه‏هاى درختواره و نمايه‏هاى مكمل، به همراه سيستم‏هاى جانبى مترادفات، مرتبطات و مشتركات؛
- فهرست الفاظ درختواره و نمايه‏هاى مكمل؛
- فهرست‏هاى منتخب از درختواره، نظير: واجبات و مستحبات، محرمات و مكروهات؛
- فهرست‏هاى منتخب از نمايه‏هاى مكمل، نظير: مباحث اصولى، رجالى، ادبى و تفسيرى.
جستجو:
در قسمت جستجو، امكان جستجوى تركيبى بين الفاظ و يا تكواژه‏هاى درختواره و نمايه‏هاى مكمل را فراهم مى‏آورد. در اين قسمت، جستجو ازسه طريق ميسر است:
1.جستجوى ساده در شاخه‏ها و برگ‏هاى درخت در حين نمايش درخت؛
2.جستجوهاى تركيبى، مانند: فصلى و عطفى از طريق تكواژه‏ها و يا الفاظ درخت و عناوين مكمل با قابليت فهرست‏سازى و تركيب آنها با يكديگر؛
3.جستجو از طريق الفاظ در متن كتاب‏هاى نُه‏گانه درختواره و سرفصل‏ها و فهرست ابواب كتب.
از ديگر قابليت‏هاى برنامه مى‏توان به امكان دسترسى به دو محيط پژوهشى كاملاً مستقل اشاره نمود كه با فعال شدن هر محيط تمام امكانات برنامه در اختيار كاربر قرار مى‏گيرد و انجام هر گونه عملياتى مانند: جستجو، مقايسه و انتخاب باب ميسر مى‏شود.
همچنين در اين برنامه امكان مقايسه بين دو يا چند نمودار متفاوت و امكان انتقال متن و يا نمودار به قسمت يادداشت و ذخيره آن وجود دارد. ضمن اينكه با انتخاب يك كلمه مى‏توان آن را به قسمت لغت‏نامه و يا فرهنگ‏نامه اصطلاحات فقهى و اصولى انتقال داد و درباره آن به تحقيق پرداخت.