گنجينه ميراث فقهى تشيّع، با گذشت قرون و اعصار گسترده شد و منابع و كتب فقهى بىشمارى به نگارش در آمد. فقها در طول زمان، به رغم رويارويى با شرايط دشوار و مشكلاتى كه گريبانگيرشان بوده، از تدوين انديشهها و آراى خود دست بر نداشته و آثار سرشار از مباحث نفيس و ارزشمند فقهى را فراهم آوردهاند. اما ميراث گذشتگان هر چند فاخر و غنى باشد، به تنهايى براى ماندگارى فقه كافى نيست. نيازهاى روزافزون انسانها، مسائل نوپيدا و ظهور و بروز آنها در گردونه زندگى، ضرورت دگرگونى در ساحت فقاهت را بيش از هر زمانى در كانون توجه قرار داده است. امروزه با اينكه بيش از دو دهه از طلوع فجر انقلاب اسلامى مىگذرد و زمينه براى تحقق عينى فقه از هر جهت مهياست، اما هنوز راههاى نرفته بسيارى در پيش روست و انبوهى از پرسشهاى بى پاسخ در دست مىباشد. دستيابى فقه به قله رشد و بالندگى حقيقى و يافتن جايگاه واقعى خود در زندگى بشر، تنها در صورتى ميسّر است كه حوزههاى علميه گامى سترگ در تكميل منابع فقهى و پردازش و بهرهبردارى از آنها بردارند. در دو دهه گذشته حوزههاى علميه با درك درست از ضرورتهاى زمانه تلاشهاى گستردهاى را براى تكميل و پردازش منابع فقهى آغاز نمودند. به سامان رساندن پژوهشهاى نوين فقهى، تدوين دائرة المعارف بزرگ فقه طبق مذهب اهل بيتعليهم السلام، نگارش فرهنگ فقه، طراحى و توليد انواع نرمافزارهاى فقهى و راهاندازى پايگاههاى فقهى، همگى گامهاى به ظاهر كوچكى است كه تحول بزرگى را نويد مىدهند. اما در اين ميان، بايد براى دادهپردازى فقه شيعه به خصوص طراحى نرمافزارهاى فقهى، جايگاه ويژهاى قائل شد. در شرايط كنونى، بسيارى از تأليفات و تلاشهاى شايسته فقهاى گذشته و حال در صورتى كه به شكل نرمافزارى ارائه نشوند، نمىتوانند جايگاه مناسب خود را در نهضت بالندگى فقه و پاسخگويى به نيازهاى زمانه به دست آورند. رويكرد جديدى كه مىتوان آن را «نهضت تبديل منابع مكتوب به نسخههاى الكترونيكى» نام نهاد، بايد بر يك طرح جامع و فراگير استوار باشد تا به تدريج نرمافزارهاى فقهىِ توليدى را در يك مسير تكاملى هدايت كند و منجر به توليد نرمافزار جامع شود؛ طرحى كه از سويى به فرآيند استنباط فقهى نظر داشته و از سوى ديگر، به اقتضائات پويايى فقه و بايستههاى پژوهشهاى نوين به طور كامل توجه كند. بنابراين، چنين نرمافزارى بايد داراى ويژگىهاى زير باشد: 1. مهمترين و اصيلترين منابع فقهى شيعه را كه در استنباط فقهى مورد نياز است، از الهداية شيخ صدوق تا فقهاى زمان معاصر، در خود جاى دهد. 2. همچنين مهمترين منابع فقهى اهل سنّت و ساير مذاهب فقهى را نيز در برداشته باشد. و امكان انجام پژوهشهاى مربوط به فقه مقارن را فراهم آورد. 3. امكان جستجوى موضوعى براساس موضوعات قديمى و نوپيدا در آن وجود داشته باشد. 4.دادهها براساس مسائل فقهى قابل جستجو باشند و در هر مسأله امكان مراجعه به منابع اجتهاد همچون: آيات، روايات و ارزيابى اسناد ميسّر باشد. 4. امكان ارتباط بين مباحث اصول فقه و قواعد فقهيه با مباحث فقهى در منابع را فراهم سازد. 5. به گونهاى طراحى شود كه بتواند به عنوان مشاور در فقه در عمليات استنباط فقهى به طور كامل مورد استفاده قرار گيرد. توليد اين نرمافزار با چنين امكاناتى نيازمند تحقيقاتى وسيع و زمانى طولانى است و با كمال مسرت بايد گفت هماكنون گامهاى بلندى در اين زمينه برداشته شده است كه برخى از آنها در اين شماره از نشريه معرفى مىشوند. «با بررسى امكانسنجى ايجاد سيستم خبره فقهى» انديشه طرح جامع نرمافزار فقهى هوشمند پيگيرى شده است و با معرفى نرمافزارهايى همچون نور الفقاهة 3 و درختواره فقهى كه دادههاى فقهى را با روشهاى نوين تحليل و اطلاعرسانى مىكند، گامهاى اوّليهاى كه در اين جهت برداشته شده، معرفى گرديده است. افزون براين، بسيارى از امكانات مورد نياز يك نرمافزار فقهىِ مطلوب را مىتوانيد از مقايسه امكانات نرمافزارها و پايگاههاى فقهى كه در دو مقاله جداگانه ارائه شدهاند، بيابيد. اين همه نشان مىدهد كه آرزوى طراحى نرمافزارى جامع كه مسير بالندگى و پويندگي فقه شيعه را هموار سازد، چندان هم دور از دسترس نيست.
