فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

نخستين گام
مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى از بدو تأسيس، تلاش خود را براى به‏كارگيرى رايانه و فنّاورى جديد در خدمت علوم اسلامى، از جمله حديث، متمركز ساخته است و از جمله نخستين نرم‏افزارهايى كه در اوائل دهه هفتاد شمسى به جامعه محققان عرضه نمود، معجم حديثى «نور الفاظ» بود كه تقريباً تمامى منابع حديث را شامل مى‏شد و به عنوان نسخه اوّل نرم‏افزار حديثى نور عرضه گرديد.
در طراحى نرم‏افزارهاى نور، تلاش بسيارى صورت گرفته است كه كاربران بتوانند به سهولت از تمامى امكانات اين نرم‏افزارها بهره‏بردارى كنند. از جمله با ارائه رابط كاربر برنامه‏ها به سه زبان: فارسى، عربى و انگليسى و ايجاد ارتباط منطقى بين منوها، پنجره‏ها و ساير عناصر صفحه و نيز سازماندهى و در دسترس قرار دادن امكانات مرتبط با هم در پنجره‏ها و منوهاى واحد، تا حدّ زيادى اين هدف تأمين شده بود. اما با توجه به اينكه استفاده از ابزار رايانه‏اى در تحقيقات علوم اسلامى پديده‏اى نوظهور به شمار مى‏رفت، تهيه كتاب راهنما براى كسانى كه نيازمند كمك و توجه بيشترى در استفاده از برنامه‏هاى نور بودند، وجهه همّت مركز بوده است كه از اين ميان مى‏توان به كتاب »راهنماى معجم الفاظ« كه در آن زمان تدوين شد و در اختيار علاقه‏مندان قرار گرفت، اشاره كرد.
با ارائه نرم افزارهاى نور در محيط ويندوز، تهيه كتاب راهنماى مستقل براى هر نرم‏افزار ضرورى به نظر نرسيد و به عرضه راهنماى فعّال (Help) در تمام قسمت‏هاى هر برنامه اكتفا گرديد.

فرآيندى نو در عرصه پژوهش
پس از «نور الفاظ» و «نور العترة»، نرم‏افزار «نور 2 - جامع الاحاديث» ارائه گشت كه حاصل چندين سال تلاش و زحمت مركز مى‏باشد. مى‏توان گفت كه اين نرم‏افزار شكل بازبينى شده و كامل دو نرم‏افزار پيشين است كه با تصحيح و افزايش محتوا، در قالبى كاملاً جديد و به همراه امكانات گسترده روى يك لوح فشرده عرضه گرديده است.
نرم‏افزار حديثى «نور2 - جامع الاحاديث»، داراى قابليت‏ها و توانمندى‏هاى فراوانى است كه كاربر را در امر پژوهش و تحقيق در احاديث اسلامى يارى مى‏رساند.
اين نرم‏افزار، فرآيندى است كه از تحليل و بررسى نظرات و پيشنهادهاى پژوهشگران و محققانِ استفاده‏كننده از نرم‏افزار «نور الفاظ» و ديگر نرم‏افزارهاى مركز تحقيقات، و همچنين بهره‏گيرى از ابتكارات متخصصان رايانه و نظرات فرهيختگان حوزه و محققان مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى به دست آمده است. «نور2 - جامع‏الاحاديث» برنامه‏اى است جامع و برخوردار از ابزارهاى متنوع پژوهشى، كه محيطى مناسب و مطلوب را براى حديث‏پژوهان فراهم آورده و داراى ابزارهاى توانمندى است كه سهولت و كارايى امر تحقيق را چندين برابر نموده و بسيارى از امكانات آن نيز براى اوّلين بار عرضه گرديده است.
هر چند «نور 2 - جامع الاحاديث» نيز داراى راهنماى فعّال (Help) بود كه در تمام قسمت‏هاى برنامه به يارى كاربران مى‏شتافت، ولى به خاطر وجود قابليت‏هاى چشمگيرى كه بسيارى از آنها براى نخستين بار عرضه مى‏گرديد، ضرورى مى‏نمود تا با تدوين و چاپ كتاب راهنما، كاربران با نكات و ظرايف اين برنامه ارزشمند آشنا شوند و تا حدّ امكان زواياى مختلف آن را دريابند؛ زيرا به دليل بديع بودن اين ابزارها، كاربرد آنها براى بيشتر كاربران ناشناخته است و عدم آگاهى نسبت به دقايق و ظرافت‏هاى موجود در برنامه موجب مى‏گردد كه بهره‏مندى از امكانات آن براى همگان ميسّر نباشد.
از جمله امكاناتى كه در اين لوح فشرده به طور جدّى به كار گرفته شده، مى‏توان به جستجو در محدوده‏هاى خاص (كتاب، مؤلف، زمان و محتوا)، جستجو در پاسخ‏هاى جستجوى قبلى (دامنه محيطى)، فهرست‏سازى توسط علايم عمومى (؟ و ×)، علامت‏گذارى، رنگى كردن، حاشيه‏نويسى و نمايه‏زنى بر متن اشاره كرد.
از اين‏رو، به پيشنهاد مدير عامل محترم مركز، تهيه و تدوين كتاب راهنماى نرم‏افزار «نور 2 - جامع الاحاديث» در دستور كار «دفتر تأليف و تدوين» كه از مجموعه‏هاى معاونت اطلاع‏رسانى و بين الملل به شمار مى‏رود، قرار گرفت.
دفتر تأليف و تدوين، اين راه ناپيموده با وجود عدم شناخت دقيق مشكلات و موانع، با اتّكال به خداوند متعال و وجود تجربيات مختصر در انتشار «مجله ره آورد نور» و همچنين چاپ بروشورها و تراكت‏هاى تبليغاتى مركز آغاز نمود و با اذعان به ضرورت تهيه چنين كتابى، اين پروژه را پذيرفت و بحمدالله با طىّ مسيرى ناهموار به تجربيات ارزشمندى دست يافت و توانست تخصص چنين كارى را در مجموعه مركز به وجود آورد و در نهايت، «كتاب راهنماى نرم‏افزار نور 2 - جامع الاحاديث» را به كاربران عزيز تقديم نمايد.

روند تهيه كتاب راهنماى نور 2
با توجه به اينكه تهيه كتاب راهنماى نرم‏افزار در ايران چندان مرسوم نمى‏باشد، بى مناسبت نيست كه در اين مقال، مختصرى از روند تهيه و تدوين «كتاب راهنماى نرم‏افزار نور 2 - جامع الاحاديث» بيان شود، تا چراغى فراسوى ديگر علاقه‏مندان پيمايش چنين راهى باشد.
دست‏اندركاران تهيه نرم‏افزارها به خوبى واقف‏اند كه اطلاعات مربوط به يك نرم‏افزار كه در يك مؤسسه توليد مى‏شود، در يك نقطه خاص متمركز نمى‏باشد، خصوصاً نرم‏افزارى مانند نور 2 كه داراى حجم عظيمى از اطلاعات، كتب، امكانات پيشرفته نرم‏افزارى و گرافيك جذاب مى‏باشد؛ به عبارت ديگر، در پروژه‏اى مانند نور 2 از ابتداى طرح و تصويب تا زمان اتمام پروژه و تكثير و عرضه آن، بخش‏ها و اشخاص مختلفى همچون: متكفل و مدير پروژه، مجرى پروژه، بخش تحليل و طراحى، كُدنويسى، ورود اطلاعات و فرمت‏دهى، گرافيك و بخش بررسى و كنترل نهايى نرم‏افزار در روند توليد نقش مهمى را ايفا مى‏كنند كه در واقع، هر يك بخشى از اطلاعات را در اختيار دارند.
گفتنى است جمع‏آورى اطلاعات موردنياز براى تهيه كتاب راهنما از بخش‏ها و افراد مختلف بسيار وقت‏گير بوده و در برخى موارد جمع‏بندى داده‏هاى متناقض و يا ناقص كه ناشى از تغييرات به وجود آمده در روند توليد نرم‏افزار مى‏باشد، بسيار دشوار مى‏نمود.
در هر حال، دست اندركاران تدوين كتاب راهنماى نور2 به جمع‏آورى داده‏هاى مختلف از مدير و متكفل پروژه، معاونت تحقيقات، معاونت فنى، بخش بررسى نرم‏افزار معاونت اطلاع‏رسانى و بين الملل مركز و نيز بررسى متون و مقالات تهيه شده در مورد اين نرم‏افزار(1)، از جمله راهنماى فعّال (Help) برنامه، پرداخته و در نهايت، با نصب نرم‏افزار و كار مداوم بر روى بخش‏هاى مختلف آن، داده‏هاى جمع‏آورى شده را به محك تجربه آورده و تكميل كردند(2).
نكته مهم اين است كه براى تهيه كتاب راهنما، ادبيات ويژه و روش خاصى نيازمند است؛ به گونه‏اى كه ضمن به كارگيرى جملات و عبارات كوتاه و روشن بايد از واژه‏ها و كلمات مغلق و مَجازگويى پرهيز نمود و مناسب با كاربرانى كه با برنامه آشنايى ندارد و حتى ممكن است در استفاده از رايانه نيز مبتدى باشند، دقايق و ظرايف برنامه را با شيوه آموزشى و گام به گام ارائه كرد.
ساختار اصلى كتاب از يك ديباچه كه شامل: پيشگفتار، ويژگى‏هاى برنامه نور 2، پيشينه برنامه، مشخصات كلى و ويژگى‏هاى فنى برنامه همراه با راهنماى اصطلاحات رايانه‏اى كتاب مى‏باشد، و نيز از هفت فصل مستقل تشكيل شده است كه اين هفت فصل عبارت‏اند از: نصب و ورود، نمايش، جستجو، آيات، لغت‏نامه، امكانات عمومى و اطلاعات جانبى به همراه بخش ضمايم كه شامل جدول كليدهاى ميان‏بُر برنامه، فهرست الفبايى كتب و فهرست موضوعى كتاب‏هاى برنامه مى‏باشد.
در هر يك از فصول هفت‏گانه سعى شده است كه با بيانى مختصر و مفيد تمام نكات ريز و دقايق به كارگيرى امكانات متنوّع و پيشرفته برنامه با استفاده از مثال‏هاى متعدد، تصاوير مرتبط و حتى نمودار به خواننده ارائه شود.
پس از تهيه متن اوّليه كتاب، مراحل حروف‏چينى، ويراستارى و صفحه‏آرايى كتاب آغاز گرديد. يكى از مشكلاتى كه در هنگام ويراستارى متن اوّليه بروز نمود، جايگزينى واژه‏هاى معادل فارسى به جاى لغات و اصطلاحات خارجى استفاده شده در كتاب بود، خاصه اينكه با رشد سريع كاربرد رايانه در ايران هنوز براى بسيارى از لغات و اصطلاحات اين حوزه، معادل مناسب و فراگيرى در ادبيات رايانه‏اى وجود ندارد و اين مسئله دستخوش سليقه‏هاى مختلفى مى‏باشد؛ چنان كه در متن اوّليه كه بخش‏هاى مختلف آن به وسيله افراد گوناگونى نگارش و يا اصلاح شده بود، براى يك واژه خارجى چندين معادل به كار رفته بود و اين موضوع ايجاب مى‏نمود تا امر يكسان‏سازى در مورد همه آنها انجام شود. به همين دليل، در ابتداى كتاب جدولى از اصطلاحات رايانه‏اى به كار رفته در كتاب براى راهنمايى خوانندگان ارائه شده است.
با توجه به حساسيت و عنايتى كه به اتقان و انسجام متن كتاب داشتيم، متن نهايى سه مرتبه تصحيح و مقابله شد و سعى بسيارى صورت گرفت تا از نظر ادبى از كمترين اشتباه و غلط برخوردار باشد.
يكى از ويژگى‏هاى كتاب «راهنماى نور 2 - جامع الاحاديث»، به كارگيرى تصاوير مفيد از قسمت‏هاى مختلف برنامه از قبيل: پنجره‏ها، نمادها، دكمه‏ها و نتايج عمليات انجام شده براى آشنا ساختن كاربر با چگونگى بهره‏مندى از امكانات مختلف برنامه و رابط نرم‏افزار نور 2 مى‏باشد. اين مهم با ضبط بيش از 300 تصوير مورد نياز در هنگام بررسى نرم‏افزار توسط دست‏اندركاران تهيه كتاب صورت گرفت كه اين تصاوير نقش بسزايى در تفهيم مطالب كتاب ايفا مى‏كنند.
از آنجا كه تصاوير اصلى رابط كاربر(Interface)برنامه نور 2 با توجه به استاندارد صفحه نمايش (800*600) پيكسلى با دقتDPI72طراحى شده بود و دقت مناسب براى امر چاپDPI 300 مى‏باشد، تصاوير تهيه شده از نرم‏افزار، توسط طرّاحان گروه گرافيك معاونت فنى به دقت DPI 300 تبديل شدند تا از كيفيت مناسبى در هنگام چاپ برخوردار باشند.
با توجه به اينكه حدود 300 تصوير بزرگ و كوچك و در ابعاد متفاوت در اين كتاب استفاده گرديد و لازم بود تصوير مرتبط با هر موضوع در كنار متن مربوطه قرار داده شود و از سويى، برخى از تصاوير نيز بسيار شبيه هم بود و امكان اشتباه در درج آنها وجود داشت، صفحه‏آرايى كتاب نيز از ديگر مراحل دشوار و دقيق به شمار مى‏رفت و همين دشوارى در هنگام مونتاژ متن و تصوير در ليتوگرافى و تهيه فيلم و زينگ چاپ نيز خود را نشان داد، ولى به لطف الهى و همّت همكاران، اين مراحل به شكل مطلوبى به انجام رسيد.
پس از پايان يافتن مراحل ياد شده، كتاب «راهنماى نرم‏افزار نور 2 - جامع الاحاديث» به زيور طبع آراسته گشت و حاصل تلاش چندين ماهه همكاران بخش‏هاى مختلف مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى جهت ارائه به علاقه‏مندان اين نرم‏افزار به ثمر رسيد.(3).
البته تمامى دست‏اندركاران تهيه اين كتاب اذعان دارند كه حاصل تلاش‏هايشان عارى از كاستى و نقص نيست. ولى تجربيات ارزشمندى كه در روند ارائه اين اثر به دست آمد، قطعاً در تهيه كتاب راهنماى ساير نرم‏افزارهاى نور مفيد خواهد بود.
در گام بعدى، دفتر تأليف و تدوين در نظر دارد علاوه بر تهيه كتاب راهنما براى ساير نرم‏افزارهاى مهم و جديد مركز، لوح فشرده برنامه آموزشى اين نرم‏افزارها را نيز به صورت چند رسانه‏اى تهيه و عرضه كند تا از اين طريق يادگيرى اين نرم‏افزارها براى كاربران آسان‏تر شود.
از نظرات، راهنمايى‏ها و بذل توجه همه خوانندگان اين كتاب و كاربران نرم‏افزار نور2 استقبال مى‏نماييم و اميد داريم كه اين تلاش ناچيز مورد رضايت پرورگار متعال قرار گيرد.