فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

اشاره
روايات اسلامى كه بعد از قرآن كريم دومين منبع اصلى دين به شمار مى‏رود، از اهميت زيادى در فهم احكام الهى و نيز ترويج اخلاق اسلامى در جامعه برخوردار است. از اين رو، ايجاد و گسترش پايگاه‏هاى حديثى به منظور نشر حديث و معارف اهل بيت‏عليهم السلام ضرورى به نظر مى‏رسد و توجّه خاصّ مراكز و مؤسسه‏هايى را كه در اين زمينه فعاليت مى‏كنند، مى‏طلبد.
پايگاه حديثى مؤسسه تحقيقاتى دارالحديث با نشانى www.al-hadith.net كه تنها پايگاه تخصصى حديثى شيعه محسوب مى‏گردد، اگرچه بنا بر اظهار نظر مسئول اين پايگاه، هدف اصلى از تأسيس آن، معرفى مؤسسه فرهنگى دارالحديث است، اما كاربران و محققان علوم حديث از اين پايگاه انتظارات زيادى دارند و خواستار ارائه هرچه بهتر و مطلوب‏تر مباحث حديثى مى‏باشند.
ضمن تقدير از زحمات و تلاشهاى مسئولان محترم اين مؤسسه، نكاتى را جهت بهبود و كارآمدى هرچه بيشتر پايگاه مذكور متذكر مى‏شويم. باشد كه در آينده‏اى نزديك شاهد ارتقاء كيفى چنين پايگاه‏هائى باشيم تا مسير پژوهش و نگارش براى محققان علوم اسلامى هموار گردد و قدمى هرچند كوتاه در عرصه بهينه‏سازى فرهنگ اطلاع‏رسانى و استفاده شايان و شايسته از ابزارها و فنّاورى‏هاى روز برداشته شود.

1.محتواى پايگاه
تنوع مطالب و تعدد عناوين مرتبط، موجب غناى محتوايى و ارزشمندى يك پايگاه و استفاده فراگير و روزافزون كاربران مى‏شود و اين خود، از ويژگى‏هاى ممتاز سايت‏هاى اينترنتى مى‏باشد. اما به نظر مى‏رسد عناوين مطرح شده در بخش‏هاى مختلف پايگاه حديث‏نت كافى نبوده، تمام موضوعات حديثى را در بر نمى‏گيرد؛ مثلاً مطالب ارائه شده در بخش «حديث»، براى يك پايگاه حديثى بسيار اندك و اجمالى است. در حالى كه مى‏توان مباحث جديد و موضوعات ديگرى را نيز به آن افزود. با توجه به اينكه كاربرانى كه به چنين منابع رايانه‏اى مراجعه مى‏كنند، در سه سطح: «عمومى، پژوهشگران و متخصصان علم حديث» خلاصه مى‏شوند، بايد در عرضه متون حديث، سطوح مختلف مذكور در نظر گرفته شود و مطالبي از آثار مرتبط به علل مباحث روز حديثي، احاديث اخلاقي، روايات فقهي، تاريخ حديث، مباحث رجالي به: قبيل شكل تخصصي، گفتگوهاي حديثي،مقالات متنوع و روزآمد حديثى و رجالى، معرفى نرم‏افزارهاى روايى و رجالى و نيز آموزش‏هاى حديثى در اين پايگاه گنجانده شود و از ارائه موضوعات صرفاً كلى پرهيز گردد.
قسمت «نشريه»كه در بخش محصولات ارائه شده، مى‏توانست به صورت بخشى مجزّا عرضه گردد و شامل مطالبى چون: مقاله‏هاى مطبوعاتى در زمينه حديث، اخبار حديثى، گزارش‏هاى حديثى و ديگر موضوعات موجود در مطبوعات داخلى و خارجى باشد. در خصوص تعداد نشريات پايگاه نيز بايد گفت كه عناوين پنج‏گانه مذكور كافى نيست و مى‏توان نشريات بيشترى را در اين زمينه معرفى كرد.
افزون بر اين، در برخى از بخش‏هاى اصلى و يا فرعى برنامه، عنوان‏هايى مطرح شده كه هيچ ارتباطى با مباحث حديثى ندارند و حال آنكه مى‏توان آنها را حذف نمود و موضوعات جديدتر، كارآمدتر و مرتبطتر را عرضه كرد؛ به عنوان نمونه، در بخش »قرآن« عناوينى مطرح شده كه ارتباط نزديكى با اين علم نداشته، نياز يك پژوهنده حديثى را برطرف نمى‏سازد، مانند سير تدوين قرآن و مراتب اُنس با قرآن.
در قسمت «تفسير روايى»در بخش قرآن كه تنها به معرفى تفاسير روايى بسنده شده است، مى‏توان به منظور ايجاد غناى بيشتر برنامه، متن يك يا چند تفسير روايى مهمّ شيعه را گنجاند و يا كتب حديثى شيعه را بر اساس موضوع و يا ترتيب خاصّى چون: اخلاقى، تفسيرى، فقهى، ادعيه و توحيدى مرتب نمود و در ذيل هر موضوع، چندين كتاب روايى مهمّ شيعى را عرضه داشت.
نمونه ديگر به قسمت «آشنايى با مراكز حديثى» مربوط مى‏شود. اوّلاً: فقط هشت مركز معرفى شده و تمامى مراكز حديثى موجود ارائه نشده‏اند. ثانياً: توضيحات مرتبط با مراكز حديثى، بسيار اندك است و براى شناسايى يك مركز حديثى و ارائه ساختار و فعاليت‏هاى آن كفايت نمى‏كند؛ مثلاً بهتر است در معرفى مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى، بخش حديثى‏اش بيشتر از بخش‏هاى ديگر آن تبيين گردد و مطالب و دستاوردهاى حديثى اين مركز برجسته‏تر و مفيدتر ارائه شود.
همچنين، در بخش «ديگر پايگاه‏ها» مناسب است كه به طور اجمالى و در طى چند سطر، دورنمايى از محتوا و امكانات پايگاه‏هاى ارائه شده را ترسيم كرد و نوع و مقدار مطالب اختصاصى آن سايت به حديث و علوم مربوط به آن بيان گردد تا كاربر در انتخاب پايگاه دلخواه دچار زحمت نشود.
در بخش «پژوهش‏ها»، بسيارى از عناوين پژوهشى مانند: پايان‏نامه‏هاى حديثى و طرح‏هاى حديثىِ انجام شده يا در دست اقدام، مورد غفلت گرفته است و در قسمت آشنايى با كتب حديث شيعه و يا مؤلفان و راويان حديث شيعه، تعداد كتب، مؤلفان و راويان مزبور خيلى اندك است و توضيحات مربوط به شرح حال نويسندگان نيز كافى نيست. به طورى كه در قسمت آشنايى با كتب تنها 19 كتاب روايى معرفى شده و در قسمت آشنايى با مؤلفان حديث شيعه صرفاً 10 نفر معرفى گرديده و يا قسمت «آشنايى با راويان» فقط شامل 18 راوى مى‏باشد.
هرچند دسترسى به متن كتب حديثى به همراه قابليت‏هايى مانند ذخيره مطالب و گرفتن رونوشت (كپى)، از جمله مزيت‏هايى اين پايگاه به شمار مى‏رود، ولى به طور كلى، اين سايت از لحاظ حجم محتوايى و يا نوع امكانات جوابگوى كاربران، محققان و انديشمندان علوم حديث نمى‏باشد.
گفتنى است كه بخش كتابخانه حديث‏نت، در حال حاضر غير فعّال است. با توجه به اينكه بخش مذكور اهميت فراوانى در ساماندهى امر پژوهش دارد، اميد است كه به‏زودى، اين كتابخانه حديثى راه‏اندازى شود و مددرسان پژوهشگران و كاربران باشد. بديهى است كه ارائه كتب به ترتيب الفبايى و يا موضوعى، نمايش متن كتب مهمّ حديثى و در دسترس قرار دادن قابليت جستجوى قوى در كتب و متن از جمله ويژگى‏هاى كارآمد و ارزشمند يك كتابخانه اينترنتى است كه انتظار مى‏رود مورد توجه قرار گيرد.

2.ساختار پايگاه
ساختار علمى و منطقى مباحث ارائه شده در هر پايگاه به برقرارى ارتباط سريع كاربر با محتواى آن يارى مى‏رساند. اما متأسفانه در پايگاه حديث‏نت، وحدت منطقى و ساختار علمى خاصى در تنظيم و عرضه مطالب ديده نمى‏شود. در قسمت «دانستنى‏ها» در گزينه آشنايى با كتب حديث شيعه، ترتيب خاصى رعايت نشده است. در حالى كه بهتر بود بر اساس اهميت كتب، تاريخ تأليف و يا نوع موضوعات به چينش و دسته‏بندى كتاب‏ها اقدام مى‏شد.
همچنين، عناوين اصلى در صفحه آغازين نيز بر مبناى يك ملاك منطقى ارائه نشده‏اند؛ زيرا برخى موارد مثل گزينه «امام على‏عليه السلام» را مى‏توان در گزينه «پيامبر و اهل‏بيت‏عليهم السلام» گنجاند و نيازى به تفكيك آن نمى‏باشد. برخى از گزينه‏ها مانند: «ويژه» در نگاه نخست مبهم مى‏نمايد و گوياى محتواى آن نيست و تا زمانى كه صفحه مربوطه گشوده نشود، مطالب آن دانسته نمى‏شود.
در بخش «ديگر پايگاه‏ها» ضمن اندك بودن سايت‏هاى ارائه شده، نام يك پايگاه (www.alhikmet.com)به صورت تكرارى درج شده و در برخى موارد نيز موضوعات با يكديگر تداخل پيدا كرده است. بديهى است عدم ارائه آنها تحت يك عنوان مشترك و يا در بخش مربوطه، موجب سردرگمى كاربران خواهد شد؛ مثلاً در دو بخش «دانستنى‏ها» و «پژوهش‏ها»، گزينه آشنايى با مراكز حديثى تكرار شده است.
در بخش «ويژه» عناوين مطرح شده دسته‏بندى خاصى ندارد و گزينه »چهل حديث براى جوانان« زير عنوان »گوناگون« آمده است، در حالى كه منطقى‏تر آن است كه ذيل عنوان «جوان» ارائه شود.
همان طور كه گفته شد اين‏گونه نواقص و ضعف‏ها ناشى از فقدان وجود يك ساختار علمى دقيق و دسته‏بندى منطقى مبتنى بر مباحث حديثى در ارائه اطلاعات مى‏باشد.

3. سرعت دستيابى به اطلاعات
در عرصه اطلاع‏رسانى به ويژه اينترنت، سرعت در انتقال اطلاعات و سهولت در دسترسى به محتوا، دو ويژگى اساسى مى‏باشد. كسانى كه در پايگاه‏هاى جهانى به جستجو مى‏پردازند، دوست دارند تا در كوتاه‏ترين زمان ممكن به اطلاعات موجود در سايت دست يابند. اين نكته به خصوص با توجه به سرعت اندك اينترنت در ايران، از اهميت دو چندان برخوردار است. از اين‏رو، در بسيارى از پايگاه‏هاى اطلاع‏رسانى حجم بسيارى از اطلاعات در صفحه نخست ارائه شده و يا حداكثر در صفحات بعدى پايگاه قرار دارند. اما در پايگاه حديث‏نت، اين مشكل وجود دارد كه برخى مطالب آن در لايه‏هاى پنهان عرضه شده و چندان زودهنگام قابل دستيابى نيست؛ به عنوان مثال مانند «قرآن» بايد مسيري را طي نمود تا به موضوع مورد نظر رسيد در بخش نرم افزارهاي قرآني اين گونه است وقتي يرامون قرآن مي¬خواهيم به متن نشريات موجود در بخش «محصولات» دست يابيم( محصولات نشريه - فصلنامه علمى تخصصى علوم حديث - انتخاب جلد مورد نظر - فهرست موضوعات - متن دلخواه).
بهترين روش رفع اين نقيصه آن است كه نظير پايگاه‏هايى مانند تبيان (www.tebyan.net) عناوين موضوعات در هر يك از گزينه‏هاى اصلى را تا حدّ امكان به شكل كركره‏اى عرضه داشت تا كاربران اينترنتى در وهله اوّل، مطالب هر قسمت را مستقيماً مشاهده كنند و آنگاه در كمترين زمان به موضوع دلخواه خويش برسند؛ به عبارت ديگر، محقق در همان صفحه نخست به جزئى‏ترين موضوع دست يابد و نيازى به جستجوى زياد نداشته باشد.

4.گرافيك پايگاه
موضوع ايجاد جذابيت در روش‏هاى تبليغ بسيار حائز اهميت بوده و در انتقال پيام زودهنگام و اثربخش به مخاطب نقش مهمى را ايفا مى‏كند. در پايگاه‏هاى جهانى نيز كه از جمله مهم‏ترين ابزارهاى تبليغاتى و اطلاع‏رسانى در عصر حاضر به شمار مى‏روند، رعايت اين اصل، تأثيرات بسزايى را در جلب مخاطبان و كاربران به دنبال خواهد داشت. خاصه در صفحه آغازين هر پايگاه كه به عنوان »صحفه اصلى« به شمار مى‏رود.
حديث‏نت از نظر گرافيكى و طراحى يك سايت مطلوب، اشكال‏هاى فنى قابل توجهى را داراست. از جمله اينكه زمينه رنگ صفحه نخست و گزينه‏هاى موجود در آن، بسيار نزديك به هم است و اين امر باعث شده تا بخش‏هاى مختلفى كه در اين صفحه ارائه گرديده، از شفافيت و خوانايى لازم برخوردار نباشد. همچنين، عدم استفاده بهينه از فضاى موجود در اين صفحه، از جذابيت و گيرايى اين پايگاه كاسته است. در حالى كه بهره‏گيرى از تصاوير و طرح‏هاى مرتبط با محتوا و قابليت‏ها، كاربران را در امر تحقيق و جستجو در قسمت‏هاى گوناگون سايت به نحو شايسته‏اى مدد مى‏رساند.
افزون براين، در ديگر صفحات نيز بهتر است علاوه بر ارائه اطلاعات، از تصاوير گوياى مطالب هر قسمت كمك گرفته مى‏شود؛ زيرا عرضه اطلاعات حديثى صرف، از جذابيت مطلوب براى ايجاد ارتباط با كاربران مى‏كاهد و باعث خستگى آنان مى‏شود.

سخن آخر
در مقايسه پايگاه حديث‏نت با ديگر پايگاه‏هاى حديثى شيعه و سنّى، بايد اذعان داشت كه سايت «الحديث» با وجود ويژگى‏هاى مفيد و اطلاعات سودمندش، از نقايص و كاستى‏هايى چند نيز برخوردار است كه در اين سطور به برخى از آنها اشاره شد.
در مجموع، در اين پايگاه مطالب متنوع حديثى و عناوين و موضوعات كافى و فراگير براى به انجام رساندن يك پژوهه حديثى ارائه نگرديده و ابزارهاى لازم براى جستجو و گزينه‏هاى مرتبط با آن، گنجانده نشده است. قابليت‏هايى نظير: نمايش ريز موضوعات عناوين كلى در صفحه آغازين پايگاه؛ عرضه عنوان‏هاى متنوع و كاربردى در هر بخش؛ دستيابى به شروح حديثى و ترجمه كتب روايى؛ ارائه احاديث فقهى، احاديث مرتبط با آيات، شأن نزول‏ها و مطالب تخصصى چون اعتبار سند حديث و راويان؛ توجه به نياز كاربران و نيز رعايت ساختار منطقى و موضوعى در عرضه مطالب و فهرست‏ها، همگى از ويژگى‏هاى يك پايگاه حديثى جذّاب و كارآمد به شمار مى‏رود كه باعث افزايش كارآيى برنامه و مراجعه كاربران بيشتر به پايگاه خواهد شد.