فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

اشاره
يكى از مهم‏ترين برنامه‏هاى رايانه‏اى در حوزه حديث اهل سنّت، نرم‏افزار «موسوعة الحديث الشريف» است كه به دليل قابليت‏هاى گسترده، در حديث‏پژوهى شيعه نيز كاربرد فراوانى دارد. چندى پيش، اين برنامه در فصلنامه علوم حديث توسط آقايان توكلى و امينى معرفى و نقد شده است. به لحاظ اهميت اين نرم‏افزار، خلاصه مقالات مذكور تقديم مى‏گردد.

امكانات برنامه
برنامه «موسوعة الحديث الشريف» به وسيله شركت كامپيوترى «صخر» تهيه و عرضه شده است. اين برنامه، كليّه احاديث مربوط به نه كتاب اصلى حديث اهل سنّت؛ يعنى صحيح بخارى، صحيح مسلم، سنن دارمى، سنن نسايى، سنن ترمذى، سنن ابى داود، سنن ابن ماجه، موطا مالك و مسند احمد بن حنبل را همراه با قابليت‏هاى مناسب ارائه كرده است. مهم‏ترين امكانات اين برنامه عبارت است از:

1.فهرست‏هاى مختلف و متنوّع
استفاده از فهرست‏هاى مختلف براى دستيابى سريع به اطلاعات مورد نظر، يكى از مهم‏ترين روش‏هاى ارائه‏شده در كتب و نرم‏افزارهاى رايانه‏اى است. در اين برنامه نيز از فهرست‏هاى متعددى براى نيل به اين منظور استفاده شده است، كه از آن جمله مى‏توان به موارد ذيل اشاره كرد:
- فهرست آيات به كار رفته در احاديث با قرائات مختلف؛
- فهرست كامل راويان احاديث؛
- كلمات به كار رفته در احاديث به همراه اعراب؛
- واژه‏هايى كه نسبتاً دشوارند؛
- كلماتى كه در آن ها نوعى ابهام وجود دارد؛
- فهرست نام اماكن، مردان، زنان، پيامبران‏صلى الله عليه وآله، ملائكه، غزوات و گروه‏ها؛
- فهرست ابواب و فصول هر كتاب،
- فهرست اشعار؛
- اقوال مؤلفان كتب و شاگردان آن ها؛
- روايات دسته‏بندى شده (احاديث قدسى، متواتر، مرفوع، موقوف و مقطوع)؛
- احاديث با سندهاى متصل، معلق، مرسل و منقطع؛
- و فهرست موضوعات.
آخرين فهرست كه يكى از قسمت‏هاى مهمّ اين برنامه به شمار مى‏رود، به صورت جالبى طراحى و عرضه شده است. در اين فهرست، موضوعات به دو گونه ارائه شده‏اند:
اوّل، به صورت الفبايى، كه تمامى موضوعات به ترتيب حروف الفبا مرتب گرديده‏اند و با انتخاب هر موضوع، مى‏توان موضوعات اعمّ از آن و سپس احاديث مربوط به آن موضوع را مشاهده كرد.
دوم، به صورت درختى، كه در اين روش ابتدا مباحث عام به عنوان ريشه مباحث ديگر طراحى شده‏اند و با انتخاب هر موضوع، موضوعات اخص از آن، فهرست مى‏شوند و در انتها، احاديث به نمايش در مى‏آيند. علاوه بر اين، امكان انتقال از هر روش به روش ديگر نيز وجود دارد.
بيشتر فهرست‏هاى فوق، هم به ترتيب حروف الفبا مرتب مى‏شوند و هم به ترتيب قرار گرفتن آن ها در كتب.

2.نمايش احاديث
قسمت نمايش احاديث، در واقع بخش انتهايى قسمت‏هاى ديگر است؛ بدين معنا كه تمامى مراحل برنامه به اين قسمت منتهى مى‏شوند. احاديث صفحه‏آرايى گشته و عناوين باب‏ها با رنگ خاص و با خطّ مجزّا به نمايش در آمده‏اند. اين امور، خوانايى متون را بالا برده، به زيبايى برنامه كمك مى‏كند. همراه نمايش هر حديث، امكانات متعدّد ديگرى در نظر گرفته شده است كه در ذيل، به طور اختصار آن ها را بر مى‏شماريم:
- خواندن آيات به كار رفته در متون حديثى؛
- مشخص كردن كلماتى كه معناى مشكلى دارند، به همراه ترجمه و شرح اين كلمات؛
- توضيح و ترجمه تك‏تك راويان حديث؛
- تحليل اجزاى گوناگون هر حديث. با انتخاب اين گزينه، برنامه به تبيين قسمت‏هاى مختلف هر حديث مى‏پردازد؛ يعنى تمام اجزاى حديث را تفكيك كرده، تحليل مى‏نمايد؛ مثلاً سند حديث كدام است، راويان چه كسانى‏اند، حديث قولى است يا فعلى و اطلاعاتى از اين قبيل؛
- فهرست موضوعات استخراج شده از هر حديث به نمايش گذارده مى‏شود؛
- احاديث مشابه حديث مورد نظر، از همان كتاب و نيز از كتب ديگر استخراج و عرضه مى‏شود و اين به نوبه خود، قابليت بسيار مفيدى است؛ چرا كه محقق مى‏تواند با مشاهده احاديث مشابه، ضمن دسترسى به روايات همگون، اختلاف بين آن ها را به‏راحتى بررسى نمايد؛
- بررسى سند حديث. اين گزينه را در جاى خود توضيح مى‏دهيم؛
- و امكان انتقال هر حديث به حافظه مشترك بين برنامه‏ها؛
- امكان چاپ احاديث.

3. جستجوهاى گوناگون
در اين قسمت، روش‏هاى متعددى براى جستجو در احاديثِ مورد نظر، پيش‏بينى شده است. قبل از هر چيز، امكان تعيين محدوده جستجو وجود دارد؛ يعنى مى‏توان مشخص نمود كه عمل جستجو در ميان كدام دسته از اين احاديث انجام پذيرد: احاديث قدسى، احاديث متواتر، احاديث مرفوع، اقوال پيامبران يا افعال آن ها، تقريرات حضرت رسول (ص)، اقوال اصحاب پيامبر(ص)، اقوال تابعين و يا احاديثى كه در مورد صفات و شمايل بحث كرده‏اند.
انواع جستجوهاى ارائه شده در اين قسمت، عبارت‏اند از:
3-1.جستجوى صرفى: در اين گزينه مى‏توان كلمه يا عبارت مورد نظر را جستجو كرد؛ بدين شكل كه خود كلمه، كلمه به همراه ملحقات آن، ريشه يك كلمه و يا ريشه و مشتقات آن را مورد پژوهش قرار داد.
3-2. جستجوى احاديث مشترك بين كتب: در اين قسمت مى‏توان احاديث مشترك بين همه كتب و يا چند كتاب را مشاهده كرد. همچنين، مى‏توان رواياتى را كه فقط در يك كتاب خاص آمده‏اند ملاحظه نمود؛ به عنوان مثال،مى‏توان احاديثى را مطالعه كرد كه فقط در صحيح بخارى نقل شده است.
3-3.جستجو بر اساس راويان احاديث: در اين قسمت مى‏توان با استفاده از نام روات، حديث دلخواه را جستجو نمود؛ بدين صورت كه نام راوى مورد نظر، كنيه و يا لقب او را مشخص كرده، سپس احاديث روايت شده توسط وى را مشاهده كرد. جالب‏تر اينكه مى‏توان به راحتى، سند مورد نظر را برگزيد و به رواياتى كه با اين سند نقل شده‏اند، دست يافت. البته لازم نيست سند را به طور كامل مشخص كنيم؛ بلكه مشخص كردن چند راوى هم كفايت مى‏كند. بنابراين، مى‏توان احاديثى را كه مثلاً امام حسين(ع) از حضرت امير(ع) نقل كرده است، ملاحظه كرد.

4.سند احاديث و رجال اسانيد
يكى از كارآمدترين و مهم‏ترين قابليت‏هاى اين برنامه، امكاناتى است كه در قسمت‏هاى مختلف برنامه، در زمينه سند احاديث و راويان آن ها گنجانيده شده است. قبل از آنكه به توضيح اين امكانات بپردازيم، متذكر مى‏شويم كه عرضه اين امكانات در كنار ارائه احاديث، خود يكى از مفيدترين مطالب مورد استفاده پژوهشگران است؛ زيرا يكى از كمبودهاى بسيار مهمّ نرم‏افزارهايى كه تا كنون در زمينه علم رجال تهيه شده، عدم ارائه اسناد در كنار احاديث مى‏باشد. اهميت اين هماهنگى و همراهى، بر اهل تحقيق، پوشيده نيست.
خدماتى كه در خصوص اسناد حديث و رجال اسانيد در اين نرم‏افزار ارائه شده است، عبارت‏اند از:
- مشخص نمودن نوع سند كه كدام‏يك از انواع زير مى‏باشد: حديث قدسى، مرفوع، موقوف، مقطوع، كل اعلى، مرسل، مفصل، منقطع، معلق، غريب، عزيز، متواتر و مشهور؛
- نحوه اخبار هر راوى از راوى ديگر به صورت: تحديث، اخبار، صحابى عن صحابى و سماع؛
- مشخصات راوى: الصحابة، ثقة ثقة، ثقة حافظ، ثقة، متقن، عدل صدوق، لاباس به، صدوق سى‏ء الحفظ، مقبول، مجهول الحال، مستور، ضعيف، لم يوثق، مجهول، متروك، واهى، ساقط، اتهم بالكذب و كذّاب؛
- كليه اسنادى كه راويان سند جارى در آن ها نقش دارند، به صورت درختى با رنگ‏هاى گوناگون به نمايش گذارده مى‏شود و نشانى هر سلسله سند نيز مشخص مى‏شود. بدين‏وسيله، به صورت كاملاً زيبا، گزارشى از نحوه اخبار راويان ارائه مى‏گردد؛
- امكان جستجوى همه احاديثى كه توسط راوىِ مورد نظر روايت شده است؛
- مفيدتر از امكان پيشين، امكان تعيين يك سند مشخص و ديدن تمام روايات است كه به اين سند روايت شده‏اند. براى اين منظور، ابتدا يك راوى را از بين فهرست روات انتخاب كرده، سپس براى تهيه سند مورد نظر، شاگردان و اساتيد او در اختيار گذاشته مى‏شوند كه بدين‏وسيله مى‏توان، سند مورد نظر را مشخص كرد و سپس روايت‏هاى مورد نظر را جستجو نمود. البته لازم نيست سند كامل باشد؛ بلكه تعيين دو راوى هم كفايت مى‏كند؛
- تعداد احاديثى كه از سوى راوىِ مورد نظر در هر كتاب روايت شده، مشخص مى‏گردد و به صورت نمودارى به نمايش در مى‏آيد. اين نمودار را مى‏توان به‏راحتى چاپ كرد. از اين‏رو، مى‏توان آمار دقيقى از تعداد روايات هر راوى به دست آورد.

5.چاپ احاديث و متون
در اين برنامه، همچون ساير برنامه‏ها، امكان چاپ موارد مورد نياز در نظر گرفته شده است. مواردى كه مى‏توان آن ها را چاپ نمود، از قرار ذيل‏اند:
- متن احاديث مورد نظر به همراه اعراب و صفحه‏بندى مشابه كتاب؛
- چاپ راويان حديث مورد پژوهش و همچنين سلسله راويانى كه در سند خاص وجود دارند؛
- چاپ نمودار آمارى از تعداد روايات هر راوى در جميع كتب نه‏گانه؛
- چاپ فهرست مختصر روايات؛
- همچنان‏كه متذكر شديم، در اين نرم‏افزار، فهرست‏هاى متعددى در نظر گرفته شده است. اما امكان چاپ، فقط در بعضى از فهرست‏ها وجود دارد و اين، يكى از كمبودهاى برنامه به شمار مى‏رود.

6.راهنماى برنامه و مسابقات آموزشى
براى استفاده هرچه بهتر و راحت‏تر از بخش‏هاى مختلف برنامه، توضيحات كامل و لازم در قسمت راهنماى برنامه در نظر گرفته شده است كه در هر قسمت، توضيحات مربوط به همان قسمت را در اختيار كاربران قرار مى‏دهد. افزون بر اين، توضيح كاملى از زندگى‏نامه مؤلفان كتب، و نيز مستندات تحقيقى برنامه ارائه شده و چندين مسابقه آموزشى نيز در دسترس كاربر قرار گرفته شده است.

كاستى‏ها
اين برنامه با وجود قابليت‏هاى فراوانش در زمينه ثبت و ضبط متون، ازضعف‏هايى برخوردار است. ايرادهايى كه بدان دست يافتيم، از اين قرار است:
1. ادغام حديث با نام باب كه موجب حذف شماره حديث شده است؛
2. ادغام يك حديث يا بيشتر با حديث ديگر و قرار دادن يك شماره براى آن ها كه غالباً سبب حذف شماره احاديث گرديده است؛
3. جا به جا شدن شماره روايات؛
4. حذف شماره حديث در برنامه؛
5. تقديم و تأخّر در ترتيب بعضى از احاديث؛
6. انتقال متن حديث به حديث ديگر مانند انتقال شش سطر از متن حديث شماره 30 از كتاب سنن ترمذى (ج 1) به حديث شماره 31. بديهى است پى بردن به اين گونه موارد، فرصتى بيشتر و اشاره به موارد آن، مجالى گسترده‏تر مى‏طلبد؛
7. تقديم و تأخر جملات يك روايت مثل آنچه در سنن ابن داود (ج 1)، حديث شماره 4 رخ داده است؛
8. و حذف كامل يك روايت مانند حذف حديث شماره 1160 كتاب سنن دارمى (ج 1).(1)