نيازمندىهاى رجالى احاديث به يادگار مانده از خاندان عصمت و طهارتعليهم السلام گنجينه ارزشمندى از ميراث مكتوب شيعى است كه حجم عظيمى از معارف اسلامى را در خود جاى داده است. بهرهبردارى از اين ميراث پربها در گرو شناخت افرادى است كه حامل آن به نسلهاى پس از خود مىباشند. اين افراد همان راوياناند. دانش رجال بامعرفى ويژگىهاى راوى و معرفى آن به پژوهشگران عرصههاى معارف دينى، به گفته گروهى اعتبار بخشيده، آنان را توثيق مىكند و احاديث ايشان را مورد اعتماد و قابل استناد مىداند و در مقابل، بر اعتماد به گروهى خطّ بطلان كشيده، آنان را تضعيف مىكند و وصف اعتماد را از احاديث آنان برمىدارد تا از اين رهگذر، اعتبار يا عدم اعتبار مجموعه واسطههاى يك حديث (سند) را احراز كند. كتابهاى رجال به لحاظ برخوردارى از مجموع اطلاعاتى سودمند، مدد رسان دانش رجال در اين فرايند است. گرچه ممكن است دستيابى به هدف پيش گفته؛ يعنى بازشناسى راويان به منظور سنجش اعتبار سند، در نگاه نخست آسان جلوه كند، ولى حقيقت جز اين است؛ زيرا عواملى چون موارد ذيل فرآيند مزبور را با مشكلاتى چند روبهرو كرده است: - گستردگى حجم احاديث؛ - تعداد فراوان راويان؛ - اختصار در عناوين راويان؛ - تنوع تعابير به كار رفته در مورد يك راوى؛ - اختلاف نظر در عوامل وثاقت و ضعف؛ - اختلاف نظر در مفاد و معناى الفاظ مدح و ذم؛ - اختلاف ساختار كتابهاى حديثى در تنظيم احاديث و اسناد؛ - بروز تصحيف و تحريف در اسناد و عناوين راويان؛ - كافى نبودن گزارشهاى تاريخى؛ - محدود بودن كتابهاى رجالى از نظر تعداد و محتوا. به همين لحاظ، حجم قابل توجهى از پژوهشهاى صورت گرفته در زمينه احاديث و حتى پژوهشهاى فقهى، از غناى لازم در مباث رجالى برخوردار نيست. به نظر مىرسد ضرورت بهرهگيرى از رايانه و تهيه نرمافزارهاى گوناگون رجالى نيازمند بحث نيست؛ بلكه مهم شناخت و توجه به انتظاراتى است كه كاربران و مخاطبان اينگونه نرمافزارها دارند. بدون ترديد، با توجه به گستردگى دامنه مباحث رجالى، ارائه يك الگوى واحد به منظور تهيه نرمافزار رجالى، ناپسند و شايد غير ممكن باشد. از اينرو، در ترسيم انتظارات كاربران و طراحى قابليتهاى نرمافزارهايى از اين دست، توجه كامل به نكات زير ضرورى است: - دامنه و حجم اطلاعاتى كه در طراحى نرمافزار، مورد نظر است؛ - مشكلات و نا به سامانىهاى دامنه مزبور؛ - ميزان پردازش پذيرى اطلاعات اين دامنه؛ - سطح مخاطبان، نقاط ابهام و پرسشهاى آنان؛ - بانكهاى اطلاعاتى مختلف و مناسب با نيازهاى كاربران.
درايةالنور و كاربران نرمافزار درايةالنور كه نخستين نرمافزار طراحى شده براساس ديدگاههاى رجالى شيعى است، به هدف فراهم آوردن بستر مناسب براى پژوهشهاى رجالى مبتنى بر اسناد، در مهمترين و پر مراجعهترين منابع حديثى شيعه (كتب اربعه و وسائل الشيعة) به انجام رسيده است. اطلاعات به كار گرفته شده در اين نرمافزار از سه بخش عمده تهيه گرديده است: 1.اطلاعات 55 جلد كتاب حديثى، كه عبارتاند از: كافى، من لا يحضره الفقيه، تهذيب الاحكام، استبصار و وسائل الشيعة؛ 2.اسناد، اين مجموعه به منظور پردازشهاى مورد نظر از متن احاديث جدا شده و همراه قابليت مقايسه با متن اصلى در اختيار كاربران قرار گرفته است؛ 3.اطلاعات هشت كتاب رجالى، كه عبارتاند از: رجال نجاشى، رجال كشى، رجال برقى، رجال شيخ طوسى، فهرست شيخ طوسى، رجال ابن غضائرى، رجال ابن داود و رجال علامه حلى (خلاصة الاقول(. بنابراين، ساختار غالب در كتابهاى حديثى، ساختار فقهى است. اسناد اين مجموعه برخوردار از اطلاعاتى بس ارزشمند در خصوص رابطه روايى، مشايخ و شاگردان راويان و نيز بازشناسى مصاديق عناوين مشترك است. كتابهاى رجالى نيز علىرغم عدم برخوردارى از وحدت ساختار، بيش از چهل نوع اطلاعات را در خود جاى داده است كه مهمترين آنها شامل: توثيق و تضعيف راويان و اطلاعات مفيد در شناخت طبقه راويان و اسناد و طرق به كتابهاى راويانِ ترجمه شده است. شايد بتوان كاربران دراية النور را در سه سطح متفاوت تقسيم كرد: كاربران سطح يك، افرادى هستند كه به دنبال دستيابى به ارزش احاديث از نظر اعتبار و عدم اعتبار بوده و كمتر با اطلاعات متنوّع پردازش شده سر و كار دارند. آنچه براى اين گروه بيش از همه مهم است، شناخت ديدگاه افرادى چون نجاشى و شيخ طوسى است و آگاهى از نقطه نظرات ديگران و از جمله تهيهكنندگان برنامه در درجه دوم اهميت قرار دارد. كاربران سطح دو، افرادى هستند كه علاوه بر خواسته پيشگفته، درصدد آشنايى با فرايند پژوهش رجالى مبتنى بر اسناد هستند تا از اين رهگذر، با منابع، اطلاعات و چگونگى گذر از موانع آشنا شود و راه خويش را براى رسيدن به مرحله بالاتر كه كاربران سطح سوم هستند، هموار سازند. كاربران سطح سوم، پژوهشگرانى هستند كه ضمن آشنايى با مباحث و ديدگاههاى رجالى با جستجو در دامنههاى تعريف شده، سعى در به كارگيرى اطلاعات پردازش شده در پژوهشهاى گوناگون رجالى، ذخيرهسازى اطلاعات كليدى مورد نظر، انتخاب ديدگاه شخصى و اعمال آن در صورت اختلاف با نظر تهيهكنندگان برنامه در چگونگى حلّ مشكلات اسناد، بازشناسى مصاديق عناوين مشترك، وثاقت و ضعف راويان دارند.
مهمترين قابليتها نرمافزار درايةالنور با فراهم آوردن قابليتهاى ذيل گامهايى چند در راه تأمين نيازها و اهداف كاربران خود برداشته است: 1.بازسازى اسناد به شيوهاى كاملاً علمى كه وحدت ساختار اسناد را در پى داشته و زمينه ارزيابى ماشينى اسناد را فراهم آورده است؛ 2.برخوردارى از سيستم مترادفات عناوين راويان كه تعيين مصداق بيش از نود درصد عناوين مشترك و هماهنگىسازى عناوين پراكنده راويان را موجب شده است؛ 3.بازشناسى عناوين محرف و معرفى شكل صحيح آن؛ 4.بازشناسى و معرفى خللهاى موجود در اسناد؛ 5.معرفى شاگردان و مشايخ هر راوى؛ 6.تنظيم اسناد يك راوى و سنجش رابطه روايى آن با ديگر راويان به هر شكل ممكن؛ مزيتى كه در هيچ يك از كارهاى سابق حتى در ترتيب الاسانيد مرحوم آيتالله بروجردى نيز وجود ندارد؛ 7.امكان بررسى اسناد يك راوى با عناوين مختلف وى در متن كتاب به همراه مقايسه با قبل و بعد به منظور دستيابى به قرائن مورد نظر؛ 8.بررسى دقيق ارتباط راويان در اسناد و نه جداى از آن؛ 9.زمينهسازى گونههاى مختلف پژوهشِ مبتنى بر اسناد؛ 10.در اختيار گذاردن ديدگاه صاحبان كتابهاى رجالى در مورد راويان؛ 11.برخوردارى از توثيق و تضعيف راويان از ديدگاه تهيهكنندگان برنامه و امكان دسترسى به آن در جاىجاى برنامه؛ 12.ارزيابى اسناد به صورت ماشينى؛ 13.امكان درج ديدگاه شخصى كاربران در صورت اختلاف با نظر تهيهكنندگان برنامه در امر توثيق و تضعيف راويان؛ 14.فراهم آوردن زمينههاى آموزش سندشناسى دانش رجال.
بايستههاى درايةالنور اگر چه درايةالنور با دربرداشتن محتوا و امكانات مفيد در خصوص پژوهشهاى رجالى پاسخگوى نياز مخاطبان خويش است، امّا هنوز انتظارات بسيارى بدون پاسخ مانده است كه ضرورت ارتقاء آن را گوشزد مىكند. در اين فرصت به بررسى بايستههاى درايةالنور مىپردازيم. اين انتظارات را از چهار زاويه مىتوان مورد توجه قرار داد:
1.مستندسازى ديدگاههاى تهيه كنندگان برنامه نرمافزار درايةالنور علاوه بر پردازش اطلاعات موجود در دامنههاى تعريف شده خود، حاوى اطلاعاتى است كه بيانگر نقطهنظرات تهيهكنندگان آن مىباشد. اين اطلاعات عبارتاند از: - بازسازى اسناد؛ يعنى عارى نمودن اسناد از مشكلاتى چون: تحويل، تعليق، اضمار در ابتداى اسناد و تفسير عباراتى چون «بهذا الاسناد»؛ - تعيين مصاديق عناوين مشترك (تمييز مشتركات)؛ - ارتباط عناوين مختلف يك راوى با يكديگر (توحيد مختلفات)؛ - توثيق و تضعيف راويان؛ - بازشناسى عناوين محرف و بيان شكل صحيح؛ - بازشناسى خللهاى اسناد و معرفى آن به كاربران. گرچه اين اطلاعات مبتنى بر مستنداتى است كه حجمى بالغ بر سه هزار صفحه را تشكيل مىدهد، امّا اثرى از اين مستندات در برنامه ديده نمىشود. بدون ترديد، افزودن اين مجموعه به برنامه و فراهم آوردن زمينه استفاده كاربران از آن، علاوه بر آشناسازى آنان با مشكلات گوناگونى سندشناسى و راهكارهاى در پيش گرفته شده براى حلّ مشكلات و مبانى توثيق وتضعيف پذيرفته شده از جانب تهيهكنندگان، امكان ارزيابى و اظهار نظر دقيق در مورد نقطهنظرات تهيهكنندگان را نيز در پى خواهد داشت. اميد است در نسخه بعدى برنامه شاهد اضافه شدن اين مجموعه باشيم. 2. فراهم آوردن امكان درج ديدگاه كاربران در حوزههاى مختلف پيش از اين گفته شد كه كاربران دراية النور در صورت اختلاف نظر با تهيهكنندگان آن در امر توثيق و تضعيف راويان، مىتوانند ديدگاه خود را در برنامه درج كرده و بر اساس آن نتيجهگيرى كنند. امّا اين پرسش مطرح است كه آيا محور اختلاف نظر بين كاربران و تهيهكنندگان تنها در وثاقت يا ضعف گروهى از راويان خلاصه مىشود؟ آيا مىتوان ادعا كرد كه در محورهاى پنجگانه ديگر هيچ اختلاف نظرى وجود ندارد؟ با يك نگاه سريع به حوزههاى اعمال نظر تهيهكنندگان برنامه و مقايسه آن با ديدگاههاى صاحبنظرانى چون: مرحوم حسن بن زينالدين صاحب كتاب منتقى الجمان، مرحوم آيةالله بروجردى، مرحوم آيةالله محمدتقى شوشترى صاحب كتاب قاموس الرجال و مرحوم آيةالله خويى به اين نتيجه مىرسيم كه امكان اختلاف نظر در تمام حوزههاى يادشده وجود دارد. شايان ذكر است كه هدف استفاده از اطلاعات پردازش شده اصلى، دستيابى به نتيجه نهايى؛ يعنى پى بردن به ارزش اسناد و در نتيجه ارزش احاديث مىباشد و امورى چون تمييز مشتركات، توحيد مختلفات، شناخت حقيقت اسناد و توثيق و تضعيف راويان، نقش واسطه را در اين ميان بازى مىكنند و ممكن است اين واسطههاى نقشآفرين از ديدگاههاى مختلف با هم تفاوت داشته باشند. بنابراين، ضرورى است در ديگر نسخههاى برنامه به طراحى قابليت يا قابليتهايى كه زمينه اظهارنظر كاربران را در حوزههاى مختلفِ پيش گفته فراهم آورد، بيش از پيش توجه شود. 3. طراحى بانكهاى اطلاعاتى مناسب مهمترين بانكهاى اطلاعات مورد نياز برنامه عبارتاند از: -1-3 بانك اطلاعات عناوين مشترك: هدف از طراحى اين بانك تهيه فهرستى از عناوين مشترك و تنظيم آن بر اساس طبقات راويان - با توجه به معيارها و شاخصهاى قابل تعريف - مىباشد تا كاربر بتواند در صورت اختلاف نظر با تهيهكنندگان برنامه در محدوده تمييز مشتركات، يك عنوان را انتخاب كرده و جايگزين عنوان انتخابى در برنامه سازد تا امورى چون ارزيابى اسناد و دادههاى آمارى بر مبناى ديدگاه وى تنظيم گردد. -2-3 بانك اطلاعات عبارات مدح و ذم: با توجه به اختلاف نظر در مفاد بسيارى از الفاظ مدح و ذم، هدف از اين بخش حتى الامكان تبيين دقيق معناى واژهها و عبارات مزبور با توجه به امورى چون معناى لغوى و استعمالات اصحاب مىباشد. ناگفته پيداست كه چنين قابليتى زمانى بيشترين استفاده را خواهد داشت كه امكان انتخاب از ميان معانى و استعمالات را در اختيار كاربر قرار دهد. -3-3 بانك اطلاعات توثيقات عامه: معرفى مهمترين و پر استفادهترين موارد توثيقات عامه و طراحى قابليتى كه كاربر بتواند عنوان يا عناوين مورد نظر خود را در هر يك از زير مجموعهها بگنجاند و تأثير آن را در ارزيابى اسناد و احاديث مشاهده كند، هدف از طراحى اين بخش است. -4-3 بانك اطلاعات راويان مورد اختلاف: با توجه به اينكه وثاقت و ضعف گروهى از راويان، مورد اختلاف صاحب نظران مىباشد، طراحى بانكى با قابليتهاى ذيل مىتواند گام مؤثرى در راه به نتيجه رسيدن بسيارى از كاربران در خصوص اين گروه از راويان باشد: - ارائه عبارتهاى به كار رفته در مورد هر راوى؛ - تفسير عبارتهاى مزبور؛ - معرفى جايگاه راوى در نقل مواريث شيعى؛ - معرفى شاگردان و مشايخ راوى؛ - اختلاف نظر صاحبان آراء؛ - ديدگاه بخش؛ - امكان درج ديدگاه كاربران.
4.اطلاعات تكميلى افزودن اطلاعاتى كه در اين نوشتار از آن به اطلاعات تكميلى تعبير مىشود، مىتواند سودمندى نرمافزار درايةالنور را در زمينههاى مختلف دو چندان سازد. اين اطلاعات عبارتاند از: - نظام واسط عناوين محرف: اگر به فهرست عناوين معيار و زير مجموعههاى آن (عناوين اصلى) نظرى سريع بيفكنيم، خواهيم ديد كه بيش از ده نوع عنوان محرّف در بين عناوين اصلى وجود دارد. اين تنوّع ناشى از تنوّع عوامل تحريف در عناوين است. در بسيارى از اوقات يافتن حلقه ارتباط بين عنوان اصلى و معيار انتخاب شده در برنامه، كارى بس دشوار است. به نظر مىرسد با طراحى قابليتى به عنوان «نظام واسط» كه بيانگر اين حلقه ارتباطى باشد، علاوه بر كمك به كاربر در درك بهتر و سريعتر ارتباط بين عناوين معيار و اصلى، عوامل تحريف نيز به گونهاى روشن به كاربر معرفى مىشوند. - تنظيم فهرست عناوين محرّف براساس عوامل گوناگون؛ - تنظيم فهرست عناوين مشترك؛ - تنظيم فهرست راويان توثيق شده براساس ديدگاه تهيه كنندگان برنامه و اشاره به مبانى توثيق آنان؛ - زمينهسازى ارزيابى احاديث: آنچه كه اكنون در برنامه به عنوان ارزيابى مشاهده مىشود، ارزيابى اسناد است نه احاديث. با توجه به اينكه بسيارى از احاديث بيش از يك سند دارند و اين اسناد لزوماً از ارزش يكسان برخوردار نيستند، طراحى قابليتى به منظور درج برآيند ارزش اسناد كه همان ارزش حديث است، ضرورى است. - برقرارى ارتباط بين مواضع مختلف تكرار يك حديث و مقايسه بين اسناد هر موضع: ايجاد اين نوع ارتباط گامى مؤثر در تصحيح احاديثى است كه از اسناد متنوّع برخوردارند. - امكان ارزيابى احاديث با استفاده از ديدگاه صاحبنظران: همچون نجاشى و شيخ؛ - تهيه فهرست شاگردان مشايخ مختص راويان مشترك در طبقههاى معين: تهيه چنين فهرستى دو زمينه: تسريع در تصميمگيرى و بالا بودن ضريب اطمينان تصميمگيرى در بحث تمييز مشتركات را به دنبال دارد. - معرفى آثار نسبت داده شده به راويان در كتابهاى رجالى: اين امر در دو زمينه: معرفى چهره علمى و عرصههاى مورد فعاليت راويان بسيار مؤثر است. - بيان ميزان استقبال اصحاب از آثار راويان صاحب اثر: اين امر در پذيرش اقوال و توثيق اين گونه افراد نيز تأثيرگذار است. اميد است با افزودن موارد پيشنهاد شده و همچنين طراحى نرمافزارهاى جديد، شاهد رشد فزايندهاى در عرصه ارائه نرمافزارهاى رجالى و بالندگى پژوهشهاى رجالى باشيم.
