شبكه جهانى اينترنت بسترى مناسب براى تبادل اطلاعات و ابزارى كارآمد جهت معرفى فكر و انديشه، آيين و مذهب، اقتصاد و تجارت، هنر و زيبايى مىباشد كه انسان قرن بيست و يكم را با فراوانى اطلاعات و سهولت دستيابى به آنها مواجه نموده است. در حال حاضر، بيش از هزار پايگاه بزرگ و كوچك شيعى به اطلاعرسانى در باره مكتب تشيع و معارف اهلبيتعليهم السلام پرداخته و مطالب فراوان و متنوعى را به زبانهاى مختلف در اختيار كاربران خود قرار دادهاند. آنچه در اين نوشتار عرضه مىشود، گزيدهاى از برنامهها و مطالب حديثى پايگاههاى شيعه و سنى در شبكه اينترنت است كه براساس تفحص نگارنده، مهمترين و بهترين مطالب عرضه شده در اين جهت مىباشند. براى اطلاع از چگونگى اطلاعات حديثى در اينترنت، ابتدا مرورى اجمالى بر رئوس مطالب پايگاههاى شيعه و سپس نگاهى گذرا بر اهمّ مطالب پايگاههاى اهل سنت داشته، در پايان به يك بررسى مقايسهاى بين آنها مىپردازيم.
مباحث حديثى در پايگاههاى شيعى 1.متن كامل كتابهاى اصلى حديثى شيعه از قبيل: اصول كافى، استبصار، تهذيب الاحكام و من لا يحضره الفقيه؛ 2.متن كامل ساير كتابهاى حديثى مانند: بحار الانوار، تحف العقول، ميزان الحكمة، وسائل الشيعة، الخصال، امالى شيخ صدوق و امالى مفيد؛ 3. متن كامل كتابهايى كه در مورد علوم حديث نوشته شدهاند؛ 4.ترجمه برخى از منابع اصلى حديث مانند: اصول كافى، نهجالبلاغه، امالى مفيد، چهل حديث امام خمينى، حديث توحيد مفضل، احاديث قدسى به انگليسى و همچنين ترجمه برخى منابع ديگر همچون ميزان الحكمة و نهجالبلاغه به زبان فارسى؛ 5ارائه مجموعه زيادى از مقالات درباره حديث، علوم حديث و درايه و رجال به زبانهاى فارسى، عربى و انگليسى؛ 6.ارائه مباحث علوم حديث به صورت طبقهبندى و ساختار درختى؛ 7.معرفى و ارائه متن كامل مجلات علوم حديث به زبانهاى فارسى و عربى؛ 8.فهرست احاديث به صورت طبقهبندى موضوعى يا بر اساس نام معصومينعليهم السلام ؛ 9.پرسش و پاسخهاى حديثى؛ 10.ارائه مطالب چند رسانهاى نظير صوت خطبهها و احاديث نهجالبلاغه، حديث كساء، سخنرانى به زبان انگليسى و تابلوهاى نفيس مزين به احاديث ائمه اطهارعليهم السلام ؛ 11.معرفى مؤسسات و مراكز حديثى؛ 12.معرفى راويان حديث و مؤلفان و پژوهشگران علوم حديث؛ 13.كتابشناسى ومعرفى كتابهاى حديث و علوم حديث.
عناوين مباحث حديثى در پايگاههاى اهلسنت 1.ارائه متن كتابهاى حديثى نهگانه؛ صحيح بخارى، صحيح مسلم، سنن ترمذى، سنن ابى داود، سنن نسائى، سنن ابن ماجه، مسند احمد، موطأ مالك و سنن دارمى كه مهمترين منابع اهل سنت به شمار مىروند؛ 2.ارائه شرح و تفسير كتابهاى اصلى حديثى؛ 3.كتابهاى حديثى غير مشهور؛ 4.ترجمه برخى از منابع اصلى حديث به زبان انگليسى؛ 5.امكان جستجو با قابليتهاى مختلف در كتابهاى مشهور حديثى و شروح و ترجمهها؛ 6.عرضه كتاب صحيح بخارى قرائت متن با زبان عربى؛ 7.طبقهبندى موضوعى مباحث كتابهاى حديثى نهگانه؛ 8.نمايش متن احاديث و كتابها به صورت كاربردى همراه امكانات متنوع و اِعراب؛ 9.عرضه مقالات درباره علوم حديث به زبانهاى عربى و انگليسى؛ 10.كتابشناسى حديثى؛ 11.كتابفروشى به صورت online در اينترنت.
مقايسه پايگاههاى حديثى شيعه و سنى از مقايسه پايگاههاى حديثى شيعه و سنى چند نكته مهم به دست مىآيد: 1.پايگاههاى اسلامى اهل سنّت توجه بيشترى به حديث داشته و علاوه بر اختصاص برخى پايگاهها به حديث به صورت مستقل، مانند پايگاه جامع الحديث النبوى (www.sonnh.com)، بقيه پايگاههاى بزرگ و مهمّ اسلامى نيز براى اين موضوع جايگاهى قرار داده و گزينهاى را به آن اختصاص دادهاند. كه اين مسئله در پايگاههاى شيعى بدين وسعت يافت نمىشود. در ميان پايگاههاى شيعى فقط پايگاه مركز تحقيقات دارالحديث (www.hadith.net) به اين امر اختصاص دارد كه اين هم در واقع پايگاه مربوط به يك مركز تحقيقى و پژوهشى است نه خاص موضوع حديث و علوم حديث. 2.اهل سنت به ارائه متون اصلى حديثى خويش توجه بيشترى كردهاند و در پايگاههاى مختلف خود به آن پرداختهاند. اگر چه آنها از كتابهاى حديثى همديگر استفاده كرده و به يكديگر پيوند دادهاند، اما همين امر نيز در حدّ خودش قابل توجه است و اين در حالى است كه منابع حديثى شيعه فقط در پايگاههاى معدودى آمده است. 3.پايگاههاى اهل سنت علاوه بر ارائه متون اصلى، شرحها و ديگر متون حديثى، معمولاً در نحوه نمايش و فراهم كردن زمينه دسترسى راحت و آسان كاربران بهتر فعاليت نموده و احاديث كتابهاى مذكور را به صورت باببندى شده نمايش دادهاند؛ به عنوان نمونه، يكى از كارهاى جالب آنها در ارائه متون حديثى، دستهبندى كتابها براساس ابواب حديثى و نمايش متون به همراه اِعراب و امكان حذف اِعراب از كليه متون و امكان جستجو در متون از طريق واژه يا عبارت است كه اين قابليت در روند عرضه كتابهاى شيعى ديده نمىشود. 4.پايگاههاى اهل سنت به ارائه ترجمه منابع اصلى و غير اصلى حديثِ خود به زبان انگليسى اهتمام بيشترى داشتهاند، به نحوى كه بيشتر منابع اصلى حديثى آنها به زبان انگليسى ترجمه شده و در پايگاههاى مختلف قرار دارد و جستجو در آنها نيز امكانپذير است. اين در حالى است كه در بين كتابهاى شيعه تنها اصول كافى از منابع چهارگانه اصلى و برخى از كتابهاى ديگر مانند نهجالبلاغه و ميزان الحكمة، به زبان انگليسى يا فارسى ترجمه شده است. 5.در پايگاههاى شيعى توجه به علوم حديث و ارائه مقالات در اين زمينه و مباحث مربوط به سند احاديث و رجال و درايه، بيش از پايگاههاى اهل سنت است. در اين باره حجم وسيعى از مقالات عرضه شده در پايگاههاى شيعى خاصّه به زبانهاى فارسى و عربى، به اين امر اختصاص دارد. اما مباحث مربوط به علوم حديث و ارائه مقالات، در پايگاههاى اهل سنت كمتر مورد توجه قرار گرفته است. 6.طبقهبندى موضوعى احاديث و مباحث مربوط به علوم حديث از جمله بحثهاى مهم و كاربردى براى كاربران به شمار مىآيد و پايگاههاى شيعه در اين مورد فعاليت خوبى داشتهاند. از اينرو، زمينه دسترسى آسان كاربران را به مباحث ارائه شده فراهم آوردهاند. از جمله اين پايگاهها، پايگاه حوزهنت (www.hawzah.net)مىباشد. اين پايگاه يكى از پايگاههاى برجسته شيعى است كه در بخش فارسى آن قسمت قابل توجهى به حديث اختصاص داده شده است. اين پايگاه جامعترين پايگاه شيعى در زمينه دستهبندى و طبقهبندى مربوط به حديث و علوم حديث است. تصوير ذيل قسمتى از نمودار درختى مباحث مطرح در اين پايگاه مىباشد كه نحوه قرار گرفتن مطالب را نمايش مىدهد. پايگاه ديگرى كه در زمينه طبقهبندى مباحث حديثى نسبتاً خوب عمل كرده است، پايگاه حديث نت (www.hadith.net) مىباشد. موضوعاتى چون: تعريف حديث، جايگاه حديث، علوم حديث، نقد حديث و منابع حديث از جمله سرفصلهاى اصلى مطرح شده در بخش فارسى اين پايگاه هستند كه هر كدام زير مجموعههايى را دربردارند. همچنين در بخش عربى مباحث ديگرى تحت عنوان: رجال، درايه، فقهالحديث، تاريخالحديث، البيلوغرافيا و الاجازات گنجانده شده است كه هر كدام نيز خود داراى مجموعهاى از مقالات هستند. 7.با توجه به اعتقاد شيعه به ائمه و سخنان آن بزرگواران و در نتيجه تأسيس پايگاههاى جداگانهاى براى هر يك از چهارده معصومعليهم السلام، آثار و منابعى كه به نحو طبقهبندى موضوعى ارائه شدهاند، در پايگاههاى شيعه بيشتر از اهل سنت است؛ به عنوان مثال، در پايگاه غدير (www.ghadeer.org) مجموعه زيادى از كتابهاى چهل حديث از سيره هر يك از ائمه معصومينعليهم السلام و يا مجموعههاى چهل حديث و چهل داستان از چهارده معصوم وجود دارد. همچنين در پايگاه حوزه (www.hawzah.net) در كنار ارائه زندگى و سيره هر يك از معصومينعليهم السلام مجموعهاى از سخنان هر يك از آنان نيز عرضه شده است. علاوه بر اينكه در پايگاههاى خاصّ هر يك از ائمه بخشى هم به احاديث آنان به صورت موضوعى اختصاص داده شده است. 8.در مجموع، ارائه كتابهاى مختلف در پايگاههاى شيعى چه از قبيل منابع اصلى و فرعى حديث و چه شروح و ترجمهها و چه آثارى كه درباره حديث و علوم حديث نگاشته شده است، بسيار زيادتر از پايگاههاى اهل سنت بوده و بيشتر مد نظر بوده است؛ مثلاً در جستجوگر پايگاههاى شيعى 1488 جلد كتاب عربى معرفى شده است كه به طور معمول در موضوعات حديث و سيره اهل بيت مىباشند. 9.توجه به مطالب چند رسانهاى به صورت متنوع و جذاب در هيچ يك از پايگاههاى اسلامى دو طرف به صورت جدى مطرح نشده است. با توجه به اينكه معمولاً اينگونه مطالب جذاب بوده و نقش قابل توجهى در جلب نظر كاربران دارند، شايسته است كه پايگاههاى اسلامى آن را مدّ نظر قرار داده و به ارائه زواياى مختلف آن بپردازند. در اين خصوص، در پايگاههاى اهل سنّت فقط مجموعهاى از حاديث صحيح بخارى ارائه شده است كه متن آن همراه صوت به زبان عربى عرضه مىشود. البته اين امر در پايگاههاى شيعى از تنوع بيشترى برخوردار است؛ به عنوان نمونه، قرائت برخى از خطبهها و نامههاى مهمّ نهجالبلاغه در پايگاه امام على (www.imamalinet.net) و قرائت متن حديث كساء و چند سخنرانى در مورد نقش حديث در پژوهش در پايگاه الاسلام (www.al-islam.org) و نمايش نسخههاى خطى و تابلوهاى نفيس مزين به احاديث اهلبيتعليهم السلام در پايگاههاى امام على (www.imamalinet.net) و حديث نت (www.hadith.net) از اين قبيل به شمار مىآيند. 10.معرفى راويان حديث، نويسندگان كتابهاى علوم حديث و معرفى پژوهشگران و محققان اين حوزه از جمله ويژگىهاى خاصّ پايگاههاى شيعى است كه در پايگاههاى اهل سنّت به آن توجه خاصى نشده است؛ مثلاً زندگىنامه جمع زيادى از مؤلفان كتابهاى مهمّ حديثى شيعه نظير: شيخ طوسى، شيخ كلينى، شيخ صدوق، شيخ حرّ عاملى، علامه مجلسى، على ابن ابراهيم قمى، طبرسى و همچنين زندگىنامه جمع زيادى از راويان مشهور احاديث اهلبيتعليهم السلام و متن مصاحبه با تعدادى از پژوهشگران حديث و مؤلفان جديد علوم حديث، در پايگاه حديث به چشم مىخورد. علاوه بر اين، در پايگاه حوزه هم گزينههاى خاصى به معرفى رجال حديث شيعه اختصاص يافته است.
سخن آخر آنچه بيان شد، مقايسهاى اجمالى بين عمده مطالب حديثى ارائه شده در پايگاههاى شيعه و سنى بود. اكنون به نظر مىرسد كه پايگاههاى شيعى با توجه به حجم عظيم اطلاعاتى كه در شبكه جهانى اينترنت ارائه كردهاند و براى اين امر از بيشتر ابزارهاى اطلاعرسانى مانند: كتاب، مجله، مقاله، معرفى آثار، پرسش و پاسخ و ابزارهاى چند رسانهاى بهره جستهاند، چنانچه قدرى به كيفيت و نحوه ارائه و نمايش بهتر مطالب بينديشند و براى عرضه راحت و آسان مطالب، بستر مناسبى را فراهم آوردند، كارى بس بزرگ و كاربردى را انجام دادهاند. بنابراين، انجام فعاليتهاى زير ضرورى مىنمايد: الف) فراهم كردن امكان نمايش بهتر و كاربردى نسبت به متون و كتابها، مانند: طبقهبندى منطقى و موضوعى كليه فهرستها، نمايش متنها همراه با اعراب و ارائه متن و ترجمه متون اصلى در كنار همديگر. ب) فراهم كردن زمينه جستجو در كليه متون عرضه شده همراه قابليتها و امكانات جانبى براى تحقيق و پژوهش مطلوبتر. ج) ترجمه و ارائه متون اصلى و مهم به زبانهاى ديگر، به ويژه زبان انگليسى. د) طبقهبندى موضوعى تمامى احاديث معتبر اهلبيتعليهم السلام براى استفاده عموم و محققان. ه) استفاده از ابزارهاى چند رسانهاى نظير: صوت، فيلم، تصاوير متحرك و عكس براى ارائه و نشر فرهنگ، سيره و كلام اهلبيتعليهم السلام. اميد است كه در پرتو توجه و عنايت اهلبيتعليهم السلام توفيق درك و نشر كلمات نورانى و انسانساز آن بزرگواران حاصل گردد و همه تشنگان معارف زلال از چشمههاى جوشان كلام آنان سيراب گردند.
