يكى از شاخههاى علوم اسلامى كه نقش مهمى در دستيابى به سنّت نبوىصلى الله عليه وآله وسلم و سخنان ائمه عليهم السلام دارد، علم رجال است. فقيه، محدّث و هر عالم دينى با تمسك به اطلاعات موجود در كتب رجال و نقد و بررسى آنها، پيرامون صحت و اعتبار يكايك روايات نظر مىدهد. از اين رو، علم رجال همواره به عنوان يكى از پايههاى اجتهاد و استنباط احكام شرعى مطرح بوده است. مجتهدان و علماى اسلام، در گذشته توجه ويژهاى به علم رجال داشتهاند، اما امروزه به علت مشكلاتى كه در مسير پژوهش و تحقيق در اين علم وجود دارد، پژوهشگران اندكى در اين رشته به كاوش مىپردازند. اين در حالى است كه تدريس و تحصيل علم رجال در حوزههاى علميه در زمانهاى اخير تا حدودى مورد غفلت قرار گرفته و رونق سابق خود را از دست داده است. برنامه «دراية النور» كه نخستين نرمافزار تخصّصى رجالى شيعه است، به بررسى و بازسازى اسناد كتب اربعه حديثى و كتاب «وسائل الشيعه» و شناسايى راويان آنها پرداخته است. كتب هشتگانهرجالى و معجم رجال الحديث نيز در اين برنامه گنجانده شده و امكانات گسترده پژوهشى در ابعاد مختلفِ علم رجال، در آن منظور گشته است. نرمافزار «دراية النور» با هموار كردن مسير پر پيچ و خم علم رجال، گامى در رونق دوباره اين علم در حوزههاى دينى محسوب مىگردد. با استفاده از اين برنامه رايانهاى، شناسايى راويان و ارزيابى اسناد با سهولت و در كمترين وقت انجام مىگيرد و قابليتهاى گوناگون آن بهرهمندى از فوايد علم رجال را براى علاقهمندان ميسر مىسازد.
محتواى برنامه مهمترين كتابهاى رجالى و حديثى شيعه كه در اين برنامه در اختيار كاربر قرار مىگيرد عبارتاند از: الف ) كتب رجالى 1.طبقات الرجال (رجال برقى)، احمد بن محمد بن خالد (متوفاى قرن سوم)؛ 2.اختيار معرفة الرجال (رجال كشى)، محمد بن عمر بن عبدالعزيز (متوفاى قرن چهارم)؛ 3.فهرست اسماء مصنفى الشيعه (رجال نجاشى)، احمد بن على بن احمد (متوفاى قرن پنجم)؛ 4.الأبواب (رجال شيخ طوسى)، ابو جعفر محمد بن حسن (متوفاى قرن پنجم)؛ 5.الفهرست (فهرست شيخ)، ابو جعفر محمد بن حسن (متوفاى قرن پنجم)؛ 6.كتاب الضعفاء (رجال ابن غضائرى)، احمد بن حسين بن غضائرى (متوفاى قرن پنجم)؛ 7.خلاصة الأقوال فى معرفة أحوال الرجال (رجال علامه)، حسن بن يوسف حلّى (متوفاى قرن هفتم)؛ 8.رجال ابن داود، حسن بن على بن داود حلّى (متوفاى قرن هشتم)؛ 9.معجم رجال الحديث، 23 جلد، فقيه عاليقدر سيد ابوالقاسم خوئىقدس سره. ب) كتب حديثى 1.الكافى (اصول، فروع و روضه) ، 8 جلد، شيخ محمد بن يعقوب كلينى (متوفاى 329 ه . ق)؛ 2.من لا يحضره الفقيه، 4 جلد، محمد بن على معروف به شيخ صدوق (متوفاى 381 ه . ق)؛ 3.تهذيب الأحكام، 10 جلد، ابو جعفر محمد بن حسن طوسى (متوفاى 460 ه . ق)؛ 4.الإستبصار، 4 جلد، ابو جعفر محمد بن حسن طوسى (متوفاى 460 ه . ق)؛ 5.وسائل الشيعه، 29 جلد، محمد بن حسن مشهور به شيخ حر عاملى (متوفاى 1104 ه . ق).
امكانات اختصاصى برنامه برنامه دراية النور از سه بخش اصلى: كتب هشتگانه رجالى، اسناد ومعجم رجال الحديث تشكيل شده است و هريك، از امكانات ويژهاى برخوردارند. الف) بخش كتبهشتگانه رجالى امكانات اختصاصى بخش كتب هشتگانه رجالى عبارت است از: 1.شناسايى راويان با استفاده از اين برنامه مىتوان اطلاعات كاملى درباره هر راوى به دست آورد. اين اطلاعات شامل توضيحات موجود در كتب رجالى در مورد جنبههاى مختلف زندگى و شخصيت راوى، توصيف راوى از جهت توثيق و يا تضعيف و طريق راوى مىباشد. 2.فهرستهاى متنوع پژوهشگر با استفاده از اين امكان مىتواند اسامى راويان موجود در كتب هشتگانه رجالى را بر اساس عنوان معيار، عنوان اصلى يا عنوان ضمنى، فهرست نمايد. افزون بر اين امكان، تهيه فهرستى از راويان با توجه به مذهب يا وصف آنها نيز فراهم است . 3.تصحيح فهرست شيخ طوسى كتاب فهرست شيخ طوسى يكى از مهمترين منابع براى شناخت اعتبار راويان شيعه و از عمدهترين منابع علم رجال است. اين كتاب بر اساس نسخههاى معتبر و قديمى به دقت تصحيح شده است و كاربر از طريق گزينه «تصحيحات» مىتواند به متن تصحيحشده كتاب فهرست شيخ طوسى دست يابد. 4.مشاهده طريق روايى راويان در سه كتاب رجال نجاشى، فهرست شيخ طوسى و رجال شيخ طوسى ،سند و كتبى كه به استناد آنها روايات مربوط به يك راوى نقل شده، به ترتيب اسامى راويان ذكر گشته است. در برنامه دراية النور طريق هر راوى با كمك عنوان وى به سهولت قابل دسترسى است. 5.فهرست توصيفها به وسيله اينقابليت مىتوان به اسامى راويانى كه از نظر مؤلفانِ كتب هشتگانه رجالى داراى ويژگىهاى مشترك هستند، پى برد؛ مثلاً چنانچه پژوهشگر در صدد تنظيم فهرستى از راويان ثقه كه از افراد ضعيف روايت كردهاند باشد، كافى است تعبير « ثقةٌ إلا أنه يروى عن الضعفاء » را انتخاب كند تا موارد استفاده از اين تعبير را در باره روات ملاحظه كند. ب ) بخش معجم رجال الحديث در اين بخش، امكانات گوناگون زير قرار گرفته است: 1.ارائه فهرست الفبايى راويان ارائه فهرست الفبايى از اسامى 15688 راوى و نيز فراهم نمودن امكان مطالعه مطالب مربوط به هر يك از روات در معجم رجال الحديث، قابليتى است كه در اين بخش گنجانده شده است. 2.فهرست اَعلام علاوه بر فهرست راويان، فهرست كاملى از اَعلام شامل: اشخاص، اقوام، القاب، مكانها و نيز كتب موجود در معجم رجال الحديث تهيه شده است. 3.فهرستسازى در فهرست اَعلام و فهرست راويان، قابليت فهرستسازى نيز در نظر گرفتهشده است. با استفاده از اين قابليت كاربر مىتواند فهرستهاى پويا و متنوعى از كلمات و أعلام راويان به شكلهاى مختلف تهيه نمايد و يا با تركيب فهرستها، جستجوهاى گوناگونى را در آنها انجام دهد. استفاده از علائم عمومى مانند «؟» و «×» نيز در اين قسمت ممكن است. ج ) بخش اسناد تمام احاديث مهمترين كتب روايى شيعه در اين بخش بازسازى و ارزيابى شده است تا پژوهشگران به سرعت و سهولت، به ميزان اعتبار سند هر حديث پى ببرند. امكانات و قابليتهاى اختصاصى بخش اسناد از قرار ذيل است: 1.بازسازى اسناد يكى از خدمات ارزشمند و منحصربه فرد برنامه دراية النور، بازسازى كليه اسناد كتب اربعه و وسائل الشيعه است. بسيارى از اسناد احاديث موجود در منابع روايى به دلايلى همچون : تعليق، تحويل، عطف، ضمير، ترديد، اشاره و اشتباهاتى كه نسخهبرداران در هنگام استنساخ مرتكب شدهاند، مخدوش يا نامفهوم هستند. در اين برنامه ضمن توجه به همه موارد فوق، بازسازى اسناد با دقت تمام انجام شده است تا پژوهشگر بتواند وضعيت صحيح و واقعى سند را پيش از ارزيابى مشاهده كند. 2.ارزيابى سند به محض آنكه علامت مكاننما روى يكى از اسناد قرار گرفت، سند از جهت اتصال و اعتبار ارزيابى مىگردد. در بررسى ميزان اعتبار سند، عناوينى مانند: صحيح، موثق، حسن، معتبر يا ضعيف بودن روايت مشخص مىشود. از جهت اتصال نيز وضعيت سند از نظر مرفوع، مرسل يا موقوف بودن تعيين مىگردد. اسناد موجود در برنامه توسط پژوهشگران مركز تحقيقات مورد بررسى قرار گرفته و اطلاعات اين قسمت از برنامه بر اساس اين ارزيابى ارائه گرديده است. در صورتى كه در مورد برخى از راويان، نظر كاربر با نظر محققان مركز تفاوت داشته باشد، مىتواند ديدگاه خود را در قسمت «راوى» ثبت نمايد. در اين حالت با ورود به صفحه سند و انتخاب گزينه «ارزيابى شخصى» ارزيابى اسناد برنامه بر اساس اين اطلاعات صورت خواهد گرفت. 3.شناسايى سريع راوى علاوه بر امكانات گستردهاى كه براى شناسايى راويان در بخش كتب هشتگانهرجالى قرار داده شده است، در اين قسمت نيز همراه با مطالعه اسناد مىتوان از نام كامل و توصيف آنها مطلع شد. براى اين كار كافى است نشانهگر ماوس را روى عنوان بازسازىشده يك راوى نگاه داشته و چند لحظه بعد، اطلاعات رجالى مربوط به وى را در يك كادر كوچك مشاهده نمود. 4.سيستم مترادفات يكى از مشكلاتى كه در بسيارى از اسناد روايات به چشم مىخورد، پراكندگى در تعبير از يك راوى است. در بخش اسناد برنامه «دراية النور» اين مشكل با در نظر گرفتن عنوان معيار و عنوان اصلى حل شده است.با تهيه فهرست كاملى از عناوين اصلى و ارجاع آنها به عنوان معيار، ضمن ايجاد ارتباط منطقى بين اسناد روايات و اطلاعات كتب رجالى، يكى از مشكلات اساسى پژوهش در مورد راويان و ارزيابى اعتبار اسناد حل شده است. 5.معرفى شاگردان و اساتيد آشنايى با شاگردان و مشايخيك راوى، از طريق بخش اسناد برنامه ميسر است. علاوه بر اين، تعداد روايتهايى كه وى از هر يك از اساتيد خويش نقل كرده و يا شاگردان از او نقل كردهاند با تعيين درصد مشخص مىگردد. همچنين، مىتوان فراوانى روايات نقل شده از شاگردان و مشايخ يك راوى را به صورت نمودار ميلهاى يا دايرهاى مشاهده كرد. 6.تعيين طبقه راوى با كمك اين برنامه مىتوان از طبقه هر راوى مطلع شده و به فهرستى از معصومانى كه اسناد راوىِ مورد نظر به آنها ختم مىگردد، دست يافت. در برابر نام هر معصوم تعداد واسطههايى كه بين ايشان و راوى قرار دارد و نيز فراوانى روايات در هر مورد، قابل مشاهده است. 7.تركيب راويان كاربر با استفاده از اين قابليت مىتواند به سندى كه مشتمل بر نام دو يا چند راوى است دست يابد و با انتخاب گزينه آمار از تعداد موارد نقل هر يك از دو راوى نيز آگاه مىشود. 8.مقايسه دو متن به منظور انجام پژوهشهاى تطبيقى، امكان مطالعه همزمان دو متن از يك كتاب يا مطالب دو كتاب متفاوت، در برنامه پيشبينى شده است.
امكانات مشترك برنامه 1.نمايش متن كتب متن كامل كتابهاى موجود در لوح فشرده «دراية النور» در اين بخش نمايش داده مىشود. امكانات نمايشى همچون: استفاده از رنگهاى متمايز براى متن، عنوان و سند، گسترده كردن صفحه متن و بزرگنمايى نيز در برنامه فراهم آمده است. در كنار متن كتابها، فهرست كاملى از مطالب هر كتاب براى كاربر مهيا شده است. فهرست مطالب به گونهاى تنظيم گرديده كه دسترسى به جزئىترين عناوين نيز ميسر باشد. همچنين، كاربر با استفاده از اين قابليت مىتواند متن كامل احاديث و سند آنها را با اِعرابگذارى كامل مطالعه كند. 2.امكانات پژوهشى «نمايهزنى» از جمله امكانات پژوهشى است كه در آن پژوهشگر محتواى اصلى يك عبارت يا بند را در چند كلمه خلاصه مىكند تا امكان دستهبندى و بازيابى سريع اطلاعات را فراهم آورد و در انتها با كنار هم گذاردن موارد مشابه، نكات جديدى را استنباط كند. با استفاده از قابليتِ «علامتگذارى» كاربر مىتواند بخشهاى مهم را علامت گذارى كرده و در صورت نياز به آنها مراجعه نمايد. در قسمتهاى مختلف برنامه مىتوان از طريق «رنگى كردنِ» سطور دلخواه، در هنگام رجوع مجدد به متن، سريعتر به مطالب مورد نظر دست يافت. ضمن اينكه دستهبندى سطرهاى همرنگ با سهولت بيشترى انجام مىگيرد. گنجاندن قابليتِ «حاشيهنويسى» موجب گرديده تا پژوهشگران ژرفنگر با دقت و تأمل در هر عبارت، نكتههاى مورد نظر خود را در بخش حاشيه وارد كنند. در بخش معجم رجال الحديث و كتب هشتگانه رجالى گزينه «پژوهش» فعّال نيز گنجانده شده است. با كمك اين گزينه كاربر مىتواند به معناى يك واژه يا موارد استعمال آن در ديگر بخشهاى كتاب دست يابد. 3.جستجو از ديگر امكانات مشترك برنامه، امكان جستجوست. از طريق گزينه جستجو مىتوان در متن و فهرست كتب، جستجوى لفظى نمود و با كمك عملگرهاى تركيبى، عبارات مختلف را بازيابى كرد و در صورت نياز از گروههاى فهرستسازى براى ساختن فهرستهاى پويا و متنوع از كلمات با استفاده از كاراكترهاى عمومى (× و ؟) به شكلهاى مختلف بهره برد و كلمات موجود در يك فهرست را يكجا يا در تركيب با واژهها و يا فهرستهاى ديگر جستجو نمود. قابليت دستيابى به متون مورد نظر از طريق فهرست ابواب و شماره جلد و صفحه، يكى ديگر از امكانات مشترك در بخش جستجوست كه دسترسى آسان به متن دلخواه را به سرعت فراهم مىسازد. 4.لغتنامه به منظور دستيابى به مفهوم واژههاى دشوار در امر پژوهش، لغتنامههاى معتبر ذيل در دسترس كاربر قرار دارد: 5.كتاب العين، 8 جلد، خليل بن احمد فراهيدى (100 - 175 ه . ق)؛ 6.لسان العرب، 15 جلد، از ابن منظور (630 - 711 ه . ق)؛ 7.مجمع البحرين، 6 جلد،فخر الدين طريحى (979 - 1087 ه . ق). 5.ساير امكانات گزينش مطالب مورد نظر و انتقال آنها به دفترچه يادداشت از جمله قابليتهايى است كه در قسمتهاى مختلف برنامه وجود دارد. «دفترچه يادداشت» با قابليت ويرايش متون، چاپ و انتقال روى پرونده در قالبهاى مختلف همچونMS-Wordو زرنگار، استفاده بهتر از امر پژوهش و ذخيره و نگهدارى مطالب انتخابى را ممكن ساخته است. در كليه بخشهاى برنامه، امكان «چاپ» متن دلخواه در اندازههاى مختلف موجود است. به وسيله گزينه «راهنما» مىتوان اطلاعاتى مختصر و مفيد در باره قسمتهاى گوناگون برنامه به دست آورد. با ورود در قسمت «كتابشناسى» نام كتب موجود در برنامه قابل مشاهده بوده و امكان دسترسى به توضيحات كافى در مورد هر كتاب و مؤلف آن براى كاربر فراهم گرديده است.
