فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

از ديرباز آگاهى از واژه‏ها و اصطلاحات هر علم براى كسانى كه مى‏خواستند آن را فرا گيرند و يا به ديگران منتقل نمايند، اهميت ويژه‏اى داشته است و تدوين فرهنگ‏نامه‏ها و دائرة المعارف‏ها در راستاى تأمين همين مهم بوده است.
ولى استخراج مجموعه واژگان در هر علم و كشف روابط ميان واژه‏هاى كليدى كه بدنه يك دانش را تشكيل مى‏دهند و نيز سازماندهى ميان واژگان، از امور اساسى و كليدى است كه كمتر به آن توجه كرده‏ايم. امروزه مسئله سازماندهى اطلاعات علوم و معارف بر پايه واژگان موضوعى، نيازمند نظام اطلاعاتى تحليل شده و به هم‏پيوسته‏اى است كه قابليت ذخيره و بازيابى و همچنين قدرت توزيع اطلاعات مورد نياز را دارا باشد.
پيوستن اطلاعات علوم و معارف اسلامى به مجموعه‏هاى اطلاعات تحليل‏شده در سطح ملى و جهانى در شكل نظام‏هاى روشمند، اصولى، ساختارى و قابل انعطاف امرى ضرورى و جدّى است.
حجم اطلاعات اسلامى ما به تناسب توليد اطلاعات جهانى با رشدى فزاينده روبه‏رو شده است. هر نوشته‏اى كه مطالب آن به زبان اطلاعاتى مدرن تبديل شود، جزو مجموعه‏اى قرار مى‏گيرد كه بى درنگ مى‏توان آن را به يكى از نظام‏هاى اطلاعاتى ملى و جهانى وارد كرد و هر فقره اطلاعات اسلامى كه به يكى از نظام‏هاى روشمند اطلاعاتى در جايى از جهان وارد شبكه اطلاع‏رسانى شود، بالقوه در هر جا كه امكان اتصال به نظام‏هاى اطلاعاتى باشد، قابل بهره‏بردارى و توزيع و انتشار خواهد بود.
در اين ميان، توجه به فشرده كردن اطلاعات، چنان گسترده و عميق است كه پيوسته بر فنّاورى و روش‏هاى اطلاع‏جويى، اطلاع اندوزى و اطلاع‏يابى تأثير مى‏گذارد و راه‏هاى انتقال اطلاعات را ساده‏تر و سريع‏تر مى‏كند.

مفهوم اصطلاح‏نامه (Thesaurus)
با استفاده از واژه‏ها، و مجموعه اصطلاحات كنترل شده كه رابطه معنايى و سلسله مراتبى آنها به دقّت و به شكلى منطقى بررسى شده است، مى‏توان اصلى‏ترين مفاهيم مقاله‏ها را با كوتاه‏ترين و دقيق‏ترين كلمات ممكن بيان داشت.
هر متخصص با نگاه كردن به چند واژه تخصصى مربوط به رشته خود، كه در كنار هم قرار گرفته باشد يا به گونه‏اى - رايانه‏اى يا دستى - آراسته و تركيب شده باشند، بى درنگ در مى‏يابد كه بحث اصلى بر چيست؟
اين كليد واژه‏ها كه به شكل خاصى تنظيم و ارائه مى‏شود، فشرده‏ترين صورت چكيده‏هاى خلاصه شده است.
امروزه رايانه‏ها با سرعت‏هاى فوق‏العاده، ابزارهايى هستند كه به خوبى مى‏توانند سنگينى بار اطلاعات را تحمل كرده و فقط آنچه را نياز واقعى و فعلى ماست، برآورده سازند.
مآخذى نظير مقاله‏ها و كتاب‏ها منابع اطلاعاتى انسان‏اند كه به زبان انسان نوشته شده‏اند و نه به زبان رايانه. اگر بخواهيم از حافظه شگفت رايانه و توانايى آن براى ذخيره و بازيابى اطلاعات استفاده كنيم، بايد منابع اطلاعاتى را به زبان رايانه برگردانيم و سپس آنچه را رايانه مى‏گيرد، مجدداً به زبان انسان برگرداند. بديهى است كه اين فرايند مهم ابزار متناسب خود را مى‏خواهد و يكى از نخستين گام‏ها، موضوع‏نگارى، نمايه‏سازى و رده‏بندى موضوعات در حوزه‏هاى تخصصى براساس منطقى نظام‏مند و استوار است كه زبان رايانه بر مبناى همان منطق طراحى شده و يكى از آثار و اهداف مهم اصطلاح‏نامه‏ها نيز تأمين همين امر است.
ارتباط منطقى ميان اطلاعات فراهم آمده و بازيابى دقيق آنها نيازمند زبانى روشن، مشخّص و رساست كه اين نقش اساسى را اصطلاح‏نامه بر عهده دارد؛ به بيان ديگر، به دليل اهميت ويژه انتقال صحيح و دقيق مطالب، لازم است مدارك از لحاظ محتوا به دقّت توصيف و ضبط شوند نمايه‏سازى دقيق و كامل انجام گيرد و براى برآوردن نياز استفاده‏كنندگان از اطلاعات و مطالب ذخيره شده و تسهيل در بازيابى، وجود اصطلاحات كنترل شده (اصطلاح‏نامه) به عنوان وسيله‏اى براى گشودن اطلاعات به منظور استفاده محققان ضرورت دارد.
اطلاعات علوم اسلامى نيز از امر فوق مستثنا نيست و مى‏توان گفت «اصطلاح‏نامه علوم اسلامى» از بهترين شيوه‏ها براى دستيابى به هدف يادشده است.
اصطلاح‏نامه علوم اسلامى تا كنون در رشته‏هاى تخصصى معارف اسلامى تدوين يافته كه حاصل بخش‏هايى از آن منتشر شده است(1). يكى از آنها اصطلاح‏نامه علوم حديث است كه در حال نشر و ارائه به پژوهشگران عرصه دين مى‏باشد.

اصطلاح‏نامه علوم حديث
اصطلاح‏نامه علوم حديث، مجموعه اصطلاحات فراهم آمده بر اساس قواعد جهانى اصطلاح‏نامه نگارى در حوزه علومى است كه به نوعى از «متن» يا «سند» يا «حجّيت حديث» بحث مى‏كند. اصطلاح‏نامه يادشده فهرستى منظم از واژه‏هاى كليدى و كاربردى در علم رجال و درايه با روابط معنايى و سلسله مراتبى بين آنها را نشان مى‏دهد و به شيوه‏هاى: الفبايى، نظام‏يافته و ترسيمى عرضه مى‏شود.
اين استاندارد، ضمن نشان دادن روابط منطقى ميان مفاهيم علوم حديث، طراحى كلى و اصولى از حوزه علم رجال و درايه را در قالب مجموعه‏اى ساختارى ارائه مى‏كند و در نهايت، در بخش ترسيمى نظام‏واره مجموع مصطلحات اين شاخه علمى را به ترسيم مى‏كشد.

قلمرو اصطلاح‏نامه علوم حديث
در اصطلاح‏نامه علوم حديث تنها اصطلاحات رجالى و درايه‏اى شناسايى، تنظيم و طبقه‏بندى شده است و اطلاعات مرتبط »به فقه الحديث« كه توضيح لغات مشكل مربوط به متن روايات را بر عهده دارد، در اين مجموعه نيامده است؛ زيرا اصطلاح‏نامه‏ها به جمع‏آورى اصطلاحات علوم و تعيين روابط بين آنها مى‏پردازد و مباحث مربوط به «فقه الحديث» مباحث متنى و لغوى احاديث است، نه مصطلحات خاصّ علوم حديث.

رده‏هاى اصلى
با توجه به اهداف اطلاع‏رسانى شاخه‏هايى كه در اين اصطلاح‏نامه مدّ نظر قرار گرفته است، عبارت‏اند از:
1.علم درايه با زير مجموعه‏هاى:
امارات مدح و ذم
حديث
طرق (شيوه‏هاى فراگيرى و آداب نقل حديث(
2.    علم رجال با زير مجموعه‏هاى:
راويان
طرق مشايخ
كليات علم رجال
در دو حوزه ياد شده 8100 اصطلاح قرار مى‏گيرند و در نمايش ترسيمى، ساختار كلى اصطلاح‏نامه علوم حديث اين چنين شكل گرفته است:
طرح شماره (1)
علوم حديث
علم رواية الحديث
علم درايه
أنارات مدح و ذم
حديث
كيفيت تحمل حديث
علم رجال
راويان
طرق مشايخ
كليات علم رجال
فقه الحديث

اهميت تدوين اصطلاح‏نامه علوم حديث
اهميت اصطلاح‏نامه علوم حديث به جنبه‏هاى مختلفى بر مى‏گردد كه در حدّ گنجايش اين مقاله به چند مورد اشاره مى‏كنيم:
الف - دسترسى سريع و جامع به مشتركات و مترادفات:
آگاهى از اصطلاحات هم‏معنا در شاخه‏هاى مختلف علوم، در فهم درست مفاهيم آن علم تأثير مى‏گذارد و اين امر در حديث اهميت فوق‏العاده‏اى دارد. چه‏بسا دو يا چند اصطلاح داراى مفهوم واحد و يا كاربرد واحدى هستند و مطالب مربوط به هر يك از آنها به ديگرى نيز مربوط است؛ بلكه عين آن است، ولى محقق و يا مراجعه‏كننده از هم‏معنا بودن آنها آگاه نيست و به خيال اينكه غيرهم‏اند، نمى‏تواند اطلاعات آنها را با هم و در كنار هم ببيند و از اين‏رو، دچار سردرگمى شديد خواهد شد. مسئله رابطه مترادف (رابطه هم‏ارز) در اصطلاح‏نامه جزو روابط منطقى اساسى ميان اصطلاحات است كه در فهم درست و جامع از مفاهيم اصطلاحات و پى‏جويى اطلاعات و مطالب مربوط به آنها در متن علوم تأثير شگفتى دارد.
مثلاً در علوم حديث در رده (شاخه)«راويان» حدود 22000 نام از كتاب‏هاى رجالى استخراج و روابط منطقى آنها مشخّص شده است كه اطلاع از اسامى هم‏معنا نقش كليدى دارد؛ مثلاً «اديم بن حرّ جعفى» در كتب رجالى توثيق شده است؛ همين شخص اسامى ديگرى نيز دارد كه بعضاً در كتب اصلى رجالى از آن نام نبرده‏اند، مانند «اديم بيّاع هروى». اين نام در سند بعضى از روايات ذكر شده است، مانند اسم ديگر او كه «اديم بن حرّ خزاعى» است. بنابراين، اين سه نام، اسم يك شخص است كه همان «اديم بن حرّ جعفى» است و در رجال توثيق شده است و در اصطلاح‏نامه علوم حديث به هنگام نام بردن «ثقات» در زير مجموعه راويان موثق رديف شده است.

ثقات
اديم بن حرّ جعفى
اگر محقق به اين مسئله توجّه نداشته باشد، ممكن است «اديم بن حرّ خزاعى» و «اديم بن بيّاع هروى» را مجهول انگارد و احاديث منقول از آنها را ضعيف بداند، در حالى كه هر سه يكى و موثق و روايات مشتمل بر آنها قوى خواهد بود نه ضعيف.
اديم بن حرّ جعفى
بج: اديم بن بياع هروى
اديم بن حرّ خزاعى
يعنى آن اسم به جاى اين دو و اين دو به جاى آن به كار گرفته شده است و اين هر سه يكى هستند.
و يا مانند:
محمد بن ابى عمير
بج(2): محمد بن زياد ازدى
محمد بن زياد بزّاز
محمد بن زياد بن عيسى
ابن زياد
ابن ابى عمير
بايد بدانيم كه فراهم آوردن مترادفات امرى مهمّ و دقيق و پر زحمت است و يكى از همّت‏هاى اساسى اصطلاح‏نامه نگاران شناسايى اسامى مترادف و شبه مترادف است.
ب - طبقه‏بندى معنايى ميان اصطلاحات
هيچ اصطلاحى در علمى به كار نمى‏رود، مگر اينكه رابطه‏اى ميان آن با اصطلاحات ديگر وجود دارد؛ يعنى اصطلاحات در هر حوزه معرفتى از يكديگر بيگانه نيستند و مجموعه آنها در كلافى منظّم، اما پيچيده قرار دارند كه كشف آن نظم، در عين پيچيدگى يكى از وظايف عمده و مشكل در تدوين اصطلاح‏نامه‏هاست و معمولاً بخش نظام‏يافته و همچنين بخش ترسيمى اصطلاح‏نامه عهده‏دار طرّاحى اين جهت است.
اصطلاحاتى را كه اهل فن در هر شاخه معرفتى به كار مى‏برند، براى متخصصان همان فن پذيرفته شده و مأنوس است؛ چون اصطلاح مفهومى را در بردارد كه با موضوع علم ارتباطى معنايى داشته و صاحب‏نظران و آگاهان هر علم به آسانى متوجه معنا شده و ارتباط و يا عدم ارتباط آن را با علم مورد نظر مى‏فهمند. در اصطلاح‏نامه تمامى اين روابط در يك نظام معناى بازرسى و با شكلى تعريف‏شده طراحى و عرضه مى‏شود؛ به اين معنا كه هر اصطلاح در مجموعه مصطلحات علم ممكن است هم‏معنا با ديگر اصطلاحات و يا شايد زير مجموعه اصطلاح و يا اصطلاحات ديگر قرار گيرد و يا خود آن نيز زير مجموعه‏هايى داشته باشد.
اطلاع از اين نوع ارتباطات معنايى در فهم درست واژگان و تسلط بر مفاهيم علم بسيار كارآمد است. به خصوص، وقتى براساس اين منطق، مستندات، اطلاعات و مطالب مربوط به اصطلاحات در سيستم رايانه‏اى قرار گيرد، به تناسب سرعت و دقت رايانه‏اى، تسلط محقّق بر مفاهيم علم و اطلاعات مرتبط كامل‏تر و سريع‏تر خواهد شد و به نوعى، دانش در اختيار و سيطره محققان قرار مى‏گيرد.
به عنوان مثال، هرگاه بدانيم «حديث» اقسام متعددى به همراه مستندات و احكام مختلف دارد خواهيم ديد كه همه احاديث از اعتبار واحدى برخوردار نيستند؛ بلكه برخى از آنها فاقد حجيت‏اند، ترسيم «حديث» به عنوان يك «اصطلاح كليدى» در «علوم حديث» همراه زير مجموعه‏هاى آن، نوعى طبقه‏بندى معنايى را عرضه مى‏كند كه محققان به آسانى مى‏توانند علاوه بر اطلاع از جايگاه معنايى هر اصطلاح با مراجعه به مستندات آنها روايات معتبر و غير معتبر را بشناسند، مانند:
طرح شماره (2)
علوم حديث
علم رواية الحديث
علم درايه
حديث
   خبر متواتر
   خبر واحد
حديث صحيح
حديث حسن
حديث موثق
حديث قوى
در ترسيم فوق «خبر واحد» هم‏رديف «خبر متواتر» قرار گرفته؛ يعنى هر دو زير مجموعه »حديث«اند، و »خبر واحد« نيز زير مجموعه‏هايى دارد كه از جهت اعتبار و استناد متفاوت است.
و يا مانند:
طرح شماره (3)
علوم حديث
علم رواية الحديث
علم رجال
طرق مشايخ
طرق شيخ صدوق
طرق صدوق به علاء بن رزين
   طرق اوّل صدوق به علاء بن رزين
   طرق دوم صدوق به علاء بن رزين
   طرق سوم صدوق به علاء بن رزين
   طرق چهارم صدوق به علاء بن رزين
ج - طرّاحى نظام سازماندهى اطلاعات علوم حديث
يكى از جنبه‏هاى مهم و كاربردى در تدوين اصطلاح‏نامه علوم حديث ايجاد زمينه و زيرساخت اصلى براى بانك اطلاعات تخصصى علوم حديث است كه در سيستم و نظامى تعريف‏شده، اطلاعات متفرق و متنوّع علوم حديث را سازماندهى مى‏كند. اين نظام بر اساس ساختار اصطلاح‏نامه علوم حديث شكل مى‏گيرد؛ به نوعى كه تمامى اطلاعات و مطالب قابل استفاده در جايگاه منطقى خود كه در ساختار منظم اصطلاح‏نامه جا گرفته‏اند، قرار خواهد گرفت.
براى تحقق اين كار بزرگ، علاوه بر استفاده از مستندات اصطلاح‏نامه علوم حديث، مى‏بايست منابع علوم حديث موضوع‏نگارى و نمايه‏سازى شود و به كمك اصطلاحات كنترل‏شده اصطلاح‏نامه مورد نظر تمامى مدخل‏ها (ورودى‏ها) به عنوان كليد واژه گزينش شده و ارتباط ميان اصطلاح‏نامه و متن‏هاى كتب و منابع علوم حديث شكل پيدا كند.
تمامى آنچه گفته شد بر اساس ساختار اصطلاح‏نامه و با استفاده از شيوه‏هاى تعريف‏شده و معيّنى انجام مى‏شود و در نهايت، تمامى اطلاعات مرتبط با علوم حديث در قالبى نظام‏مند و با بهره‏گيرى از سرعت و دقت رايانه‏اى ذخيره و بازيابى خواهد شد.
در اين صورت، اصطلاح‏نامه علوم حديث براى محققان، فقط منبعى براى استفاده در تدريس، پژوهش، تدوين طرح‏هاى تحقيقاتى، پايان‏نامه‏ها و رده‏بندى كتابخانه‏هاى تخصصى علوم حديث نخواهد بود؛ بلكه شيوه‏اى را در پرداختن به مسائل علوم حديث ارائه خواهد كرد كه تمامى اطلاعات در جايگاه خود قرار گرفته و مباحث متورم از مطالب اساسى كه بايد به آن پرداخته شود باز شناخته شده و تسلّطى نسبى براى محققان بر آنچه كه ديگران در اين حوزه معرفتى انجام داده‏اند، حاصل خواهد شد و انديشه‏هاى نو از حرف‏هاى گذشتگان، مشخص گشته و ميدان گفتگوهاى تازه‏تر و توليد انديشه و نظريه‏هاى جديد براى اهل نظر و پژوهشگران فرهيخته گشوده خواهد شد.
اگر اين فرايند اصولى در ذخيره و بازيابى اطلاعات علوم حديث درست اجرا شود، زيربنايى خواهد شد براى افزودن اطلاعات جديد كه در قالب‏هاى مختلف نظير: مقاله، كتاب و فيلم عرضه مى‏شوند و در مجموع، بانك اطلاعات تخصّصى منسجم، جامع و روزآمد تحقق خواهد يافت.

روند طرح و تحقيق اصطلاح‏نامه علوم حديث
طراحى اين اثر توسط واحد اصطلاح‏نامه علوم اسلامى - گروه پژوهشى علوم حديث، در سال 1376 انجام شد و با همكارى اساتيد مشاور و با همت محققان سخت‏كوش و با مسئوليت حجة الاسلام و المسلمين يوسفى پيگيرى و در پايان سال 1382 به ثمر نشست و هم‏اكنون، مراحل چاپ خود را مى‏گذراند.
اين تحقيق با مراجعه به بيش از 120 منبع علوم حديث تهيه شده و با استخراج، شناسايى و تصويب بيش از 8000 اصطلاح در كليات علم رجال و درايه و 22000 اعلام علوم حديث به سه شيوه: الفبايى، نظام‏يافته و ترسيمى تنظيم شده است كه در مجموع بالغ بر 30000 واژه مى‏باشد.
به منظور پشتيبانى از اصطلاح‏نامه علوم حديث، براى هر يك از اصطلاحات، اطلاعات كوتاه و مفيدى در برگه‏هاى مستند اصطلاحات ثبت شده است كه پس از بازآرايى به شكل فرهنگ‏نامه تخصصى علوم حديث عرضه خواهد شد.
هم‏اكنون كار فهرست‏بردارى و موضوع‏نگارى كتاب‏هاى علوم حديث در دستور كار قرار گرفته تا با ايجاد ارتباط ميان اصطلاحات و متون منابع علوم حديث، پژوهشگران بتوانند اطلاعات و مطالب مورد نياز خود را به راحتى از رايانه به‏دست آورند.