فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

در عصر موسوم به «عصر اطلاعات(1)» سرعت و ميزان توليد اطلاعات به اندازه‏اى است كه گفته مى‏شود فقط در آمريكا روزانه شش تا هفت هزار مقاله علمى چاپ مى‏شود و اطلاعات موجود در جهان در هر پنج سال و نيم به ميزان دو برابر افزايش مى‏يابد.(2)
اينترنت به عنوان بزرگ‏ترين مولود جامعه اطلاعاتى نقش چشمگيرى در اين روند رو به رشد داشته و دارد. بنابر تحقيقى كه در سال 2002م انجام گرفته است، هر روز 3/7 ميليون صفحه وب به اين شبكه جهانى افزوده مى‏شود(3) كه به يقين امروزه اين رقم بيش از ده ميليون مى‏باشد.
در اين نوشتار برآنيم تا نيم نگاهى به كاركردهاى مختلف، و عمدتاً مثبت اينترنت و جايگاه جامعه ما در اين شبكه داشته باشيم تا تصوير روشن‏ترى از اينترنت براى خوانندگان محترم ترسيم شود.

جايگاه و ضرورت اينترنت
ممكن است سؤال آغازين عده‏اى اين باشد كه آيا اساساً استفاده از پديده‏ها و وسايل ارتباط جمعى نوين به طور عام، و اينترنت به طور خاص، مطلوب است يا نه؟ به تعبير ديگر، آيا فنّاورى براى بشر مفيد است يا زيان‏بخش؟ اگر زيان‏بخش است، آيا ذاتاً چنين است يا ابزارى است كه در ذات خود نه خوب است و نه بد؛ بلكه كاربردهاى منفى آن بيشتر است؟
گاهى در پاسخ به اين سؤال دو نوع برخورد افراطى و تفريطى ديده مى‏شود؛ برخى چنان دل‏باخته و خودباخته مى‏شوند كه گويى اين اوج كمال انسانى است و كسانى كه از اين وسايل و فنّاورى‏ها بهره‏مندند، كامل‏ترين انسان‏هايند. دسته ديگرى هم با نگرشى تفريطى، به بهانه‏هاى مختلف - از جمله اينكه از اين وسايل استفاده‏هاى نادرست مى‏شود - آنها را تحريم كرده، مى‏گويند چون كفار اينها را اختراع كرده‏اند يا از اينها استفاده‏هاى نامطلوبى در جهان مى‏شود، پس بايد از آنها بپرهيزيم؛ اما هر دوى اين سخن‏ها نادرست است. نعمت خداوندى به دست ما مى‏رسد، چه آن را كفار به دست ما بدهند و چه مؤمنان، وسيله‏اى براى آزمايش ماست. بايد هر نعمتى را قدردانى و از آن در راه درست استفاده كرد؛ وسيله‏اش هر كه باشد و هر چه باشد.
از آن طرف هم اگر فكر كنيم كه فنّاورى‏هاى نوين، اوج كمال انسانى است و كسانى كه چنين وسايلى را در اختيار دارند، كامل‏ترين انسان‏ها به شمار مى‏روند نيز اشتباه است. نعمت‏هاى دنيا از اموال و فرزند و نعمت‏هاى مادى گرفته تا هوش و استعداد و نعمت‏هاى غيرمادى، بسان شمشير دو دم است؛ هم مى‏شود از آن استفاده درست كرد و هم استفاده نادرست. حتى مقدس‏ترين علوم نيز از جهتى كه مفاهيمى در ذهن، و قابل نقل و انتقال و تعليم و تعلم است نيز كمال نهايى انسان نيست؛ بلكه كيفيت بهره‏بردارى از آنها ملاك است؛ چه رسد به ابزار بى‏جان و اختراعاتى كه خود بشر انجام داده و وسايلى كه براى زندگى مادى‏اش فراهم كرده است. اينها نه نجس، پليد، دورانداختنى و طرد كردنى است و نه بسيار مقدس، مطلوب و پرستيدنى؛ بلكه وسايلى براى آزمايش است، منتها هر قدر اين وسايل بيشتر باشد، هم امكان ترقى، صعود و عروج بيشتر است و هم امكان تنزل و سقوط. وقتى كه وسايل كمتر باشد، هم عروج و صعود محدودتر است و هم سقوط و نزول. اگر انسان ترقى كند، در درجه محدودى ترقى مى‏كند و اگر تنزل كند، تنزلش نيز محدود است؛ اما وقتى وسايلش زياد شد، اگر ترقى كند، خيلى ترقى كرده و اگر تنزل كند، تنزلش هم خيلى زياد خواهد بود. (4)
تسهيلاتى كه رايانه و اينترنت در ارتباط با تجارت، خدمت‏رسانى و خصوصاً در زمينه آموزش و تحقيقات در رشته‏هاى مختلف علوم حوزوى و دانشگاهى در اختيار كاربران آن قرار مى‏دهد، قابل مقايسه با شيوه‏هاى سنتى نيست؛ به عنوان نمونه، امروزه با به وجود آمدن پايگاه‏هاى اينترنتى و نرم‏افزارهاى تخصصى با قابليت‏هاى ارزنده بسيار، به‏ويژه در زمينه علوم اسلامى مانند: نورالانوار و جامع التفاسير در زمينه قرآن و تفسير، جامع الاحاديث در زمينه كتب حديثى شيعه، موسوعه نهج‏البلاغه در مورد ترجمه‏ها و شروح نهج‏البلاغه و مجموعه كلمات امام على(ع)، درايه النور در باب رجال، نورالفقاهه در فقه و كتابخانه اصول فقه در اصول فقه، مسير تحقيق و حتى اجتهاد در علوم اسلامى بسيار هموارتر و آسان‏تر از گذشته شده است.
همين‏طور با رجوع به دنياى مجازى اينترنت مى‏توان از اطلاعات و منابع بى‏شمار آن استفاده كرد. در حال حاضر نيز ضرورت استفاده از اينترنت و خدمات آن براى همه جوامع خاصه مراكز و مؤسسات علمى و دانشگاه‏ها روشن شده است؛ براى مثال، در تحقيقى كه در دانشگاه‏هاى آمريكا انجام شده است، نزديك به 73 درصد از دانشجويان اظهار كرده‏اند كه استفاده آنها از اينترنت بيشتر از كتابخانه است. بيش از 79 درصد از دانشجويان گفته‏اند كه اينترنت بر اطلاعات علمى آنها تأثير بسيار زيادى داشته است و نه دهم يعنى 87 درصد دانشجويان بيان كرده‏اند كه ارتباط آنها با اساتيد از طريق پست الكترونيكى است.(5)
بديهى است كه استفاده از اينترنت پيامدهايى منفى هم در بر دارد؛ ولى اين باعث نمى شود كه آن را صرفاً تهديد به حساب آورده و از فرصت‏هايى كه به وجود مى‏آورد، استفاده نكرد. بنابراين، دو نكته در مورد فنّاورى اطلاعات و اينترنت در خور اهميت است:
اوّل آنكه فنّاورى و نسخه پيشرفته آن؛ يعنى اينترنت، ذاتاً مخرب نيست؛ بلكه ابزارى بيش نيست كه مى‏توان در آن محتواهاى مختلف گنجاند و به اعتبار اين محتويات، متهم به خوب يا بد بودن ذاتى مى‏شود. همچنان كه بسيارى از متخصصان نيز تعبير مشهور مك لوهان «رسانه همان پيام است» را يك بحث جنجالى قلمداد كرده و هدف وى را ايجاد «ديالوگ» دانسته‏اند كه واقعاً هم با اين نظريه‏هايش چنين ديالوگى ايجاد كرده است و هنوز هم اين ديالوگ‏ها ادامه دارد. البته شكل و محتوا هر دو مهم است. تأثير يك روزنامه بر خوانندگانش با تأثير تلويزيون بر بينندگانش فرق مى‏كند. استفاده از اينترنت و تأثير آن بر مخاطبانش نيز با ساير رسانه‏ها متفاوت است. منظور مك لوهان اين بود كه فنّاورى روى محتوا اثر مى‏گذارد.(6)
دوم اينكه اينترنت به خودى خود نه صرفاً تهديد است و نه صرفاً فرصت؛ بلكه هم فرصت است و هم تهديد. اما نكته مهم اين است كه با توجه به رشد وسيع اينترنت چنانچه از بُعد فرصت آن غافل شويم، جنبه تهديدش بيشتر و جدى‏تر خواهد شد. در حال حاضر، گسترش اينترنت و به‏خصوص وب به اندازه‏اى سرسام‏آور است كه گفته مى‏شود تقريباً هر سه ماه يك بار حجم اطلاعات موجود در اين شبكه دوچندان مى‏شود. حال چنانچه اين رشد فزاينده با توزيع اطلاعاتى وب در مناطق و كشورهاى مختلف مقايسه شود، نتايج هشدار دهنده‏اى به دست مى‏آيد؛ زيرا بر اساس آمار موجود، آمريكا و كانادا 63 درصد، اروپا 4/22 درصد و استراليا، ژاپن و نيوزلند 4/6 درصد از رايانه‏هاى متصل به اينترنت را در اختياردارند. بقيه كشورهاى آسيايى و آفريقايى تنها 9/5 درصد از اين رايانه‏ها را در خود جاى داده‏اند. بررسى ويژگى‏هاى كاربران اينترنت نشان مى‏دهد كه تحصيلات و ثروت دو عامل مهم در ميزان استفاده است. كاربران اينترنت بيشتر از طبقه متوسط بالا، جوان، تحصيل‏كرده، مرد و شهرنشين هستند. 83 درصد كاربران اينترنت در آمريكا، 6 درصد در اروپا، 3 درصد در اقيانوسيه و 8 درصد در بقيه قاره‏هاى دنيا قرار دارند.(7)
همان‏گونه كه ملاحظه مى‏شود، على‏رغم توسعه غير قابل كنترل وب، توزيع نابرابر و غير عادلانه‏اى از لحاظ درصد حضور كشورها و فرهنگ‏هاى مختلف در وب مشاهده مى‏شود. در صورتى كه اين روند ادامه پيدا كند و فعاليت‏هاى برخاسته از فرهنگ اصيل ما جايگاه شايسته‏اى در اين ميان پيدا نكند، رفته رفته اينترنت از شكل يك ابزار عمومى درآمده و صرفاً به بلندگوى مغرب زمين در خواهد آمد. از اين‏رو، حضور فعال و آگاهانه در اينترنت از نيازهاى ضرورى و غير قابل انكار مى‏نمايد، تا با بهره گيرى مطلوب از فرصت‏هاى موجود، امكان به حداقل رساندن آسيب‏ها و افزايش ترقى و پيش‏رفت هدفمند و در چارچوب فرهنگ اسلامى و ايرانى بيش از پيش مهيا گردد.
آنچه گذشت گوياى اين سخن است كه اينترنت به خودى خود، نه تنها تهديد نيست؛ بلكه بايد براى تهديد نبودن و كاستن آسيب‏هاى آن از فرصت‏هاى آن بهره جست و به عبارت ديگر، آن را بومى كرد و در خدمت فرهنگ و دانش جامعه اسلامى به كار برد. حال سؤال مهم‏تر اين است كه چگونه بايد اينترنت را بومى كرد؟ و چه ساختارها و پيش‏نيازهايى را مى‏طلبد؟ پيش از اينكه به اين پرسش اساسى پاسخ دهيم، ابتدا بايد دورنماى نسبتاً روشنى از كاركردهاى اينترنت و جايگاه ما در اين شبكه داشته باشيم.

كاركردهاى اينترنت
از جمله كاركردهاى اينترنت مى‏توان موارد ذيل را يادآور شد:
1.توليد اطلاعات: در سايه وجود اينترنت و رايانه، علوم و گفتمان‏هاى جديدى متولد شده و بر غناى علوم ديگر افزوده شده است. مباحثى در زمينه دولت‏ها و شهرهاى الكترونيكى، سازمان‏ها و تشكيلات مجازى، بهره‏گيرى از هوش مصنوعى در استنباط احكام فقهى و مانند اين، نمونه‏هايى از اين نظريات نوين‏اند.
2.سازماندهى اطلاعات: پيش از اينترنت شايد حتى تصور هم نمى‏شد كه به اين وسعت و تنوع، اطلاعات و آراء در جهان وجود داشته باشد. بعد از اينترنت اغلب اين ذخاير اطلاعاتى در محيط وب قرار گرفت و به طورى كه بتواند به آسانى در دسترس كاربران باشد، سازماندهى شد. البته اينترنت همچنان دچار فقدان نظام استانداردى جهت طبقه‏بندى و سازماندهى اطلاعات مى‏باشد كه باعث بروز مشكلاتى در بازيابى بهينه اطلاعات مى‏شود. در بحث از آسيب‏شناسى اينترنت به اين موضوع خواهيم پرداخت.
3.اطلاع‏رسانى منحصر به فرد: اين خصيصه برجسته‏ترين كاركرد اينترنت است. نوع اطلاع‏رسانى در اينترنت با ديگر رسانه متفاوت است و همين مسئله آن را به جامع‏ترين و قدرتمندترين رسانه تبديل كرده است. از جمله مهم‏ترين ويژگى‏هاى اطلاع‏رسانى اينترنتى آن است كه برخلاف تلويزيون، راديو، كتاب و روزنامه، در اينترنت هر فرد و كاربرى مى‏تواند هم پيام‏گيرنده و هم پيام‏فرستنده باشد؛ به ديگر سخن، اينترنت قادر است هر فرد را تبديل به يك رسانه كند. اين سخن بدين معناست كه اينترنت جريان يك‏سويه اطلاعات را حذف كرده و جريان دوسويه اطلاعات را جايگزين آن نموده است. امروزه هر كسى مى‏تواند با صرف هزينه‏اى اندك اقدام به راه‏اندازى پايگاه وب كرده و اطلاعات و ديدگاه‏هاى مورد نظر خويش را منتشر كند. همچنين با بروز پديده وبلاگ(8) در سال‏هاى اخير و گسترش چشمگير وبلاگ‏نويسى خصوصاً در ايران اين مسئله بيش از پيش صادق‏تر خواهد بود. بنابر گزارشى در خرداد سال 82 بيش از 20 هزار وبلاگ فارسى در مقابل 7 هزار پايگاه فارسى وجود دارد(9) كه البته اين رقم در حال حاضر متفاوت است. وانگهى مخاطب اينترنت نيز بسيار بيشتر و وسيع‏تر از ساير رسانه‏هاست.
ويژگى ديگر اطلاع‏رسانى در اينترنت اين است كه مطالب و ديگر اطلاعات موجود در اينترنت نسبت به ساير رسانه‏ها جامع‏تر است. علاوه بر متن بسيارى از كتاب‏ها، مقالات چاپى و ساير منابع چندرسانه‏اى، بسيارى از مجله‏هاى اينترنتى وجود دارند كه تنها از طريق وب قابل دسترس بوده و نسخه چاپى آنها وجود ندارد. افزون بر اين، بسيارى از منابع مرجع مانند: فرهنگ‏ها، اطلس‏ها، راهنماهاى گوناگون و سرگذشت‏نامه‏ها فقط در محيط وب منتشر مى‏شوند.
4.روزآمد بودن اطلاعات: ويژگى چهارم اطلاع‏رسانى اينترنتى، روزآمد شدن اطلاعات است كه نسبت به ساير رسانه‏ها از سرعت بالاترى برخوردار است. امروزه، اطلاعات بسيارى از پايگاه‏هاى مهم و پر مراجعه در وب در فواصل زمانى كوتاه روزآمد مى‏شود. اين مسئله به‏خصوص در پايگاه‏هاى اخبار از اهميت فوق العاده‏اى برخوردار است؛ به طورى كه در موتورهاى جستجوى تخصصى اخبار مانند: بخش جستجوى اخبار گوگل، آلتاويستا و آل دِ وب مى‏توان دامنه زمانى جستجو را به اخبار منتشر شده به يك هفته، سه روز گذشته، يك روز گذشته و حتى يك ساعت گذشته محدود كرد.
5.رايگان و سهل‏الوصول بودن: اكثر اطلاعات وب رايگان هستند. حتى برخى از كتاب‏ها، مجلات و مقالاتى را كه براى تهيه نسخه چاپى آن بايد پول داد، مى‏توان در اينترنت به رايگان آنها را به دست آورد؛ براى مثال در پايگاه حوزه (www.hawzah.net) متن كامل بيش از هزار شماره مجله، بيش از 100 جلد كتاب معتبر و مشهور و بيش از 3000 مقاله در موضوعات مختلف علوم اسلامى و علوم انسانى همراه با قابليت جستجو قرار دارد. همچنين در پايگاه find articles ، كه يكى از قوى‏ترين موتورهاى جستجوهاى تخصصى در زمينه مقالات به شمار مى‏رود، متن كامل هزاران مقاله از بيش از 700 نشريه معتبر بين‏المللى قابل جستجو و دسترسى است.
اينترنت را مى‏توان به تعبير برخى «دنياى شيشه‏اى»(10) نام نهاد. مرزهاى جغرافياى و حتى فرهنگى در اين دنيا درهم مى‏شكند و فرو مى‏ريزد و البته ره‏آورد چنين دنيايى پيامدها و عوارض تلخ و شيرينى است كه از جمله آثار مثبت آن آسان كردن راه وصول به اطلاعات است. در مدت زمان اندك مى‏توان به آن سوى مرزها نامه و پيام رد و بدل كرد؛ از جديدترين كتب و مقالات ملى و فراملى استفاده كرد، بسيارى از هزينه‏هاى اضافى را به وسيله تجارت الكترونيكى حذف كرد و از مزاياى آموزش از راه دور بهره جست و صدها كار ديگرى كه با نبود اينترنت نياز به صرف زمان و هزينه بيشترى جهت انجام آنهاست.

جامعه ما و جامعه اطلاعاتى
با صرف نظر از اسرائيل، ايران اوّلين كشور خاور ميانه بود كه در سال 1993 به اينترنت پيوست و در سال 1994 داراى اينترانت دانشگاهى شد و اين اقدام را بدون سرمايه و پشتيبانى فنى خارجيان و تنها با خريد پنجاه هزار دلار سخت افزار، چندين جلد خودآموز و سخت‏كوشى چند جوان 25 ساله انجام داد. اما سرعت گسترش و ضريب نفوذ اينترنت در ايران نسبت به كشورهاى منطقه با افت و خيزهايى روبه‏رو بوده است.(11) بنا بر ديدگاه دكتر حسام الدين آشنا، در ايران بيشترين فعاليت در حوزه اطلاع‏رسانى الكترونيك را نه دانشگاه‏ها دارند و نه نشريات؛ بلكه بيشترين فعاليت را حوزه‏هاى علميه داشته‏اند. بزرگ‏ترين سايت‏هاى ايران نه وابسته به دانشگاه‏ها است نه وابسته به مؤسسات دولتى و يا مطبوعاتى و هنرى؛ بلكه وابسته به حوزه‏هاى علميه است.(12) اگر حجم اطلاعات و نرم‏افزارها و برخى از پايگاه‏هاى متعلق به حوزه‏هاى علميه را با حجم توليدات مقايسه كنيد، تفاوت عظيم آن را خواهيد ديد. اما در حوزه دانش‏هاى تجربى، به خاطر عقب ماندگى‏هاى علمى، در حوزه اينترنت هم دچار مشكلات جدى شده‏ايم.
بنا بر گزارش دبير مجمع ناشران الكترونيك ايران، بيش از 25 درصد توليدات نرم‏افزارهاى رايانه‏اى كشور در زمينه‏هاى علوم قرآنى و انسانى است و در اين گزارش آمده است كه هم‏اكنون 1200 محصول نرم‏افزارى چندرسانه‏اى در ايران توليد مى‏شود كه سهم علوم قرآنى و انسانى از اين تعداد، 350 محصول رايانه‏اى است. همچنين از بين 90 شركت فعال در توليد نرم‏افزارهاى رايانه‏اى، 15 ناشر به طور اختصاصى نرم‏افزار علوم قرآنى توليد مى‏كنند.(13)
ممكن است اين سؤال به ذهن آيد كه چرا اينترنت در ايران رشد زيادى نداشته است. پاسخ به اين سؤال مقاله جداگانه‏اى مى‏طلبد تا علل و عوامل آن به طور دقيق و كارشناسى‏شده تبيين شود. اما در اينجا به همين نكته بسنده مى‏كنيم كه يكى از مشكلات اصلى در اين باب آشنايى ناقص با اينترنت و اطلاع ناكافى از كاركردهاى مختلف آن است. البته اين آشنايى ناقص نيز ريشه در عوامل گوناگونى دارد كه در يك نگاه كلان و ساختارى مى‏توان آن را عدم اهتمام درخور، از سوى نهادها و مراكز دولتى در آموزش كاربردهاى اينترنت و نهادينه كردن استفاده بهينه از آن دانست. بيشتر بودن تعداد وبلاگ‏ها كه معمولاٌ نويسندگان آنها افراد هستند تا سازمان‏ها، در مقابل پايگاه‏هاى وب و نبودن برنامه‏هاى آموزشى كافى در ارتباط با استفاده بهينه از اينترنت از سوى مراكز مختلف خاصه صدا و سيماى جمهورى اسلامى ايران نشانه اين است كه از سوى نهادها و سازمان‏ها به خصوص مراكز دولتى اهميت درخورى به اين مسئله داده نمى‏شود. در يك نگاه خردنگر مى‏توان اين نقيصه را معلول عدم تسلط كافى كاربران و دانش‏پژوهان بر زبان انگليسى، به عنوان زبان مادرى اينترنت دانست. بديهى است كه عوامل ديگرى از جمله اقتضاى يك جامعه سنتى و وضع اقتصادى اغلب كاربران، وجود محدوديت‏هايى در زمينه سرعت پهناى خطوط ارتباطى و مانند آن را مى‏توان يادآور شد؛ لكن در نظر نگارنده دليل عمده و اصلى همان بود كه گذشت.
با اين حال، احساس مى‏شود كه در آينده نزديك اينترنت در ايران به يك رسانه كاملاً مؤثر در امور اجتماعى و فرهنگى و حتى سياسى و اقتصادى تبديل خواهد شد. همچنان كه نشانه‏هاى اين گسترش و نفوذ در انتخابات اخير به‏ويژه در انتخابات هفتمين دوره مجلس شوراى اسلامى نمايان شد. به علاوه، رشد چشمگير و دو چندان شدن كاربران اينترنتى در ايران در عرض تنها يك سال كه در حال حاضر بالغ بر 4 ميليون كاربر اينترنتى در ايران تخمين زده مى‏شود، گواه اين مدعاست.

بومى سازى اينترنت
به سؤال اساسى خود برگرديم. گفتيم كه ضرورت اقتضا دارد تا استفاده از اينترنت را بومى كنيم و اين درست نيست كه از اين ابزار دست بكشيم و يا آن را از نو و مطابق با فرهنگ خويش ابداع كنيم؛ همچنان كه بسيارى از ابزارها و فنون ارتباطى جديد نظير: تلفن، تلويزيون و نوار كاست بومى نيستند؛ اما نحوه استفاده از آنها تا حدودى متفاوت با ديگر جوامع است.
در بومى‏سازى اينترنت كارهاى زيادى مى‏توان انجام داد كه از بين آنها دو مورد حايز اهميت بسيار است. اوّل، عرضه و انتشار اطلاعات مورد نياز و مطابق با فرهنگ اسلامى، و دوم، تسهيل و راهنمايى در استفاده از اطلاعات ديگران. بايد پايگاه‏ها و اطلاعاتى كه از سوى جامعه ما، به‏خصوص از سوى نهادها و نه افراد، در اينترنت منتشر مى‏شود، با فرهنگ اسلامى و ايرانى همخوانى داشته باشد. اين حدّاقل كارى است كه براى بومى‏سازى اينترنت مى‏توان انجام داد. بديهى است كه اينترنت داراى دو بخش ساختار فنى و محتواست. مهم اين است كه ما نيز در بخش محتوا بتوانيم در زمينه‏هاى گوناگون و براى مخاطبان مختلف حرفى براى گفتن داشته باشيم. در اين خصوص مراكز و سازمان‏هاى مختلف دولتى و غيردولتى از چند سال پيش شروع به ايجاد و راه‏اندازى پايگاه‏هاى وب كرده‏اند و همان گونه كه اشاره كرديم، وضعيت پايگاههاي اسلامي در مقايسه با ساير پايگاه‏ها بهتر است؛ به عنوان مثال، در حال حاضر در پايگاه‏هاى اسلامى مختلفى امكان پرسش و پاسخ‏هاى هم‏زمان و غير هم‏زمان، پايگاه‏هاى راهنما يا در اصطلاح شاهراه‏هاى اطلاعاتى جهت جستجو و مرور ديگر پايگاه‏هاى اسلامى مانند: «جستجوگر پايگاه‏هاى شيعى»(14) و «راهنماى پايگاه‏هاى اسلامى»(15) وجود دارد كه هر روزه كاربران زيادى از آنها بازديد و استفاده مى‏كنند. اما نبايد از نظر دور داشت كه علاوه بر همگونى محتواى اين پايگاه‏ها با فرهنگ ما، بايد به ارتباط و همكارى اينترنتى بين پايگاه‏ها نيز كه امروزه بسيار سهل‏تر از گذشته است، اهتمام ورزيد؛ كارى كه تا به حال به نحو شايسته‏اى انجام نشده است و على‏رغم برخوردارى اغلب مراكز از پايگاه اينترنتى، معمولاً از پايگاه‏ها، اهداف و فعاليت‏هاى همديگر ناآشنا بوده و در نتيجه، كارهاى همسو و تكرارى فراوان مى‏شود.
براى تسهيل در امر استفاده از اطلاعات و پايگاه‏هاى ديگران نيز فعاليت‏هاى مختلفى بايد انجام داد كه مهم‏ترين آنها آموزش استفاده از اينترنت، ايجاد بسترهايى براى كاربردهاى علمى از اينترنت مانند سيستم‏هاى آموزش از راه دور و مانند آن است. يكى ديگر از اقدامات اساسى در اين زمينه مسئله دسترسى آزاد يا كنترل‏شده به اطلاعات است. در ماه‏هاى اخير در اين باب سخن بسيار گفته شده است كه برخى به جنبه تهديد بودن اينترنت توجه بيشترى كرده و قائل به كنترل، و برخى نيز آن را بيشتر فرصت قلمداد كرده و معتقد به دسترسى آزاد و عدم كنترل بودند.
در اينجا مناسب است كه چند الگوى ملى در برخورد با اينترنت را مرور كنيم:(16)
الف - الگوى آمريكايى
اينترنت در آمريكا نه به عنوان تهديد امنيتى؛ بلكه به عنوان بزرگ‏ترين فرصت ملى تلقى مى‏شود. كاخ سفيد در پنجم ژانويه 2000 بيانيه‏اى را تحت عنوان «استراتژى امنيت ملى در قرن جديد» منتشر كرد. در اين بيانيه ضمن بر شمردن منافع حياتى آمريكا، از اينترنت به عنوان مهم‏ترين ابزار ديپلماسى مردمى(17) نام برده شده است. از طرف ديگر، مراقبت الكترونيك بر حجم، جهت و محتواى ارتباطات مخابراتى و ماهواره‏اى در قالب اطلاعات سيگنال امنيت اطلاعات (INFOSEC)، بخش مهمى از وظايف آژانس امنيت ملى(NSA) را تشكيل مى‏دهد. (WWW.NSA.gov)
ب - الگوى اسرائيلى
اسرائيل در فاصله سال 1994 تا 2000 تبديل به يك غول صنعت اينترنت شده است؛ در سطح داخلى اتخاذ سياست‏هاى كلانى از قبيل: اختصاص 3% از GDPكشور معادل 90 ميليارد دلار به تحقيق و توسعه در زمينه فنّاورى پيشرفته، آموزش مهارت‏هاى پيشرفته رايانه‏اى در دوران سربازى و تداوم آموزش در دوران خدمت احتياط را در برنامه خود داشته است.
ج - الگوى چينى
چين رسماً اعلام كرده است كه به دنبال برقرارى توازن ميان جريان آزاد اطلاعات و صيانت از فرهنگ و ارزش‏هاى اجتماعى خود مى‏باشد. »پيتر ييپ« معاون شركت دولتى اينترنت چين گفته است: «ما علاقه اى به قمار، پورنوگرافى و موارد حساسيت برانگيز سياسى نداريم. ما حتى محتواى فيلترشده اينترنت را تنها و مهم‏ترين نيرويى مى‏دانيم كه درهاى چين را بر روى دنيا مى‏گشايد و راه تغييرات اقتصادى را هموار مى‏كند.»
د - الگوى كشورهاى عربى حاشيه خليج فارس
تقريباً در تمام كشورهاى حاشيه خليج فارس كنترل قوى دولتى بر محتوا و توزيع اطلاعات وجود دارد. اين كنترل‏ها به علل مذهبى، سياسى و فشارهاى داخلى صورت مى‏گيرد. روش اصلى كنترل اطلاعات الكترونيك در اين كشورها، انحصار مخابرات در شركتهاى دولتى است. يكى از پيامدهاى اصلى اين كنترل دولتى، تأخير در رسيدن اينترنت و كندى در همه‏گير شدن آن در اين كشورهاست. در كشورهاى عربى منطقه خليج فارس دولت و بخش دانشگاهى عامل گسترش اينترنت نبوده‏اند؛ در عوض تجارت آزاد و بازرگانان خارجى مقيم، بيشترين مشتاقان و كاربران اينترنت را تشكيل مى‏دهند. در واقع، هيچ شخص، سازمان و تجارت مدرنى نمى‏تواند بدون اتكا به وب و اينترنت در رقابت جهانى براى دسترسى به منابع طبيعى و اقتصادى خليج فارس به بقاء خود ادامه دهد. اقتصاد وابسته و ادغام منطقه در اقتصاد جهانى، اتصال به اينترنت را امرى گريز ناپذير مي¬سازد. بازار مصرف اينترنت در كشورهاى عربى خليج فارس اساساً تجارى است.
كشورهاى خليج فارس از نظر سياست‏گذارى در مورد اينترنت روى يك طيف قرار دارند كه يك طرف آن عراق و طرف ديگر آن يمن و قطر است. عراق تاكنون رسماً به اينترنت متصل نشده است و مودم‏هاى شخصى را ممنوع كرده است. از طرف ديگر، يمن و قطر با حذف هر گونه كنترلى بر روى اينترنت و سرمايه‏گذارى براى گسترش زيرساخت‏ها به منافع اينترنت بيشتر از خطرات آن بها داده‏اند. كويت با برخوردارى از سيستم مخابراتى كاملاً پيشرفته در سال 1994 ارائه خدمات عمومى اينترنت را آغاز كرد. وزارت مخابرات كويت امتياز ISP را ابتدا به گلف‏نت و سپس به يك كمپانى ديگر واگذار كرد. گلف‏نت از طريق ماهواره به Sprint آمريكا متصل است. دانشجويان كويتى بدون هيچ‏گونه هزينه به اينترنت دسترسى دارند.
عمان به واسطه جبران عقب ماندگى نسبى از ديگر كشورهاى خليج فارس، بازسازى سيستم مخابراتى را در اولويت‏هاى خود قرار داده است. قطر مدرن‏ترين شبكه مخابراتى منطقه را ايجاد كرده است و انحصار مخابرات دولتى توسط Q-tel اعمال مى‏شود كه تنها ISP كشور را دارا مى‏باشد؛ ولى بررسى‏هايى به منظور خصوصى‏سازى - لكن به صورت غير رقابتى - در حال انجام است و دولت در كنار اينترنت يك سيستم اطلاعاتى ژئوفيزيكى را با اهداف توسعه‏بخشى عمومى و خصوصى به‏سرعت توسعه داده است؛ ولى آموزش عالى و دانشگاه بهره چندانى از آن نبرده اند. قطر تنها كشور حاشيه خليج فارس است كه خود را منطقه فارغ از سانسور اطلاعات معرفى كرده و هيچ‏گونه كنترلى بر محتواى اينترنت اعمال نمى‏كند. تنها حساسيت دولت، مسئله پورنوگرافى است كه با استفاده از فايروال تا حدى كنترل مى‏شود.
امارات متحده عربى از سال 1995 ارزان قيمت‏ترين و نظارت شده‏ترين خدمات اينترنت منطقه را ارائه مى‏كند و بيشترين كامپيوتر متصل به اينترنت را نسبت به جمعيت خود دارا مى‏باشد. دولت، بخش تجارى و دانشگاه‏ها همه پشتيبان اينترنت هستند و از آن به خوبى بهره بردارى مى‏كنند. وزارت مخابرات با راه‏اندازى چند پراكسى سِرور گران‏قيمت تمام تبادلات داده‏ها را فيلتر كرده و كنترل مى‏كند. در عين حال، امارات شاهد بيشترين مباحثات افكار عمومى درباره خطرات استفاده از اينترنت بوده است.
عربستان سعودى بزرگ‏ترين و محافظه‏كارترين كشور منطقه است و خاندان حاكم بر سعودى نسبت به موارد غير اخلاقى و فعاليت‏هاى تبعيديان خارج‏نشين بسيار حساس هستند. هنوز اينترنت در سعودى توسعه چندانى پيدا نكرده است و دسترسى عمومى در اينترنت همگانى نشده است. اما برخى از بخش‏هاى دولتى، پزشكى و دانشگاهى از طريق يك اتصال ماهواره‏اى به آمريكا از خدمات اينترنت استفاده مى‏كنند. سعودى گران‏ترين طرح مطالعاتى در مورد كاربردها و پيامدهاى اينترنت را به مدت 2 سال پى‏گيرى كرد و در نتيجه، روش مديريت كاملاً متمركز براى ورود اينترنت به كشور و كنترل كل ورودى توسط يك فايروال ملى براى جلوگيرى از دسترسى به محتواى نامناسب - از نظر دولت - پذيرفته شد.

چگونگى نظارت بر اينترنت
همان گونه كه ملاحظه مى‏شود مسئله فليترينگ مختص به ايران نيست و بسيارى از كشورهاى پيش‏رفته به نوعى از آن استفاده مى‏كنند. از طرفى با توجه به اين نكته كه در حال حاضر، اطلاعات، تصاوير و فيلم‏هاى آلوده كننده فراوانى در اينترنت وجود دارد، ضرورى مى‏نمايد كه براى امنيت فرهنگى و اخلاقى جامعه، به‏خصوص نسل نوپا تمهيداتى انديشيده شود؛ همچنان كه بسيارى از دانشمندان اين خطرات را يادآور شده‏اند.
از سوى ديگر، استفاده از اينترنت على‏رغم گسترش و توسعه دامنه علوم و قلمرو فرهنگ‏ها مى‏تواند موجب ايراد خسارت و ضرر به حقوق خصوصى و عمومى شهروندان گردد و از اين رو، لزوم اعمال نظارت بر آن بر هيچ كس پوشيده نيست؛ چرا كه عقل سليم بر وجود نظارت بر اين مقوله مهم حكم مى‏راند. اما آنچه امروزه از آن بحث مى‏شود، چگونگى و ساز و كار اين نوع نظارت مى‏باشد كه در اين راستا، هم‏اكنون در بين صاحب‏نظران دو نظر غالب جهت استفاده صحيح از اينترنت وجود دارد:
1.نظريه خود محدوديتى؛
2.اعمال نظارت از طريق روش‏هاى قانون‏گذارى، اجرايى و قضايى.
شايد بتوان گفت كه هر كدام از اين دو نظريه اصلى مى‏تواند به نظريه‏هاى فرعى ديگرى منجر شود، اما آنچه محرز است همه آنها به اين دو نظر فوق گرايش خواهند داشت. در قسم اوّل، كاربران براساس شرايط خاص خود سعى خواهند نمود تا با استفاده از روش‏هايى مانند فيلترگذارى و يا استفاده از رمز دسترسى به اطلاعات را در محدوه‏اى خاص امكان‏پذير سازند و در واقع، يك نوع خودنظارتى عمل مى‏شود. ولى اين نكته را نبايد از ياد برد كه اين روش‏ها مى‏تواند از سوى هر دو گروه اعمال شده و به واقع نظريه‏اى است ميان‏بر؛ چرا كه در هر صورت مى‏تواند مورد استفاده واقع شود.
مثلاً فيلترگذارى مى‏تواند هم از سوى خود استفاده كنندگان و به عنوان يك خودمحدوديتى به كار رود و هم مى‏تواند توسط مقامات دولتى و در مقام اعمال نظارت مورد استفاده واقع شود . بنابراين، فيلترگذارى ابزارى است براى اعمال محدوديت كه هر دو طرف ممكن است به كار گيرند.
در روش دوم، كاربران دخالت كمترى در نوع و ميزان استفاده از اينترنت داشته و عموماً مقامات عمومى در قواى سه‏گانه سعى مى‏نمايند تا با وضع قوانين، اجراى صحيح و برخورد قضايى با متخلفان بر استفاده از اينترنت اعمال نظارت داشته باشند. اگر چه اين گونه نظارت عمومى در جاى خود مى‏تواند ضرورى باشد، اما بايد توجه نمود كه اعمال محدوديت فراتر از چارچوب‏هاى مشخص و ضرورت‏هاى خاص منجر به واكنش‏هاى منفى و بروز ناهنجارى در اجتماع خواهد شد؛(18) همان طور كه برخى از طرح‏ها و برنامه‏هاى اجرا شده از سوى مراكز ارائه كننده خدمات اينترنتى و مخابرات در دوره اخير تا حدود زيادى ناكام مانده است.
از اين رو، چاره كار در اين است كه «نظريه پردازان اجتماعى در مورد فنّاورى جديد اطلاع‏رسانى و تبعات آنها نظريه‏پردازى كنند و فعالان سياسى نيز راهكارهايى براى استفاده از اين فنّاورى‏ها و نحوه ارتقا، دگرگونى‏هاى سياسى مترقى ارائه دهند. به علاوه، هر كدام از افراد جامعه نيز بايد تعيين كنند در فضاهاى ارتباطاتى جديد الكترونيك و متأثر از فنّاورى‏هاى جديد اطلاع‏رسانى، چگونه زندگى خواهند كرد يا چگونه مى‏خواهند در برابر فنّاورى‏هاى جديد اطلاع‏رسانى و فضاهاى ارتباطاتى الكترونيك جديد صف‏آرايى نمايند و اينكه نهايتاً در اين صف‏آرايى، قدرتمند خواهند بود يا فاقد قدرت.»(19)