حديث به عنوان يكى از منابع اصلى استنباط گزارههاى دينى، هميشه مورد توجه مسلمانان بوده است. اهتمام انديشمندان اسلامى به حديث بهتدريج، علمى به نام «علم الحديث» را با شاخههاى مختلف آن همچون: رجال الحديث، دراية الحديث و فقه الحديث به وجود آورد. پايگاه اينترنتى حوزهنت (hawzah.net) با درك اهميت ويژه اين علم، بخش حديث خود را به ارائه مقالاتى در زمينه علم الحديث اختصاص داده است و از اين جهت، جزء معدود پايگاههاى شيعى است كه به اين امر توجه خاصى را مبذول داشته است.
جايگاه ويژه حديث و ضرورت تكميل و روزآمدى پايگاه حوزهنت ما را بر آن داشت تا با كنكاش در محتوا و ساختار اين پايگاه كاستىها و بايستههاى آن را به مسئولان يادآور شويم. از اينرو، به حضور حجة الاسلام امين زارع مدير سايت حوزهنت رسيديم و طى گفتگويى صميمانه به بررسى جنبههاى مختلف بخش حديث اين پايگاه پرداختيم.
با تشكر از جنابعالى، براى آشنايى خوانندگان ابتداتوضيحاتى را در مورد پايگاه حوزهنت و بخش حديث آن بيان فرماييد.
پايگاه حوزهنت به منظور ارائه اطلاعات گسترده دينى به كاربران در سال 1378 راهاندازى شد. به همين دليل مباحث علوم اسلامى را به صورت دستهبندى و نمودار درختى در 14 عنوان عرضه نموديم و هر عنوان به دهها زيرعنوان تقسيم شد و هر زير مجموعهاى ذيل عنوان اصلى مرتبط با آن قرار گرفت. البته در برخى موارد مباحث مهم و روزآمد را به طور مستقل به عنوان يك بخش اصلى ارائه نموديم. از اين رو، موضوعاتى همچون «زن در اسلام» در كنار گزينههاى مهمى مانند قرآن و عقايد قرار گرفته است. پس از تعيين عناوين اصلى زير مجموعههاى آنها را در 1000 عنوان فرعى تعريف كرديم. آنگاهمقالات و يا قطعههايى گزينشى از كتب و منابع موجود ذيل هر گزينه گنجانده شد.
البته در ارائه مطالب اصل بر اين بود كه آنها را از منابع متقن و معتبر استخراج نماييم. به همين جهت، از مآخذى چون: كتب شهيد مطهرى، علامه طباطبائى، نظريات حضرت امام خمينى(ره) و ساير پژوهشگران برجسته علوم اسلامى استفاده كردهايم.
بدين ترتيب، كار ما در خصوص جمعآورى اطلاعات در محدوه 14 گزينه كلى، از سال 78 شروع شد و عمليات تحقيقاتى آن تا سال 80 طول كشيد كه در مجموع، چهار هزار مطلب انتخاب شد. ارائه اين تحقيقات بر روى اينترنت همزمان با عمليات پژوهشىشروع شد و تاكنون حدود 88% آن بر روى اينترنت قرار گرفته است و بر اساس برنامه، در 6 ماهه اوّل سال جارى 12% ديگر نيز روى اينترنت قرار خواهد گرفت.
وقتى ساختار مباحث بخش حديث را بررسى مىكنيم متوجه مىشويم كه در برخى موارد تقدم و تأخر مباحث رعايت نشده و يا در ارائه برخى موضوعات و عناوين دستهبندى خاصى پيشبينى نگرديده است؛ مثلاً كتب اربعه كه جزء جوامع اوليه روايى است، در كنار جوامع ثانويه روايى مانند: وسائل الشيعه و وافى قرار داده شدهاند. در اينجا مىتوانستيد اينها را مرتب كنيد و از هم تفكيك نماييد. آيا در اين باره چارهاى انديشيدهايد؟
دستهبندى مذكور داراى اشكال نيست؛ زيرا عنوان گزينه، «جوامع حديث شيعه» است كه هم شامل جوامع اوّليه است و هم جوامع ثانويه را در بر مىگيرد و هم مىتواند شامل جوامعى غير از اين هشت كتاب باشد. ميزان تقسيمبندى و نمودارى هر گزينه علاوه بر تقسيمات موجود در هر علم، به ميزان مطالب موجود نيز بستگى داشته است و در اين گزينه چون مطالب زياد نبوده، به همان عنوان كلى اكتفا شده است.
سؤال ديگرى كه در بخش ساختارى پايگاه حوزهنت وجود دارد اين است در برخى موارد يك زيرمجموعه هيچگونه ارتباطى با عنوان اصلىاش ندارد؛ مثلاً زير مجموعه «مراكز حديث» هيچ ارتباطى با عنوان «اقسام حديث» ندارد، يا عنوان «عرضه حديث بر امام» زير مجموعه «اصحاب اجماع» قرار داده شده؛ در حالى كه هيچگونه ارتباطى ميانشان وجود ندارد. دليل اين گونه نقايص چيست؟
در اين سؤال شما به دو اشكال اشاره كرديد. در مورد اشكال اوّل ظاهراً بايد علاوه بر عنوان به متن مقاله هم مراجعه مىنموديد. در اينجا منظور از مراكز حديثى، مراكز گسترش علم حديث و خاستگاههاى حديث است كه اتفاقاً به عنوان اصلى، يعنى سير تاريخى حديث بسيار مرتبط است و ما هم نام مقاله را از منبع آن گرفته و براى حفظ امانت به همان صورت نقل كردهايم. هرچند كاربر در برخورد اوليه با اين عنوان، آن را با مؤسسات و مراكز حديثى اشتباه مىگيرد.
در مورد عرضه حديث بر امامان، ظاهراً اشتباهى صورت گرفته و اين مقاله مربوط به اين بحث نيست و بايد اصلاح شود.
ذيل برخى عناوين از نظر محتوايى مطالب اندكى ارائه شده است و جا داشت كه مباحث متنوعتر و گستردهترى در اختيار كاربر قرار بگيرد؛ مثلاً مطالب موجود درباره رجال بسيار اندك و ناچيز است و فقط به دو عنوان بسنده شده است و يا در مورد كتب اربعه مباحث جوابگوى نياز كاربر نيست. در خصوص غنىسازى مطالب و توسعه كمى مباحث چه تدابيرى انديشيدهايد؟
با توجه به گستردگى كلى عناوين نمودارها اندك بودن مطالب در برخى موارد طبيعى است. البتهبه زودى در خصوص ارتقاء كمى و كيفى پايگاه حوزهنت اقدام خواهيم كردتا ذيل هر عنوان مباحث كافى و وافى به مقصود در اختيار كاربران قرار گيرد. در مورد رجال هم ما به تفصيل به معرفى علم رجال نپرداختهايم و فقط آشنايى كلى با اين علم منظور بوده است و همانطور كه مىدانيد امروزه مباحث علم رجال جداى از علوم حديث مورد بحث و بررسى قرار مىگيرد.
از جمله كاستىهاى موجود در اين پايگاه، محدوديت منابع است و در اكثر موارد به منابعى همچون: مجله علوم حديث، دائرةالمعارف تشيع، كتاب علم الحديثِ مرحوم شانهچى و حديث از ديدگاه شيعه بسنده شده است. به منظور توسعه منابع چه تمهيداتى را در نظر گرفتهايد؟
در مديريت اين گونه فعاليتها اصلى به نام «جمعبندى و بستن محدوده يك كار تحقيقاتى» وجود دارد و ما تا جايى كه وقت و امكانات اقتضا داشت، در محدوده منابع موجود تحقيق كرديم و منتظر تكميل صددرصدى كار نبوديم. اين كار فوايدى را نيز در برداشته است .
بديهى است كه انتظار كاربران از اين پايگاه كه پايگاه حوزه است، دستيابى به ديدگاه اسلام در موضوعات مختلف است. از اينرو، از منابع معتبر و مقبول دينى استفاده كردهايم كه اين نيز محدوديتهايى براى ما ايجاد كرده است. همانگونه كه مطلع هستيد بحث علوم حديث در حوزه علميه از مباحث جنبى تلقى شده و همانند ديگر مباحث داراى منابع متعدد كهن و يا جديد نيست.
يكى ديگر از كاستىهاى پايگاه در بخش حديث، فقدان امكانات جستجوست. اگر بخواهيد كاربران را در زمينه حديثپژوهى يارى برسانيد، ناگزير از ارائه قابليت جستجو در اين بخش هستيد.
در صفحه اوّل پايگاه، قابليت جستجو در مطالب پايگاه وجود دارد ؛ ولى اينكه در بخش حديث و صفحه مربوط به آن، امكان جستجو را ارائه كنيم تا كاربر نيازمند بازگشت به صفحه اوّل نباشد، پيشنهاد خوبى است.
بخشهاى مهم ديگرى مانند: نرمافزارهاى حديثى، مؤسسات حديثى، پايگاههاى حديثى، نگارخانه حديث، كتابخانه حديث، معرفى حديثپژوهان معاصر و نيز عرضه متن برخى از كتب حديثى به صورت موضوعى نيز براى كاربران بسيار مفيد است كه پايگاه از وجود آنها خالى است، در اين زمينه چه توضيحى داريد؟
ما پىگير موضوعات جديد هستيم و در برخى از بخشها مثل قرآن، به اين گونه مباحث پرداختهايم. البته در بخش مراكز نيز مراكز حديثى تهيهشدهاست كه اميدواريم اين مطالب بهزودى به گزينه حديث نيز اضافه شوند.
در انتها اگر يادآورى نكته ديگرى را جهت اطلاع خوانندگان ضرورى مىدانيد، بفرماييد؟
بنده در آخر بيان دو نكته را لازم مىدانم:
يكى اينكه ما در گزينش و چينش مطالب بخش حديث متخصص علم الحديث در اختيار نداشتيم و درآن زمان واقعاً حديث پژوهى كهعلاوه بر حديث با اينترنت نيز آشنا باشد، بسيار اندك بود. از اين جهت، ممكن است نواقصى در كار ما ديده شود .
دوم اينكه ما ادعايى نداريم كار دستهبندى اطلاعات دينى را به طورجامع و كامل انجام دادهايم . از جمله اهداف پايگاه حوزهنت اين است كه به مراكز و مؤسسات مختلف يادآور شود كه در اين زمينه هم مىشود كار كرد و نتايج خوبى را بهدست آورد. ممكن است كه يك مؤسسه حديثى تقسيمبندى ما را در خصوص فلان قسمت از بخش حديث نپذيرد و بگويد مىتوان به گونهاى بهتر تقسيم كرد؛ ما هم اتفاقاً همين را مىخواستيم و مىخواهيم كه مؤسسات تخصصى بيايند و دستهبندى مناسب و اطلاعات كافى را ارائه دهند.
متأسفانه برخى از مؤسسات هنوز اطلاعاتشان دست نخورده و در بايگانى باقى مانده است؛ در صورتى كه مىتوان آن را با امكانات روز مانند اينترنت در دسترس همگان قرار داد. به هر حال، اگر مؤسسات تخصصى - كه به لطف خدا حركتهاى خوبى را در اين زمينه شروع كردهاند، به طور جدى در اين مسير وارد شوند، چه بسا فعاليت و فرآيند كارشان از ما بهتر خواهد بود و كاربران هم استفاده بهترى خواهند برد.
