يكى از شاخههاى علوم دينى كه موجب تحكيم و گسترش هر چه بيشتر شريعت الهى و فقاهت اسلامى را فراهم ساخته، علم رجال مىباشد كه اهميت آن در فهم و استنباط علوم نقلى به خصوص احاديث معصومين(ع) بسيار واضح و شايان توجه است. اما پژوهش در اين زمينه با مشكلهايى چند مواجه است. يكى از دشوارهايى كه در مسير و تحقيق علم رجال وجود دارد، مشكل مراجعه به مصادر متعدد و منابع مختلف است. خاصه اينكه هنوز در علم رجال كتاب جامعى كه بتواند پاسخگوى تمامى خواستههاى يك محقق باشد، تدوين نشده است و هر يك از كتب رجال داراى ويژگىهاى مخصوص به خود هستند و تنها عدّه خاصى از روات را مورد تحقيق قرار دادهاند، مانند: معجم رجال الحديث كه فقط كتب روات كتب اربعه را مورد توجه قرار داده است و يا كتاب قاموس الرجال كه نقدى بر تنقيح المقال است و يا مستدرك علم الرجال كه فقط راويانى را كه در جامع الرواة و تنقيح المقال نيامده يا ترجمه كامل نشدهاند، ذكر نموده است. در بخش نرمافزارهاى علوم اسلامى نيز علم رجال مورد كم توجهى قرار گرفته است و نرمافزارهاى موجود جوابگوى نياز محققان و انديشمندان رجال نمىباشد و هر يك از اين نرمافزارها نگاه خاص و جزئى به موضوع دارند و تاكنون برنامهاى جامع و كاربردى تدوين نشده است.
انواع نرمافزارهاىرجالى نرمافزارهاى موجود در علم رجال را مىتوان به سه گروه تقسيم كرد: گروه اوّل: نرم افزارهاى متنى گروه دوم: نرمافزارهاى فهرستى گروه سوم: نرمافزارهاى سندى
الف) نرمافزارهاى متنى محتواى اينگونه نرمافزارها متن كتب رجال، تاريخ و سيره است كه به طور مستقل و يا به شكل جزئى در برنامههاى ديگر ارائه شدهاند. ويژگىهاى اين گروه از نرمافزارها عبارتاند از: 1.امكان نمايش متن كتب، همراه جلد و صفحه و نيز قابليت دسترسى به جلد و صفحه خاص؛ 2.امكان جستجو در متن، اعم از لفظى و تركيبى با امكان محدود كردن دامنه جستجو به كتب يا جلد خاص از يك كتاب؛ 3.وجود فهرست در بعضى از برنامهها؛ 4.قابليت يادداشتبردارى در بيشتر آنها. در اين گروه براى نمونه مىتوان به نرمافزارهاى ذيل اشاره كرد: - المعجم الفقهى، كه بزرگترين نرمافزار موجود در علوم اسلامى خاصه تشيع مىباشد و محصول مركز معجم فقهى در حوزه علميه قم است. اين برنامه 665 جلد كتاب را به بخش رجال، تاريخ و سيره اختصاص داده است؛ رجال شيعه (84 جلد)، رجال عامه (307 جلد) و ساير كتب كه در مورد سيره، فهرست و انساب مىباشد. - معجم الفاظ رجال، تحت داس (Dos)محصول مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى. اين برنامه مصادر اوّليه رجال شيعه مانند: رجال طوسى، رجال نجاشى و رجال ابن غضائرى، رجال ابن داود، رجال كشى و فهرست شيخ طوسى را ذكر كرده است. اين برنامه به لوح فشرده نور 2 - جامع الاحاديث، محصول همين مركز، اضافه شده است. - مكتبة الالفية للسنة النبوية، محصول مركز التراث كه از بزرگترين برنامههاى علوم اسلامى اهل سنت مىباشد. نسخه سوم اين نرمافزار 112 عنوان شامل بيش از 700 جلد كتاب را به رجال و تاريخ، طبقات و بلدان اختصاص داده است. و از كتبى مانند: التاريخ الكبير، الاوسط، ثقات ابن حبان، المجروحين، تاريخ بغداد، تاريخ مدينة دمشق، لسان الميزان و سير أعلام النبلاء مىتوان نام برد. مكتبة التاريخ و الحضارة الاسلامية
ب) نرمافزارهاى فهرستى محتواى اين برنامهها ارائه فهرست روات به همراه مصادر ترجمه آنها مىباشد و ويژگىهاى موجود در اين نوع نرمافزارهاى رجالى از قرار ذيل است: 1. ارائه فهرست روات؛ 2. نشانى مصادر ترجمه؛ 3. متن مصادر ترجمه؛ 4. قابليت جستجوى لفظى و تركيبى با امكان محدود كردن دامنه جستجو به كتب يا جلد خاص از يك كتاب. از ميان نرمافزارهاى فهرستى مىتوان به دو لوح فشرده پرداخت: -كشف الرجال، محصول مؤسسه تحقيقاتى ولىعصر(عج) قم، كاملترين و جامعترين نرمافزار اين گروه به شمار مىرود كه حدود 400000 عنوان راوى شيعه و سنى را از 74 عنوان كتاب در 363 مجلد استخراج كرده است. در اين برنامه 112 جلد از كتب داراى متن كامل مىباشند كه برخى از آنها عبارتاند از: جامع الرواة، معجم رجال الحديث، رجال النجاشى، لسان الميزان و تهذيب الكمال. وجود امكانات مفيدى همچون: ارائه طبقات رجال كتب اربعه با ذكر استاد، شاگرد و مأخذ؛ طريق شيخين در مشيخه؛ ضبط راويان و مكانت راويان كتب اربعه به همراه بيان سال ولادت و وفاتايشان بر كارآمدى و ارزشمندى كشف الرجال افزوده است. گفتنى است كه اين برنامه قابل اجرا در شبكه بوده، تحت سيستم عامل Dos و windows اجرا مىشود. - المعجم الفقهى، محصول مركز معجم فقهى، قسمتى را به عنوان رجال، كه شرح زندگى 15/000 راوى است، آورده است. اين برنامه به شرح و زندگى راويان احاديث كتب اربعه شيعه (الكافى، التهذيب، الاستبصار و من لا يحضره الفقيه) با استفاده از كتاب معجم رجال الحديث اثر آيةالله العظمى خوئى پرداخته است.
ج) نرمافزارهاى سندى اين نرمافزارها تحقيقات گستردهاى را در سند روايات انجام دادهاند و از ويژگىهاى متفاوتى نسبت به دو گروه ديگر برخوردارند. مهمترين اين قابليتها عبارتاند از: 1. مشخص شدن اسم كامل راوى؛ 2. تعيين مترادفات، حيلولهها و معلقات در سند؛ 3. معرفى مكانت و صحبت هر راوى؛ 4. جايگاه مكانت سند. در اين گروه نيز به 2 نرمافزار مىتوان اشاره كرد: - دراية النور، محصول مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى قم كه كتب اربعه شيعه و وسائل الشيعه را تحقيق كرده است. دراية النور شامل 14 عنوان از مهمترين كتابهاى رجالى و حديثى شيعه در 86 مجلد مىباشد. امكانات اختصاصى كه در بخش كتب هشتگانه رجالى ارائه گرديده، عبارتاند از: شناسايى راويان، فهرستهاى متنوّع، تصحيح فهرست شيخ طوسى، مشاهده طريق روايى راويان و فهرست توصيفها. ارائه فهرست الفبايى از اسامى 15688 راوى به همراه فهرست كامل اَعلام و ويژگى كارآمد فهرستسازى در بخش معجم رجالى الحديث قابل دستيابى است. كاربر مىتواند در بخش اسناد، از قابليتهاى اختصاصى چون: بازسازى اسناد، ارزيابى سند از جهت اتصال و اعتبار، شناسايى سريع راوى، سيستم مترادفات جهت حلّ مشكل پراكندگى در تعبير از يك راوى، معرفى شاگردان و اساتيد، مشاهده فراوانى روايات به صورت نمودار ميلهاى يا دايرهاى و تعيين طبقه راوى و تركيب راويان بهرهمند شود و از امكان مقايسه دو متن، استفاده مطلوبى را براى سامان دادن تحقيقات خويش ببرد. - موسوعة الحديث الشريف، محصول شركت صخر كه كتب تسعه حديثى اهل سنت را مورد پژوهش رجالى قرار داده است. امكانات اين برنامه عبارتنداز: 1. امكان جستجوى لفظى متن كتب، با تعيين محدوده؛ 2. فهرست عناوين و ابواب؛ 3. تفكيك راويان هر سند همراه با ترجمه، شيوخ، تلاميذ، رتبه، جرح و تعديل با ذكر مأخذ؛ 4. سندشناسى در اين قسمت به مرفوع، موقوف، معلّق، مرسل و معضل بودن سند همراه با نمودار، نمايش مىيابد.
چالشهاى موجود در نرمافزارهاى رجال 1. نرمافزارهاى رجالى شيعه هر يك موضوع خاصى را مورد توجه قرار دادهاند مانند: كشف الرجال كه فقط نام مصادر ترجمه را آورده است و در قسمت متن فقط چند كتاب را ذكر كرده است، يا برنامه درايةالنور كه فقط راويان كتب اربعه و وسائل الشيعه را مورد پژوهش قرار داده است و همچنين معجم فقهى فقط متن محدودى از كتب رجال شيعه را مورد توجه قرار داده است، اگر چه اين تنوع در نرمافزارهاى رجالى اميد روشنى را نويد مىدهد؛ ولى با دقت در اين نرمافزارها به اين نتيجه مىرسيم كه اين برنامهها بيشتر براى احاديثى كه در استنباط احكام شرعى مورد توجّه هستند تدوين شده است. و نظر به گسترش احاديث شيعه در موضوعات متنوع، و كثرت متون، اين برنامهها جوابگوى خواستههاى محققان نمىباشند. براى پر شدن اين خلأ، مراكز توليد كننده نرمافزارهاى رجالى بايد به فكر تهيه نرمافزارى باشند كه ويژگىهاى ذيل را داشته باشد: الف) فهرست تمامى راويان كتب حديث شيعه همراه با مترادفات، مكانت و هويت. ب) متن كتب رجالى شيعه همراه با شناسنامه و فهرست. ج) متن رسالههاى دانشجويان حوزوى و دانشگاهى مرتبط با رجال، درايه، تاريخ و سيره. د) امكانات جستجو (Search) و تعيين دامنه، يادداشتبردارى و انتقال به افزارهاى واژهپرداز مانند: Word، زرنگار و نشر الف. 1.كمبود يك برنامه هوشمند IKBS كه بتواند هر سندى را تحليل و مترادفات، حيلولهها، معلقات، مكانت هر راوى، و جايگاه سند را مشخص كند. هرچند بعضى از مؤسسات در اين موضوع قدمهاى اوليه را برداشتهاند و طرحهايى ارائه شده است كه بايد مراحل عملى آن تمام شود. 2.نظر به گسترش اينترنت، وجود يك پايگاه مستقل در خصوص رجال شيعه ضرورى بنظر مىرسد. اين پايگاه بايد ارائه كننده امكاناتى مانند: نمايش متن كتب معتبر رجال شيعه، جستجو، فهرست الفبايى (Alpha betic) از راويان همراه با شرح و ترجمه مختصر آنها، امكان گفتگوى مستقيم (Chat) با صاحبان انديشه رجال براى پاسخ به اشكالات سندى و امكان سؤال و جواب thia Stichomyباشد.
