فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

با توجه به ضرورت فنّاورى اطلاعات و ارتباطات، شاهد آن هستيم كه در چند سال اخير بسيارى از دفاتر، مراكز و سازمان‏هاى مربوط به حوزه علميه در راستاى پيشبرد اهداف توسعه اقدام به ايجاد و توليد سايت‏ها، شبكه‏هاى اينترانتى و يا نرم‏افزار و سخت‏افزار نموده‏اند، كه در سال‏هاى آتى نيز سرعت بيشترى به خود مى‏گيرد. اگر چه تاكنون امكانات، نيروها و سرمايه‏هاى هنگفتى هزينه شده؛ اما هنوز اهداف كوتاه‏مدت و بلندمدت به صورت كلان و خُرد در راستاى توسعه تعريف نشده است.
در بين سطوح تصميم‏گيرى به ويژه در توسعه عملياتى حوزه دين، فرهنگ و علم اين اتفاق نظر وجود دارد كه جهت دسترسى به توان بالاى فنّاورى اطلاعات و ارتباطات؛ به نتيجه رساندن سرمايه‏گذارى‏هاى انجام شده؛ ايجاد بستر مناسب جهت جلب اعتماد صاحبان سرمايه، مراجع، مديران عالى‏رتبه و از طرف ديگر كاربران اعمّ از قشر حوزوى، دانشگاهى و عموم مخاطبان، بايد پس از اصلاح ديدگاه نسبت به ICT و شناخت تمام توان و امكانات آن، از روش‏هاى مديريتى متمركز و يا راهبرى متمركز بر امكانات، نيروها و سرمايه‏ها استفاده نمود تا چنين فعاليت‏هايى به صورت منسجم، مطمئن و پايدار صورت بگيرد.
روش‏هاى يكپارچه سازى و نهادينه كردن آن، ما را قادر مى‏سازد تا بر ضعف‏ها و ناكارآمد بودن وضعيت فعلى فايق آمده تا بتوايم علاوه بر برنامه‏ريزى استراتژيك و كلان حوزوى گروه‏هاى بزرگ و كوچكِ مربوط به حوزه و حوزويان را امر تسهيل روابط، ارتقاء كيفيت محصولات ارائه شده سوق داده و در نتيجه به احياى رسالت حوزوى و مخاطب‏سازى در عرصه جهانى مخصوصاً محافل علمى دنيا دست يابيم. از اين‏رو، ضرورت ايجاب مى‏كند جهت نيل به آن توانمندى به بررسى مشكلات توسعه در حوزه، تبيين وظايف دولت، و نقش حوزه در اين خصوص و مسائل پيرامون آن بپردازيم و سعى شود تا راهكارهاى اساسى آن معرفى گردد.

ضرورت رويكرد حوزه به توسعه ابزارى
منطقى كه نتيجه ظهور هر فنّاورى جديد باشد، باعث مى‏شود محيط آدمى را كه به آن عادت كرده بود، به محيطى نامطلوب، قديمى و كم‏بها مبدّل نمايد و به رويكردهاى جديدى ملزوم سازد. در حال حاضر، رشد سريع فنّاورى اطلاعات و ارتباطات، زندگى فردى و اجتماعى بشر را دگرگون ساخته به گونه‏اى كه علاوه بر امور پيچيده علمى و فنى حتى در امور ساده و روزمرّه زندگى بشرى نيز فنّاورى اطلاعات و ارتباطات نقش مهمى را ايفا مى‏كند. به‏وضوح آشكار است كه توليد فكر و انديشه توسط نظريه‏پردازان بدون دسترسى به اطلاعات علمى ممكن نمى‏باشد. آگاهى مديران فعّال در تمامى عرصه‏هاى توليد از آخرين اخبار و اطلاعات فنى و علمى آنان را توانمند مى‏سازد تا بتوانند كيفيت و كميت محصولاتشان را خصوصاً در عرصه علمى و فرهنگى بهبود بخشند.
سياست‏گذاران و مديران كلان حوزوى با دستيابى به آخرين اخبار و اطلاعات است كه مى‏توانند به حلّ معضلات درونى همچون اداره طلاّب و كاركنان تحت پوشش، برنامه‏ريزى آموزشى و مشكلات برونى همچون حضور علمى و تبليغى در عرصه بين‏المللى بپردازند. در شرايط حسّاس، تصميمات درست و بجا بگيرند و اثرات سوء و مخرب را به نتايج مفيد و مطلوب تبديل كنند.
فنّاورى اطلاعات و ارتباطات شامل مجموعه‏اى از ابزارها، تجهيزات، علوم و مهارت‏هاست كه اطلاعات را جمع‏آورى، ذخيره، پردازش و بازيابى مى‏كند و باعث مى‏شود كه جوامع گوناگونى را در سطح جهانى به صورت اعجاب‏آورى به يكديگر متصل كند. ضمن اينكه با كنار زدن قالب‏هاى عملياتى سنتى، افزايش سرعت، سهولت دسترسى اطلاعات، سقوط هزينه‏كردها، كاهش ضريب خطا در تصميمات جزئى و كلى، ارتقاء ديدگاه سياست‏گذاران و در نهايت، بالا بردن كيفيت محصولات فكرى و انسانى را به ارمغان مى‏آورد. بنابراين، لازمه بقاء در ميدان رقابت جهانى بين كانون‏هاى مختلف علمى، فرهنگى و مذهبى برخوردارى از چنين فنّاورى با پشتوانه شناخت و انديشه پاك صورت مى‏گيرد و بدون لحاظ آن، امكان حيات اجتماعى مدرن غير قابل تصوّر است.
بجاست حوزه‏هاى علوم اسلامى به جاى به كارگيرى شيوه‏هاى سنتى و قديمى كه شايد در برخى مراتب لازم باشد، ولى به طور يقين كافى نيست، به ابزار روز از جمله (1) ICT مجهز شوند تا با حفظ مبانى و اصول علماء سلف و درك متقابل مخاطبان جهانى، پاسخگوى نياز جوامع به نحوى شايسته باشند.

فنّاورى اطلاعات و ارتباطات (2) (ICT)
«فنّاورى» به تنهايى به مديريت ورودى و خروجى‏هاى يك سيستم گويند؛ مديريتى كه با استفاده از روش‏ها، سخت‏افزار، نرم‏افزار و عمليات پردازش همچون محاسبات رياضى، قياسات منطقى، كنترل، تصميم‏گيرى و غيره، يك مجموعه نظام‏مند را اداره مى‏كند كه رايانه ايفا كننده چنين نقشى است. اصطلاح «اطلاعات» نيز شامل ديتا، اطلاعات پردازش شده، دانسته‏ها، فرضيه‏هاى اثبات شده، مقالات، كتب و به طور كلى، مواد اوّليه رايانه و شبكه‏هاى رايانه‏اى مى‏باشد و «ارتباطات» هم به پيوندهاى دو يا چند طرفه بين مجموعه‏اى از نهادهاى حقيقى و يا مجازى و يا بين افراد جامعه توسط ابزار مخابراتى، راديويى و تلويزيونى در قالب‏ها و انواع گوناگون خدمات‏رسانى گفته مى‏شود.
از آنجايى‏كه هر دو مقوله اطلاعات و ارتباطات لازم و ملزوم يكديگر مى‏باشند، هر دو را به عنوان يك فنّاورى معرفى مى‏نمايند و در پاره‏اى از مواقع نيز لفظITيا فنّاورى اطلاعات گفته مى‏شود؛ ولى از آن اراده ICT يا فنّاورى اطلاعات و ارتباطات مى‏كنند. بنابراين، مى‏توان گفت كه ICT به كاربرد فنّاورى رايانه و ابزار مخابراتى در سيستم اطلاعاتى مديريت يا MISكه همان مديريت اطلاعاتى است، گويند؛ فنّاورى‏اى كه موجب شتاب سير نوآورى، توسعه و خلاقيت مى‏باشد. در حال حاضر به وسيلهICTجهان به صورت مجموعه‏اى واحد مبدل شده و هرچه ساختار و نظم آن كامل‏تر باشد، ميزان و گستره اطلاعات نيز مطلوب‏تر شده، ارتباطات و شناخت جوامع نيز از يكديگر عميق‏تر و فاصله‏ها كمتر مى‏گردد.

فرهنگ ICT
مهم‏تر از بعد سخت‏افزارى، مقوله انديشه و فرهنگ توسعه ICT مى‏باشد كه بجاست آن را فرهنگ توليد، حفظ و ارائه اطلاعات و در يك كلام «فرهنگ»ICT ناميد. بدون توجه به فرهنگ توليدى و خدماتى اطلاعات، توان ادامه حيات نداشته و همچون برخى از سازمان‏هاى ناموفق در امر توسعه IT ، با پشتيبانى هزينه‏هاى گزاف در سخت‏افزار و نرم‏افزار به مجموعه‏اى ناكارآمد و عقيم تبديل شده‏اند. تا جايى كه در برخى از سطوح فقط شكل صورى معضلات قبلى تغيير كرده و اصل مشكلات به قوّت خود باقى مانده است. عدم رويكرد به فرهنگ ICT ، كندى و يا توقف در توسعه ICT را به‏بار مى‏آورد و با توجه به نوع جديد رويارويى در عرصه‏هاى بين‏المللى، رشد سريع كمّى و كيفى تبادل اطلاعات و نيز حضور قوى و چشمگير معاندان مكتب اهل‏بيت(ع) و انقلاب شود كه باعث مي شود كه زبان غير قابل فهم تر و متعاقبا به علت رسوخ انديشه هاي مخالفان در اعماق انديشه ها و عقايد، بيان ما براي آنان غير قابل پذيرش تر شود.
بنابر اين، آنچه در توسعه ICT بسيار حايز اهميت است، تفكر اطلاعات گراست. فنّاورى IC با پشتوانه مجموعه‏اى از خردهاى مطلوب توسط ابزارهاى در خدمت گرفته به‏وجود مى‏آيد و توسط فرهنگ ICT است كه مى‏توان به فوايدى همچون: ارزانى، سهولت كار و سرعت دسترسى پيدا نمود و فرايندهاى پيچيده درون سازمانى را ساده كرد و سطح افق ديد مديران را بالاتر و اهدافشان را بلندمدت ساخت. در فرهنگ ICT بايد به مقوله‏هايى همچون: تمركز، يكپارچه و شبكه‏سازى اطلاعات، فرهنگ جمع‏آورى اطلاعات، فرهنگ توليد اطلاعات، اولويت‏بندى، خلاصه‏سازى و تحليل اطلاعات، تخصص و پژوهش‏نگرى به اطلاعات، فرهنگ حفظ و نگهدارى اطلاعات، و نيز به فرهنگ خدمات‏رسانى اطلاعات توجه جدّى شود و سازمان‏هايى همچون حوزه علميه بايد شرايط و قالب‏هاى جديد علمي، فرهنگي در عرصه اطلاعات و ارتباطات را پذيرا باشند تا بتوانند به آن اهداف دسترسى پيدا كنند.

نقش ICT در توسعه منابع انسانى حوزه
در راستاى توفيق سازمان‏ها و نهادهاى گوناگون در عرصه‏هاى مختلف رقابت، نياز به رشد و توسعه منابع انسانى است. توان انسانى سازمان‏ها بايد به حدّى برسد كه بتواند سازمان را در رسيدن به اهداف مترقى يارى كند و نقش ابزار انسانى بودن را احيا نمايد. عدم توسعه منابع انسانى نيروهايى همچون وزنه‏هاى كوچك و بزرگ آويزان بر گرده سازمان، باعث ركود فكرى و عملى مى‏شود و در روند رو به رشد حوزه اختلال ايجاد مى‏كند. از طريق توسعه منابع انسانى، هر نهاد و يا سازمانى همچون حوزه مى‏تواند در مصاديقى همچون: اصلاح و رشد كيفيت عملكرد، به روزرسانى اطلاعات، ارتقاء توانمندى‏ها، ايجاد خلاقيت، تصميم‏گيرى صحيح و به موقع، رشد هماهنگ‏سازى، ارتقاء سطح علمى، ارتقاء تسلّط بر كار، پيش‏بينى و جلوگيرى از مشكلات، رفع عميق و سريع معايب موجود و ساير موارد مشابه، رشد و ارتقاء يابد.
از آنجايى كه محور تمامى موارد توسعه منابع انسانى «اطلاعات» است، مقوله ICT مى‏تواند در توسعه آن نقش كليدى را ايفا كند كه اهمّ آن چنين مى‏باشد:
1.نهادينه شدن نوآورى‏ها
با دو عامل «اطلاعات مطلوب» و «قابليت انسانى» مى‏توان به انديشه‏ها و نتايج جديد دسترسى پيدا كرد و آن را كاناليزه نمود. تلفيق فنّاورى اطلاعات كه طيف عظيمى از اطلاعات مفيد و لازم را قابل دسترسى مى‏كند و توان آدمى كه نتيجه، عطش اطلاعاتى است، خلاقيت، تغيير و نوآورى را به صورت آناليز شده و مكانيزه به‏وجود مى‏آورد. با بسترسازى و استفاده مستمر از ICT مى‏توان آن را به صورت يك امر نهادينه شده تبديل نمود. البته فنّاورى اطلاعات بدون پذيرش آدمى هيچ سودى ندارد؛ نه خلاقيتى و نه تغييرى صورت مى‏گيرد؛ بلكه تمام توان و نيروهاى موجود صرفاً جهت حفظ آنچه كه بوده است، به كار گرفته مى‏شود. از سوى ديگر، تلاش آدمى هم بدون اطلاعات مفيد و لازم كه مورد اتم و اكمل آن ICT است، نمى‏تواند خلاقيت را گسترش دهد و در ورطه عمل همچون كشتى به گل نشسته عقيم مانده و باعث عقب ماندگى مى‏شود.
از اين‏رو، ICTمى‏تواند به حوزه خلاّق و پيشرو توليد فكر و انديشه در عرصه بين‏المللى كه اوج آن شايد در قرون 4 و 5 هجرى بوده است، به‏صورت مطمئن و مستمر كمك‏رسان باشد تا در صفوف اوّل علمى و فرهنگى جهانى جوابگوى مسائل مورد نياز فردى و اجتماعى بشر باشد و همچنين توان ايجاد شده را با ضريب موفقيت بالا براى نسل‏هاى آينده حوزه به ارمغان بگذارد.
2.ارتقاء كيفيت برنامه‏ريزى در سطوح مختلف
بدون بهره‏گيرى از اطلاعات، برنامه‏ريزى سازمانى، گروهى و يا فردى غير ممكن مى‏باشد. پشتوانه فكر هر مدير و اساس هر طرح و برنامه‏ريزى، اطلاعات مفيد و مطلوب است. بدون فنّاورى اطلاعات و ارتباطات نمى‏توان با سرعت و سهولت به همه اطلاعات مفيد و موردنياز با كمترين خطاى اطلاعاتى دسترسى پيدا كرد. عدم دسترسى به طيف عظيمى از اطلاعات صحيح و تخصّصى و بهره‏گيرى از اطلاعات كهنه و زمان خورده و نيز استفاده از افراد غير متخصّص نتيجه‏اى به‏جز برنامه‏ها و طرحهايى ناكآرامد، ناقص و زيان‏بار به همراه نخواهد داشت. بنابراين، تصميم‏گيرندگان و مديران به‏واسطه ICTمى‏توانند سريع‏ترين، راحت‏ترين، صحيح‏ترين و كامل‏ترين تصميم، طرح و برنامه ممكن را پى‏ريزى كرده و با كمترين هزينه و نيرو به بهترين نتايج دسترسى پيدا كنند.
3. ظهور و تقويت استعدادها
فعاليت بدون اطلاعات به روز و تخصّصى، رشد و نموّ هر حركت فردى، جمعى و يا سازمانى را كند و در نهايت، به بن‏بست مى‏كشاند. محروم بودن از فنّاورى اطلاعات و ارتباطات، اثراتى همچون: تقليل درك زبان و فكر متقابل در بين جوامع، كم اثر بودن و منتج نبودن فعاليت‏ها و برنامه‏ها و نيز عقب افتادگى نسبت به توقعات و انتظارات را به بار مى‏آورد. در نتيجه، توان و مهارت‏ها هرز رفته و جاى خود را به خستگى و افسردگى، تكرارى بودن و واپس‏زدگى، بى‏اعتمادى و نا اميدى مى‏دهد.
فنّاورى اطلاعات و ارتباطات به‏وسيله در دسترس قرار دادن اطلاعات نو و به روز فضاى تازه‏اى را فراسوى افكار، استعدادها و قابليت‏هاى درونى و پنهان نمايان مى‏كند؛ همگان را به تحرك جديد وا مى‏دارد و باعث كشف و ظهور مهارت‏ها، طرح‏ها و افكار جديد مى‏شود. اضافه بر اينكه آدمى را وادار مى‏سازد تا در توانمندى‏هاى قبلى خود بازنگرى كرده و با نگاه جديد، كهنگى حاصل از برنامه‏ها و طرح‏هاى غلط را زدوده و آن‏را به نيرو و استعداد جديد و قوى‏ترى تبديل كند. در نهايت، اين استعدادها و مهارت‏ها هستند كه مى‏توانند به‏وسيله ICTبه منصه ظهور برسند و انسان محدود را با ابزارى همچون ارتباط صوتى، كتبى و تصويرى با پشتوانه بانك‏هاى بى‏كران اطلاعاتى، به انسانى توانمند و قدرتمند در تمامى عرصه‏ها مبدل نمايد.
4. نهادينه‏سازى ارزيابى فردى
در راستاى توسعه و بالندگى كمى و كيفى، ارزيابى شخصى يكى از اصول ويژه و مهم مى‏باشد و به وسيله آن مى‏توان ضعف‏ها و قوت‏ها را شناخت و در مسير تقويت و يا رفع آنها قدم برداشت و به سطح مديريت و رهبرى درونى رسيد. نهاد و يا سازمانى داراى مديريت توانمند است كه نيروهاى آن نسبت به كار و فعاليت خود ارزيابى داشته باشند؛ عملكرد خود را محك زده و مورد بررسى قرار داده و با خودنظارتى نيروى انسانى جايگاه خويش را در سطوح موفقيت و پيشرفت تثبيت نمايد.
فنّاورى اطلاعات و ارتباطات مى‏تواند بستر مناسبى را جهت ارزيابى تامين كرده تا علاوه بر فراهم كردن اطلاعات مورد نياز و ضرورى براى ارزيابى، امكان مقايسه را نيز فراهم سازد تا از طريق مطابقت كردن، نسبت به كاستى‏ها و نامناسبات علم حاصل شود. گفتنى است كه به‏خاطر هميشه به‏روز بودن اطلاعات در ICT، ارزيابى به صورت امرى دائمى و مستمر صورت مى‏گيرد و اين راه حل روندى است كه هر سازمانى مى‏تواند از آن بهره‏مند شود.
مراكزى كه از ICT كم بهره برده‏اند، از دسترسى سريع و به روز نسبت به اطلاعات تخصّصى مورد نياز كاركنان خود محروم مى‏شوند و متعاقباً نيروى انسانى به‏صورت انفعالى در آمده و در راستاى ارتقاء كيفيت خود حتى در جزئيات هم منتظر برنامه‏ها و رهنمودهاى صادره از سوى مديران مى‏شوند. در حالى كه نقش مدير سازمانى، سياست‏گذارى و مديريت كلان بر مسائل و كار سازمان است. وارد شدن مدير در موارد جزئى و خُرد منجر به ضعف و غفلت از مديريت كلان مى‏شود و از طرف ديگر، نيرويى كه مسئوليتى براى كيفيت كار خود قائل نباشد، كار را منحصر در صرف اجابت دستورالعمل‏هاى مديران مى‏داند؛ نه پنجره‏اى به عالم اطلاعات مفيد و تخصّصى‏اش دارد و نه به فكر بهتر انجام دادن وظايف خود مى‏افتد. در نهايت، به خاطر اختلاف سطح توقعات مديران و نيروها از يكديگر به اصل كار لطمه خورده و روز به روز از كيفيت آن كاسته مي شود. ولى با رويكرد صحيح به عرصه ICT مى‏توان نقش مفيد و مؤثري را در راستاى ارزيابى هر يك از افراد سازمان نسبت به خودشان ايفا نمود.
5. ايجاد و احياى تحقيقات
پژوهش و تحقيقات يكى از پايه‏هاى توسعه در جوامع امروزى است. هر سازمانى با وجود چنين روحيه‏اى در بين نيروهاى انسانى مى‏تواند گام‏هاى بلند و مطمئن بردارد و به وسيله آن است كه ارتقاء كيفيت خروجى‏ها و عملكرد سازمانى در بسيارى از موارد صورت مى‏گيرد و باعث دستيابى به اهداف و سربلندى در ميادين كارى مى‏شود. در مجامع و مراكز علمى و فكرى همچون حوزه كه يكى از پايه‏هاى حياتى آن بر اساس تحقيقات و پژوهش استوار است، ICT مى‏تواند با در اختيار قرار دادن سهل و آسان طيف وسيعى از انواع گوناگون اطلاعات، نيروها را به جستجو و پژوهش ترغيب كند. زمانى‏كه كاربرى براى يك موضوع با محدوده عناوينى خاص به سراغ ICTرفته و خواستار جمع‏آورى اطلاعات مى‏شود، با دنيايى از اطلاعات در سطوح مختلف علمى پيرامون مطالب مورد نظرش و بسيار فراتر از آنچه كه به فكرش رسيده است، روبه‏رو مى‏شود؛ ريز موضوعات و سرفصل ‏هاى بسيارى به او ارائه مى‏دهد و در نتيجه، او را به جمع‏آورى و دسته‏بندى اطلاعات و چند بار بازگشت و استفاده از ICTتشويق مى‏كند و با اين كار، ناخودآگاه اساس و پايه‏هاى تحقيق و پژوهش را به‏وجود مى‏آورد و نسبت به كسانى كه مدت‏ها با انگيزه‏هايى نسبتاً قوى به امر پژوهش پرداخته‏اند، ولى به خاطر عدم دسترسى به اطلاعات لازم و مفيد دلسرد و خسته شده و به ركود پژوهشى منتهى شده‏اند، كمك مى‏كند تا مجدداً چرخه تحقيقاتى به راه افتد و عمليات علمى بر زمين مانده سامان يابد