صورتبندى جديدى از سنت دينى با استفاده از فنّاورى اطلاعات پديد آمده است
نویسنده
حجة الاسلام دکتر حمید شهریاری
بازدید
106
تاریخ انتشار
1383-03-23
فایل مطلب
متن مقاله
فنّاورى اطلاعات به عنوان يكى از فنّاورىهاى نوين بشرى به سرعت در حال تأثيرگذارى بر روى الگوهاى زندگى، روش تحقيق، شيوههاى آموزش، مديريت اطلاعات و ساير زمينههاى زندگى انسان است. در نوشتار حاضر حجة الاسلام و المسلمين دكتر شهريارى مدير عامل مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى به بررسى تأثير فنّاورى اطلاعات بر نظام آموزش حوزه و پژوهشهاى اسلامى پرداخته است. توجه شما را به اين مقاله ارزشمند كه در مراسم افتتاحيه نمايشگاه اطلاعرسانى علوم اسلامى عرضه شده، است جلب مىكنيم:
با نام خدا و درود بىپايان بر پيامبر اكرم(ص) و آل نورانىاش(ع) و با ياد و خاطره آن يگانهخورشيد بىغروب انقلاب اسلامى، حضرت امام خمينى - قدّس الله نفسه الزكيّه - كه همواره روحافزاى دل و جانمان بود و ما را از تاريكى استبداد و ناپاكىها رهانيد و تجربه شيرين فضيلت و آزادى را برايمان به ارمغان آورد. نمايشگاه اطلاعرسانى علوم اسلامى تجربه وسيعى از برگزارى شش دوره نمايشگاه نرمافزارهاى علوم اسلامى را پشتوانه تجربى خود دارد و امروز شاهد هستيم كه اين درخت مبارك به ثمر نشسته و صورتبندى جديدى از سنت دينى با استفاده از فنّاورى اطلاعات بهدست آمده است. حضور مراكز و مؤسسات آموزشى، پژوهشى اطلاعرسانى در اين نمايشگاه جلوهاى از گوهر گرانقدرى است كه قرآن و عترت به منصه ظهور رسانيدهاند و با توجه به اين دو ثقل الهى، بشريت به سوى معنويت، اخلاق و حكمت پيش مىرود تا با تركيب عبادت و فكرت طرحى نو در نظام خلقت پديد آيد. بدون شك، اطلاعرسانىِ سنّت بر جاى مانده از سلف صالح، ابزارى لازم و ضرورى و كارامد در توليد علم است و اين ابزار در كنار ترجمه آثار جديد مىتواند چون دو بال يك پرنده دستمايه اصلى براى پژوهشهاى مولّد در حوزه دين باشد. حوزه دين مشتمل بر بخشهايى اصلى چون: آموزش، پژوهش، تبليغ، اطلاعرسانى و خدمات است. با به كارگيرى فنّاورى اطلاعات مىتوان شاهد ارتقاى كمّى و كيفى در هر يك از اين بخشها باشيم و امروزه ضرورت پرداخت به اين فنّاورى پس از برگزارى شش نمايشگاه در باره نرمافزارهاى علوم اسلامى در قم بر كسى پوشيده نيست. فنّاورى اطلاعات مىتواند در هر يك از بخشهاى يادشده، عرصههاى جديدى را معرفى كند كه قبل از اين ميسور و مقدور ما نبوده است. در اين بحث به دو بخش آموزش و پژوهش اشاره نموده، توضيح بخشهاى ديگر را به فرصتى مناسب وا مىگذارم.
1.آموزش اينك بيش از شش نهاد حوزوى در صدد ايجاد نظامهاى آموزشى با استفاده از فنّاورى اطلاعات هستند و گامهاى مقدماتى را در زمينه مطالعه و تدوين راهكارهاى عمليات آن به اندازه و صورتهاى مختلف برداشتهاند و مىرود تا در پنج سال آتى شاهد به ثمر نشستن اين طرحها باشيم. نبايد از نظر دور داريم كه اين طرحها نيازمند يك كلان طرح در فنّاورى اطلاعات آموزشى است و در اين زمينه، روش تهيه اطلاعات آموزشى درخور استفاده در آموزشهاى مجازى و از راه دور وظيفه سنگين و مهمى است كه بر جاى مانده است. اين امر ضمن نيازمندى به مديريتى كلان و توجه خاص مديريت حوزه علميه قم و نهادهاى پشتيبان اين مجموعههاى آموزشى، محتاج پشتيبانى و تأمين منابع لازم از سوي طرح تكفا و شوراي عالي اطلاع رساني است. ما با پيشنهاد تأسيس مركز رشد حوزه دين به شوراي عالي اطلاع رساني، اين امر خطير را در برنامه هاي خود داريم و سعي مي كنيم با عرضه نمونههاى معيارين در اين راستا ابزارهاى فنّاورى آموزشى لازم در اين زمينه را به طور متمركز تهيه و در اختيار اين نهادهاى آموزشى حوزوى قرار دهيم. بحث تخصصى در زمينه فنّاورى اطلاعات آموزشى لااقل داراى دو بخش اصلى است كه يكى مربوط به ابزارهاى نرمافزارى فنى و ديگرى مربوط به مديريت محتواى آموزشى است. بخش دوم در حوزه دين وظيفه سنگين و نوظهورى بر دوش عالمان دينى است و بىشك ايشان نيازمند يادگيرىهاى مقدماتى و آشنايى با اين روش آموزشى هستند. بدون اين آشنايى، امكان پرداخت گسترده، عميق و فرازين به آموزش از راه دور يا آموزش الكترونيكى در حوزه دين وجود ندارد، گرچه مراتب فرودين آن براى مديران آموزشى كه اطلاعات كافى در اين زمينه ندارند كارى سهل مىنمايد. با توجه به اين نكات، براى دستيابى به تخصص مديريت محتوا در آموزش الكترونيكى لازم است گامهايى اساسى برداشت. اين مهم بر عهده متخصصانى است كه در زمينه مديريت محتوا داراى تخصص و تجربه هستند. مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى پيشنهاد تشكيل و تأسيس دوره تخصصى اطلاعرسانى را به حوزه علميه داده است ولى به نظر مىرسد توجيه آن نيازمند گذر زمان باشد. در آينده مجال بحث از اين مقال وسيعتر مىگردد.
2.پژوهش در دهه اخير شاهد شكوفايى انواعى از سبكهاى پژوهشى بوديم كه پيش از اين در حوزه دين ظهور و بروزى نداشت. اينك به برخى از مهمترين آنها اشاره مىنماييم. الف - دائرةالمعارف نويسى دائرةالمعارف نويسى سبكى پژوهشى است كه تاريخچه آن به حدود 232 سال پيش باز مىگردد. نگارش اوّلين دائرةالمعارف 21 سال به طول انجاميده و بين سالهاى 1751 تا 1772 ميلادى كار مشترك دو فيلسوف فرانسوى به نامهاى «ديدرو» و «دالامير» است. گر چه ايشان تلاش نمودند كه مجموعه علوم را به صورت نظام واحدى در اثر خود جاى دهند، ولى در نهايت دائرةالمعارف براى سبكى پژوهشى به كار رفت كه در آن مجموعهاى از كليد واژگان و مفاهيم اساسى در يك علم خاص و نه همه علوم، به ترتيب حروف الفبا توضيحى يافتهاند. اينك در قم دستكم سه دائرةالمعارف در حوزه دين - يعنى دائرةالمعارف قرآن كريم، دائرةالمعارف فقه اهلبيت و دائرةالمعارف علوم عقلى - در دست نگارش است كه تنها يكى از آنها دو جلد از مجلدات وسيع خود را عرضه نموده است. لزوم تدبيرهاى لازم در مديريت محتوا كه رشتهاى علمى در فنّاورى اطلاعات است از هم اينك فضاهايى جديد را پيش روى مديران اين دائرة المعارفها باز نموده كه خود نيازمند گفتگوى متقابل است و اميدواريم اين نمايشگاه عرصهاى مناسب براى مشاوره در اين زمينه و در زمينه عرضه و تقاضاى نيازمندىهاى مديران دائرةالمعارف به دست دهد. علاوه بر آنكه فنّاورى اطلاعات نوعى زمينههاى جديد به دست داده كه پيش از اين در حوزه دين مرسوم نبوده است و مىتواند به دائرةالمعارف نويسان خدمت كند. از اين ميان، به چند نمونه اشاره مىكنيم: ابر متن: عبارت است از متنى كه در يك مقاله امكان ارجاع يكباره به محتواى توصيفى خود را دارد. اين امكان تنها در برنامههاى رايانهاى امكانپذير است و در متون سنتى امكان تحقق ندارد. در اين روش مىتوان با استفاده از ارائه اطلاعات به حدّ نياز، امكان دسترسى به اطلاعات بيشتر را نيز بر حسب درخواست كاربر به خواننده متن وا نهاد. مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى با استفاده از اين روش و برخى روشهاى ديگر، كتاب شريف «الغدير» را آماده عرضه دارد و بهزودى به محققان حوزوى عرضه خواهد نمود. رسانههاى صوت، تصوير و فيلم: ما در كتابهاى سنتى كمتر از اين قابليت استفاده مىكرديم. مرحوم شهيد اوّل در كتاب شريف لمعه هنگام ذكر نام حيوانات حلال گوشت به نام «كبش الجبل» يعنى گوسفند نر كوهى اشاره مىكند و مرحوم شهيد ثانى در شرح لمعه براى اينكه تفسيرى از اين واژه به دست دهد، با عبارت ذوالقرن الطويل (داراى شاخى بلند) سعى در تبيين اين مفهوم دارد. امروزه مىتوان با استفاده از افزارهاى چند رسانهاى شكل و قامت اين حيوان را به نمايش گذارد و از اشتباهات مفهومى و نيز مصداقى پيشگيرى نمود و شرحى تصويرى ارائه كرد. همچنين در توضيح مفهوم غناء، به معناى ترجيع (رفت و برگشت صدا) اشاره مىشود كه چون داراى مصاديقى حلال تواند بود، مىتوان به جاى توصيف از راه نگارش، به توصيف صوتى اين مفهوم از راه صدايى كه پخش مىگردد، پرداخت. گاهى نيز نوعى فعل مورد تفسير قرار مي گيرد مانند: جلسه استراحت بين ركعات فرد، مفهوم صفيف و دفيف به معناى پرواز بدون بال زدن و پرواز همراه با بال زدن و غلبه يكى از اينها بر ديگرى كه نشانههاى حرمت و حليت گوشت پرندگان است، كه مىتوان با نمايش قطعه فيلمى كوتاه، آن مفهوم را براى مبتدى علم فقه توصيف نمود. نشان دادن محل اماكنى كه داراى حكمى فقهى است، در يك نقشه جغرافيايى با تصاوير متحرك از يك حركت تاريخى كه كاروانهاى مذكور در تاريخ اسلام داشتهاند، يكى از رايجترين شيوههاى مدرن براى تبيين اين مفاهيم در عصر جديد است. اين همه، به كمك روشهاى جديد ميسور و مقدور گرديده است و بهترين استفاده را در دائرةالمعارفهاى چند رسانهاى دارد. ب - نمودار درختى هر علم داراى نظام و اصول تدوينى مىتواند داراى يك نمودار درختى باشد كه در آن، موضوعات اصلى آن علم در پايه يا ريشه اين نمودار قرار داشته و فروعات آن موضوعات در شاخههاى آن جاى دارند. اين نمودار درختى شامل تمامى مسائل آن علم است و از طريق آن نمودار مىتوان به مسائل طرحشده در ذيل هر موضوع فرعى پرداخت. علاوه بر آن، مىتوان با اندراج نشانههايى در متون اصلى هر علم، مسائل موجود در آن علم را در ذيل يك عنوان نمودار درختى ملاحظه كرد. اين كار ضمن اينكه به طبقهبندى هر علم كمك شايانى مىكند، اطلاعرسانى علمى به محققان هر رشته را هدف قرار داده است و از اين راه دستيابى به متون مورد نياز پژوهشگر را سرعتى شگفتانگيز مىبخشد. بىشك، هر دائرةالمعارفى تنها در صورتى مىتواند ادعاى جامعيت از يك سو و در عين حال پرهيز از پرداخت به واژگان غير اصلى از سويى ديگر را داشته باشد كه در پشت مدخلهاى خود تكيه بر طرحى شامل نمودار درختى آن علم داشته باشد. فنّاورى اطلاعات با فراهمآورى امكان جمع و بسته شدن نمودار و باز و وسيع شدن نمودار در جايى كه مورد مطالعه پژوهشگر باشد، كارامدى نوينى به نمودارهاى درختى مىدهد كه نمودارهاى مكتوب در كتب معمول از ارائه آن به اين سبك عاجزند. تبيين دقيق اين كارامدى تا حدود زيادى از عهده گفتار بر نمىآيد كه گفتهاند: «شنيدن كى بوَد مانند ديدن«. از آنجا كه دو صد گفته چون نيم كردار نيست، محققان محترم مىتوانند نمونهاى از نمودار درختى علم فقه را كه اينك به متون فقهى تا قبل از زمان شيخ طوسى اتصال يافته است مشاهده نمايند. اميد است تا پايان سال جارى اين برنامه را به محققان حوزه فقه عرضه نماييم. اتصال نمودار درختى فقه به منابع بعد از شيخ طوسى و نيز نمودار درختى در علوم ديگرى چون كلام در دست اقدام است و نيازمند مساعدت و پشتيبانى از سوى شوراى عالى اطلاعرسانى است. ج - غنىسازى متون يكى از فعاليتهايى كه پژوهشگران سنتى علوم دينى ما در آن توفيقاتى داشتند، تهيه فهارس در كنار كتابهاست كه از آن جمله مىتوان به فهرست آيات، روايات، اَعلام اشخاص و اماكن يك كتاب اشاره نمود. امكان فراهمآورى بيش از 35 نوع فهرست، تجربهاى است كه در كتاب شريف تاريخ يعقوبى به دست چاپ سپرده شد و اينك فراهمآورى بيش از 80 نوع فهرست در منابع تاريخى چون تاريخ طبرى به پايان رسيده و در دست عرضه در نرمافزار «نورالسيرة 2» است كه - انشاءالله - خروجى آن در اوايل سال 1384 خواهد بود. تذكر اين نكته لازم است كه اينك عرضه اين نوع فهارس به صورت نشر مكتوب در حدّ وسيع به صرفه و صلاح نمىباشد؛ از آنجا كه فهارس دهگانه يك كتاب 3 جلدى مىتواند تا ده برابر حجم اصل كتاب باشد و نشر مكتوب ضمن هزينههاى زيادى كه در تهيه كاغذ و تهيه فيلم و زينك و مقدمات چاپ دارد، پس از انتشار نيازمند حجم وسيعى از كتابخانه بوده و قيمت نهايى نيز در توان مالى بسيارى از پژوهشگران حوزه دين نيست. فنّاورى اطلاعات اين خدمت را به حوزه نشر نيز كرده است كه ضمن عرضه مصداقى جديد از آن با عنوان نشر الكترونيك بتوان با هزينهاى بسيار اندك در قياس با نشر مكتوب حاصل اين نوع پژوهش را در اختيار دينپژوهان قرار داد. اين نوع غنىسازى تخصصى منابع علمى مىتواند به عنوان ابزارى بسيار مفيد و كارامد در اختيار دائرةالمعارف نويسان و سبك پژوهشى نمودار درختى قرار گيرد و از اين جهت، مىتوان آن را كارى مقدماتى و ابزارى براى سبكهاى پژوهشى پيشگفته دانست. ضمن آنكه خود داراى منافع مستقلى نيز مىباشد. د - معجمهاى موضوعى يكى از پيچيدهترين و زمانبرترين سبكهاى پژوهشى، معجمهاى موضوعى هستند. اين مقال، براى تبيين اقسام و شيوههاى متفاوت موضوعبردارى فرصت كافى ندارد. امروز موضوعبردارى يكى از رشتههاى جديد علمى تلقى مىگردد كه نظريهپردازى در آن نيازمند صرف وقتى اختصاصى مىباشد و در دانشگاههاى معتبر دنيا تدريس مىگردد و منابع وسيعى در مورد آن به نگارش در آمده است. نمونهاى كه ما از آن تبعيت نمودهايم، عمدتاً شامل سه مرحله است. مرحله اوّل، چكيدهنويسى متن، مرحله دوم، نمايهسازى بر چكيده و مرحله سوم، كليد واژگان نمايههاست. نمونهاى از اين شيوهپژوهشى كه اينك به نهايىترين اصلاحات خود رسيده است، در نرمافزار موضوعى نور الحكمة در موضوعات فلسفى كتابهاى معتبر اين رشته از جمله: الاسفار الاربعة (10 جلد)، الشفاء و الشواهد الربوبية و غير آن و با قابليت استفاده تحت سيستم هاي عامل جديد، چند روزى است كه عرضه گرديده و محققان مىتوانند با تهيه آن، به صورت عينى با شيوهنامه تهيه اين معجمها آشنا گردند. ضمن اينكه فيلمى آموزشى جهت تبيين شيوهنامه و نحوه استفاده از اين معجم تهيه شده كه مراكز پژوهشى مىتوانند از آن بهرهمند گردند. فنّاورى اطلاعات اين امكان را فراهم آورده است كه با چينش الكترونيكى چكيدهها و نمايهها و كليدواژگان به ترتيب حروف الفبا به ترتيبهاى منطقى ديگر، حاصل اين نوع معجمها را به شكلى بديع در اختيار كاربران قرار دهد. اما آنچه انجام شده، در قياس با راهى كه نرفتهايم بسيار اندك است و انجام اين طرح با توجه به نكاتى مانند آنچه در پى مىآيد سدى عظيم پيشرو دارد. زمان طولانى اجراء، عدم آشنايى كامل محققان با اين سبك پژوهشى، دشوارى تهيه شيوهنامه اجرايى با توجه به تنوع آنها، عدم امكان پرهيز مطلق از اعمال سليقه در مرحله اجراء و هزينههاى سنگينى كه اين سبك تحميل مىكند، چالشى جدى بر سر راه اين روش پژوهشى ايجاد كرده است كه رفع آن نيازمند عنايتى خاص و توجهى جدى از سوى سياستگذاران عالى اطلاعرسانى است. ه - معجمهاى لفظى نظر به آشنايى محققان علوم اسلامى با اطلاعرسانى از طريق معجمهاى لفظى توصيف اين بخش را با ارجاع به نرمافزار معجم الفاظ «جامع الاحاديث - نور 2/5» به فرصتى ديگر وا مىنهيم.
سخن آخر نهادينهسازى اين روشهاى پژوهشى يكى از اهداف اين نمايشگاه است. اميد است اين نمايشگاه بتواند سهمى از اطلاعرسانى درباره اين روشها را برعهده گيرد و در آيندهاى نه چندان دور با تأسيس مركز رشد حوزه دين و با ايجاد ابزارهاى لازم براى انجام عمليات مقدماتى اجراى اين سبكهاى پژوهشى، اطلاعرسانى و نيز آموزشىِ روشمندِ اين سبكها به محققان علوم دينى و نهادهاى حوزههاى علميه جهت يكسانسازى روشهاى معيار و صرفهجويى در منابع در دسترس، شاهد پيشرفتى چشمگير در اين زمينهها باشيم. همچنين بحث از تبليغ و خدمات در حوزه دين و نقش فنّاورى اطلاعات در اين دو مورد، از بحثهايى است كه نياز به كارشناسى بيشتر و اجراى طرحهاى مطالعاتى عميق دارد و اميد مىرود در اين دو صحنه نيز همچون دو عرصه پيشگفته؛ يعنى آموزش و پژوهش، شاهد اجراى طرحهايى مطالعاتى و روشمند از سوى نهادهاى متكفل اين وظايف در حوزه علميه باشيم. بىشك، استفاده از فنّاورى اطلاعات در چهار مورد: آموزش، پژوهش، تبليغ و خدمات در حوزه دين از عهده و توان يك يا دو نهاد خاص فراتر بوده و نيازمند همكارى و همدلى كل نهادهاى حوزوى است كه اميدواريم برپايى اين نمايشگاه در ايجاد بسترهاى لازم براى اين امر اثربخش باشد.
