فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

شايد بتوان گفت با گذشت سال‏ها از ظهور اينترنت، هنوز بسيارى از ايده‏ها و اهدافى كه مدّ نظر نظريه‏پردازان دنياى مجازى بوده است، نتوانسته به منصه ظهور برسد و اين مسئله به عوامل مختلف وابسته مى‏باشد.
ضعف‏هاى فنى در بخش زيرساخت‏هاى اين فنّاورى در جهان و نيز عدم وجود برنامه‏هاى نرم‏افزارى و سخت‏افزارهاى مناسبِ پشتيبانى‏كننده آنها، از جمله موارد عدم موفقيت به شمار مى‏آيند. مسئله درآمدزايى و بحث اقتصاد نيز از عمده‏ترين چالش‏هاى اين مسير مى‏باشند.
امروزه اگر چه اينترنت در جوامع مختلف پيوندهاى حقيقى و مجازى بسيارى را بين افراد به وجود آورده، ولى غالب اين اثرگذارى‏ها محصول ضمنى خدمات اينترنتى و مخصوصاً خدمات وب در نظر گرفته مى‏شوند؛ چرا كه در زمينه شبكه‏هاى اجتماعى مجازى (SocialNetwarking)به صورت اختصاصى، فعاليت چشمگيرى انجام نپذيرفته و پايگاه‏هايى كه هم در اين شاخه به حساب مى‏آيند، با كم كردن مسير واقعى، بايسته‏هاى لازم در زمينه فرهنگ‏سازى نرسيده‏اند. از جمله اين پايگاه‏ها مى‏توان به پايگاه‏هاى دوست‏يابى اشاره كرد كه معمول آنها به صورت بسيار ضعيف در شمول تمام طبقات اجتماعى فقط زمينه‏اى براى ارتباطات احساسى را فراهم مى‏آورند.
ضعف در طراحى پايگاه‏هاى اجتماعى آن چنان نمودار است كه شايد درصد اندكى از اعضاى اين پايگاه‏ها نسبت به موفقيت آنها خوش‏بين باشند و كار به جايى رسيده كه كاربران بيشتر از روى سرگرمى به اين اجتماعات سر مى‏زنند.
دير زمانى نيست كه بحث فرهنگ واحد جهانى بين اهل نظر مطرح شده و هر يك نظريه مستقل و ويژه‏اى در اين راستا ارائه داده‏اند؛ گروهى تحقق فرهنگ واحد جهانى را ممكن مى‏دانند و ركن اصلى آن را اينترنت ارزيابى مى‏كنند و گروهى ديگر آن را امرى محال و دست‏نايافتنى اعلام كرده‏اند.
آنچه اكنون موجب شده بحث‏هاى اجتماعات مجازى داغ‏تر شود، توجه شركت قدرتمند Google به اين مقوله است. اين شركت پس از موفقيت در تسلط بر شاهراه‏هاى جستجو در اينترنت و نيز ارائه طرح‏هاى پر سر و صدا چون پروژه «جى‏ميل» (Gmail)، هم‏اكنون انقلابى در راستاى اهداف خود با خلق سرزمينى مجازى به نام اوركات (Orkut) ايجاد كرده است. پرداختن شركت پر آوازه‏اى مانند گوگل به اين مقوله، اهميت ايجاد و توجه به اجتماع‏هاى مجازى را صد چندان مى‏نمايد.

سرزمين مجازى اوركات (Orkut)
اجازه ورود و اقامت در دنياى مجازى اوركات فقط با دعوت‏نامه رسمى از طرف يكى از اهالى آن مى‏تواند صادر شود و اين ترفندى است كه گوگل در عضويت براى جى‏ميل نيز از آن بهره برده است. اگر چه با اين كار نمى‏توان جلوى ورود شخصيت‏هاى كاذب و مجازى را به صورت كامل گرفت، امّا درصد حضور غير واقعى به طور قابل توجهى كاهش مى‏يابد.
اعضاى اين اجتماع مجازى مى‏توانند براى دوستانشان نامه ارسال كنند و آنها را به بازديد از دفتر و يا خانه‏اى كه در اوركات ساخته‏اند، دعوت كنند. دوست دعوت‏شده، در اين مرحله فقط اجازه دارد اطلاعات دوست عضو خود را ملاحظه كند و ورود او به پروفايل‏هاى ديگران و نيز گشت و گزار در بخش‏هاى مختلف ممنوع است.
البته سرزمين اوركات به محض ورود شما به خانه دوستان، به شما اجازه مى‏دهد كه در صورت تمايل به عضويت در آن اقليم مجازى اقدام نماييد.

عضويتى هيجانى و غير قابل پيش‏بينى
در ابتدا سه نوع فرم براى سه نوع شخصيت اجتماعى شما به ترتيب يكى پس از ديگرى و هر كدام با ده‏ها سؤال اختصاصى به شما ارائه مى‏شود كه پاسخ‏گويى به هيچ‏يك اجبارى نيست و در صورت پاسخ نيز اين امكان در اختيارتان قرار مى‏گيرد كه اين اطلاعات را فقط براى خود محفوظ نگاه داريد و كسى از آنها آگاهى نيابد يا فقط يكى از دوستانتان كه شما مشخص مى‏كنيد، آنها را ببيند و يا همه دوستان شما حقّ رؤيت آن را داشته باشند و اگر تمايل داشتيد، همه اعضاء پايگاه به اطلاعات شخصى شما دسترسى پيدا مى‏كنند.
عنوان اين سه فرم عبارت‏اند از: (1). Sosial شخصيت اجتماعى؛

(2) profession شخصيت صنفى و شغلى؛

(3). personal (شخصيت فردى و خصوصى).
پس از طى اين مراحل به شما اجازه داده مى‏شود كه به انتقال (upload)يك تصوير براى نمايش در صفحه‏تان و تصاويرى متعدد براى نصب در آلبوم مبادرت ورزيده.
حال از شما در مورد شخص دعوت‏كننده شما به اين سرزمين سؤال مى‏پرسد كه علاقه‏مندى شما به او چگونه است؟ آيا او از دوستان شماست و چه مقدار به او اعتقاد و علاقه داريد؟ يا اينكه نظر شما نسبت به به او منفى است، هر چند اين گزينه‏ها از پيش طراحى شده و شما فقط حق انتخاب داريد.
به اين ترتيب، مراحل اوّليه اقامت شما انجام مى‏پذيرد و بسته به علاقه‏تان اين مكان مجازى مى‏تواند تعريف خود را پيدا كند؛ مثلاً دوست داريد كه اينجا محل كارتان باشد و فقط دوستان كارى خود را جمع نماييد و يا مانند خانه شخصى با علاقه‏مندى‏هاى شخصى و محله‏اى شما و يا همه اينها يكجا.
اينك مى‏توانيد دوستانى از درون اين سرزمين و يا از بيرون، به محل اقامتشان دعوت كنيد و آنها را در فهرست دوستانتان كه براى همه اعضا قابل رؤيت است، ثبت و اضافه نماييد و به هر يك از آنها رأى مخفى، و در صورت تمايل رأى علنى بدهيد كه نتيجه اين رأى‏ها در صفحه شخصى هر فرد نمايش داده مى‏شود و كسانى كه علنى رأى داده‏اند، در صفحه ويژه‏اى تصاوير به همراه نامشان و نوع رأى، نمايش داده مى‏شوند. البته فقط مى‏توانيد در سه موضوع به هر فرد رأى دهيد: 1. قابل اعتماد بودن آن كه سه درجه انتخاب دارد؛

2. خوش‏رفتار و يا خواستنى بودن كه سه درجه انتخاب دارد؛

3. احساسى و عاطفى بودن كه اين هم سه درجه انتخاب دارد.

هر يك از اين سه موضوع با رنگ ويژه‏اى نمايش داده مى‏شود.
شما مى‏توانيد براى دوستانتان اعلام نظر كنيد و اگر او تمايل داشت مى‏تواند نظرتان را در صفحه‏اش به معرض نمايش عمومى يا خصوصى بگذارد. از ديگر امكانات جالب توجه اين است كه به صورت خودكار ده روز قبل از روز تولد دوستانتان در صفحه شما پيامى ظاهر مى‏شود كه يادآورى مى‏نمايد چند روز ديگر تاريخ تولد كدام دوستتان مى‏باشد.
نكته جالب ديگر اين است كه در اين شهر بيشتر با نام كوچك شناخته مى‏شوند و اگر شما از طريق دوستانتان با دوستان ايشان آشنا شويد، زنجيره ارتباط شما نمايش داده مى‏شود؛ يعنى مى‏دانيد كه از طريق محسن به مهدى، و پس از آن به احسان رسيده‏ايد.
در اين سرزمين به راحتى مى‏توانيد براى خود گروه تشكيل دهيد تا در مورد موضوع مورد علاقه گروه، افراد عضو شوند كه اين امر، دو مزيت دارد:
1.افراد علاقه‏مند به يك موضوع در يك جا جمع مى‏شوند و مى‏توان آنها را شناسايى كرد و از آنها بهره برد.
2.هر يك از اعضاء گروه مى‏توانند در مورد موضوع مطلبى بنويسيد و در معرض ديد عموم قرار دهند.
در صورتى كه شما به عضويت گروهى درآييد، تصوير و لينك آن گروه به همراه آمار اعضا در صفحه خانه شما نمايش داده مى‏شود.
اين سرزمين سه نوع جستجو نيز در اختيار شما قرار مى‏دهد:
1.جستجو بر اساس توانايى‏ها و قابليت‏ها و صفحات فردى اشخاص به همراه تعيين فاصله فيزيكى دور بودن از شما؛
2.جستجو بر اساس نام پرونده (فايل) و نشانى پيام‏نگار (ايميل)؛
3.جستجو بر اساس عناوين گروه‏ها به همراه ارائه و دسته‏بندى موضوعى هر گروه با آمار گروههاى موجود.
جالب است كه در هر لحظه آمار كل مرتبطان با شما نيز در صفحه شخصى‏تان به نمايش در مى‏آيد و اگر هيچ دوستى انتخاب نكنيد، اعلام مى‏شود كه در ميان هيچ گروه انسانى نيستيد؛ يعنى حلقه ارتباطى شما با ديگران صفر است.
نكته ديگر اينكه با توجه به نياز افراد در جوامع مختلف به يافتن همفكر و همراه مخصوصاً در زمينه‏هاى شغلى، صنفى و سياسى، معمولاً اطلاعات صحيح ارائه مى‏شود، هرچند راه براى ارائه اطلاعات غلط و دروغ نيز كاملاً باز است.

كاستى‏ها
از كاستى‏هاى عمده اين پايگاه، عدم اعلام Onlineبودن اعضا مى‏باشد كه در مسنجرها از پركاربردترين امكانات مى‏باشد. ضمن اينكه امكان اعلام نو شدن مطالب يك گروه وجود ندارد و شما بايد خود هر از گاهى به گروه‏هاى مورد علاقه سر بزنيد تا از آخرين تغييرات آگاهى يابيد. همچنين، امكان مخفى كردن گروهى از دوستان وجود ندارد و امكانات ارتباط صوتى و تصويرى نيز در اختيار شما نيست و اگر چه مى‏توان به صورت فارسى حروف‏چينى نماييد، امّا صفحات به زبان انگليسى طراحى شده‏اند.
به هر حال عضويت در اين سرزمين بصورت طبيعى فرهنگ خاص خود را دارد و شما مجبوريد هماهنگ با فرهنگ عمومى آن رفتار كنيد.

ديدگاه‏ها موجود درباره Orkut
در ايران اوّلين بار نشريه «كليك» ضميمه روزنامه «جام جم» در تاريخ 24 خرداد 83 انتشار يافت كه در آن مطلبى با عنوان «اوركات، شهرى براى شما و دوستان شما» ارائه شده بود.
چند روز بعد روزنامه‏هاى جمهورى اسلامى و پايگاه بازتاب در مطالبى نزديك به هم، به همه اخطار دادند كه مراقب توطئه دشمنان باشند و با توجه به امكان بهره‏بردارى آنها از اطلاعات افراد، در عضويت اين سرزمين آگاهانه‏تر عمل نمايند.
بنابر آخرين آمارها ايرانيان هم‏اكنون رتبه سوم حضور در اين سرزمين را دارند و گروه‏هاى زيادى توسط آنها تأسيس شده است گروه‏هايى با عناوين: دانشگاه تهران، دانشگاه صنعتى شريف، دانشگاه الزهرا و دانشكده‏هاى مختلف، و نيز گروه‏هاى مذهبى با عناوين: شيعه، مسلمانان شيعه و مؤمنين بعضى از افراد نيز -از دكتر گرفته تا محصل راهنمايى- با نام خود گروه تأسيس نموده‏اند.
گروه‏هاى زيادى با عناوين كارتون‏هاى مورد علاقه عموم وجود دارند، مانند: پلنگ صورتى، لوك خوش‏شانس و لولك و پولك كه تاكنون نزديك به يك ميليون نفر از كشورهاى مختلف در آنها عضو شده‏اند؛ كشورهاى آمريكا، برزيل، ژاپن، هند، استونى، هلند، انگلستان، كانادا، ايران و، آلمان در صدر آنها قرار دارند.

اوركات، الگوى فرهنگ واحد جهانى بحساب
آنچه هم‏اكنون با گذشت دوران كوتاهى از ظهور اين ابتكار روشن شده، استقبال چشمگير كاربران اينترنتى -آنهم به صورت عضويت با نام و عناوين واقعى- است و با توجه به نياز كاربران اينترنتى به چنين نظامى شايد بتوان ادعا نمود كه اين سرزمين مجازى تاكنون در صدور شناسنامه‏هاى فردى يا پروانه‏هاى كار براى اعضاء خود موفق بوده است كه اين خود به نوعى اوّلين قدم براى هويت‏بخشى و فرهنگ‏سازى به حساب مى‏آيد؛ فرم‏هايى كه همانند كارنامك (Resume) براى هر فرد به شمار مى‏رود و شناسنامه اجتماعى صنفى و يا تخصصى هر نفر مى‏باشد؛ دنيايى فراتر از دنياى واقعى كه در آن هر فرد مى‏تواند به تعداد دلخواه خود شخصيت داشته باشد و حتى در شمايل‏هايى كه هرگز در دنياى واقعى توان ارائه آن را ندارد، بروز و ظهور پيدا كند.
آنچه بيش از پيش ساكنان اين سرزمين را خواهد آزرد، اين است كه در دنياى حقيقى براى برخورد با بزهكاران، قانون‏شكنان و خلافكاران، قوانين و ساز و كارهايى وجود دارد؛ اما در اين سرزمين اساساً قانونى حاكم نمى‏باشد تا بخواهد ساز و كار امنيتى و مراقبتى از قانون و برخورد با خلافكاران وجود داشته باشد.
اگر يك نفر بخواهد با ساختن هزاران نام جعلى در اين سرزمين حضور پيدا كند و به وسيله تمامى اين نام‏ها جعلى در راستاى اهداف خود اقدام به تشكيل گروه‏ها فردى و يا اجتماعى زيادى نمابد، به آسانى تواند اين كار را انجام دهد.
آيا دنياى مجازى نيز بايد با دنياى حقيقى مقايسه شود؟ و آيا ما حق داريم دغدغه‏هاى دنياى واقعى را به دنياى مجازى سرايت دهيم يا اينكه دنياى مجازى، دنيايى است جداى از واقعيت است و فرهنگ خود را دارد؟
نحوه عملكرد اوركات در پذيريش و اعطاى آزادى عمل به اعضاء نه تنها با تمام آزادى‏هاى واقعى، بلكه با تمام آزادى‏هاى مجازى همراه بوده است و اين يعنى ابداعى نوين و كاملاً دور از ذهن براى ايجاد فرهنگ متناسب با فضاى فرهنگ مجازى و سايبر كه با توجه به مجازى بودن محيط، از لايه‏هاى بسيار پيچيده حقيقت‏هاى مجازى؛ خيال‏پردازى‏ها، توهم‏زايى‏ها و تقلب‏هاى خاصّ دنياى سايبر تشكيل مى‏شود.
ويژگى ديگر اوركات آن است كه در هر لحظه كه اراده كنيد، به شما اختيار مى‏دهد تا هويت خويش را بنا به خواسته خودتان به هر صورتى كه بخواهيد درآوريد. اين قابليت به نحوى كمك مى‏كند تا افراد از دنياى حقيقى راحت‏تر جدا شوند و شايد با توجه به تغييرپذير بودن رفتار انسان‏ها، اين خدمات نيز براى حضور هرچه واقعى‏تر افراد باشد.
بعضى معتقدند كه شخصيت واقعى هر فرد پشت چهره ظاهرى او مخفى است و چه بسا چهره ظاهرى به دلايل حاكم بر دنياى واقعى، پوششى متفاوت با چهره واقعى هر فرد باشد. جالب است كه در دنياى مجازى، چهره واقعى هر شخص پديدار مى‏شود؛ و حال آنكه در دنياى حقيقى ممكن است چهره مجازى افراد ظاهر باشد.
شايد متوليان اوركات با برخوردِ باز خود در قبال ارائه آزادى همه‏جانبه به افراد، مى‏خواهند اعضاء خودشان قدرت عمل در فرهنگ‏سازى داشته باشند.
مطلب ديگر اينكه تا كنون اشخاص حقيقى در اين سرزمين كسب هويت كرده‏اند؛ اما آيا حكومت‏ها نيز به اين ميدان خواهند آمد و فضاى حاكم بر سرزمين‏هاى خود را به اين دنيا نيز تسرى خواهند داد؟!
در پاسخ بايد گفت سياستمداران نامدارى همچون نماينده رئيس جمهور ايران با شخصيت حقيقى خود در اين سرزمين كسب هويت كرده‏اند و دفتر مجازى براى خود ساخته‏اند. همچنين هنرمندان سرشناسى از كشورهاى گوناگون، دانشمندان و دانشجويان و بسيارى از طيف‏هاى جدّى جوامع مختلف نيز هم‏اكنون جزء ساكنان اين دنياى مجازى مى‏باشند.
انچه بيان شد، همگى از نگاه كاربر به اين خدمت اينترنت بود؛ امّا حاكمان واقعى، مديران پايگاه مى‏باشند و مسلماً تمامى حركات و تغييرات شخصيتى افراد و گشت و گذارها و نامه‏نگارى‏ها از چشمان تيز بين آنها مخفى نيست و با تحليل اطلاعات و اخبار حاصل از اين نظام به حقيقت‏هاى بزرگى نسبت به چهره مخفى افراد جوامع مختلف كه اينك فقط براى آنها روشن شده، خواهند رسيد و مى‏توانند بهره‏بردارى‏هاى زيادى در زمينه‏هاى: فرهنگى، سياسى، اقتصادى و اجتماعى از اين اطلاعات داشته باشند. شناسايى حلقه‏هاى ارتباطى بين افراد نيز از اين مقوله مستثنا نيست.

حضور يا عدم حضور
با توجه به نكته اخير و نيز اعلام خطر بعضى صاحب‏نظران نسبت به مراقب بودن براى حضور در چنين اجتماعاتى، نكاتى چند قابل توجه مى‏باشد:
1.اندكى دقت روشن مى‏سازد كه نه تنها حركات ما در چنين اجتماعات شبكه‏اى؛ بلكه كليه فعاليت‏ها و رد و بدل كردن اطلاعات و به طور كلى همه حركات ما از لحظه وصل شدن به اينترنت تا لحظه خروج از آن كاملاً مى‏تواند زير نظر و مشهود براى كمپانى‏هاى بزرگ و كوچك باشد.
2.ضعيف بودن ساختار فنى بسيارى از نرم‏افزارها از جمله سيستم‏هاى عامل، سرعت رشد فنّاورى و توليد برنامه‏هاى جديد بر اساس روش‏هاى جديد برنامه‏نويسى و نيز رشد تكنيك‏هاى نفوذ به رايانه‏ها (hack) موجب شده نه تنها شركت‏هاى بزرگ و كوچك، كه كاربران عادى اينترنت نيز بتوانند كليه فعاليت‏هاى تحت شبكه هر كاربر و حتى تمامى اطلاعات شخصى ذخيره‏شده روى رايانه‏هاى افراد و نيز فعاليت‏هاى فردى آنها را به سادگى زير نظر بگيرند و از آنها بهره‏بردارى كنند.
با در نظر گرفتن نكات فوق و اين مسئله كه دنياى سايبر، دنياى شيشه‏اى است و اين دنيا بسيار شكننده و شكستنى است، بايد نسبت به حضور و ايمنى ارتباط با اينترنت آگاهانه و با دقت بيشتر عمل نمود؛ چه اينكه حضور آگاهانه، بهتر از عدم حضور است و عدم حضور توأم با از دست دادن زمينه‏هاى جديد، بهتر از حضور غير ايمن و خطرساز مى‏باشد.