فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

نرم‏افزار «نورالحكمة 3» يكى ديگر از توليدات جديد مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى كه به گونه‏اى مطلوب حكمت و فلسفه اسلامى را جهت استفاده محققان سامان داده است. با توجه به اهميت و كاربردى بودن اين برنامه، ويژه‏نامه حاضر را به منظور آشنايى خوانندگان محترم با محتوا و قابليت‏ها، فرايند توليد و كاستى‏ها و بايسته‏هاى اين نرم‏افزار ارائه مى‏نماييم.
اميد است كه اين تلاش موجب آشنايى هر چه بهتر و بيشتر كاربران با فضاى برنامه گردد و افق‏هاى نوين و روشنى فراسوى توليد كنندگان و متوليان تهيه چنين معجم‏هايى بگشايد.

محتوا و امكانات نورالحكمة 3
پويايى فرهنگ و معارف متعالى اسلام مرهون تلاش طاقت‏فرسا و دلسوزى عالمان فرهيخته و دانشمندان ژرف‏انديشى بوده است كه در مسير تحقق آرمانهاى والاى انبيا و اوليا (س) همت بليغ گمارده‏اند و موجبات شكوفايى و توسعه هرچه بيشتر علم و دين را در عرصه‏هاى گوناگون فراهم آورده‏اند.
از جمله علومى كه در وهله نخست ريشه در عقل و خرد آدمى داشته و آنگاه به وسيله معارف انسان‏پرور الهى، خاصه كتاب آسمانى قرآن كريم و كلمات گهربار اهل‏بيت (ع) رونق و بالندگى چشمگيرى پيدا نموده است، فلسفه و حكمت مى‏باشد. از آنجا كه پژوهش در مفاهيم فلسفى و منطقى حوزه شناخت عقلانى را در سطح وسيعى گسترش مى‏دهد، مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى بر آن شد با توليد نرم‏افزار نورالحكمة 3 آثار بزرگ حكيمان و فيلسوفان نامدار اسلامى را تقديم نويسندگان و پژوهشگران عزيز دارد تا به آسانى ديدگاه‏ها و انديشه‏هاى ناب آنان را بازشناسند و مشكلات تحقيقاتى خود را در اين زمينه برطرف ساخته، پژوهشهاى منطقى و فلسفى خويش را به شكل مطلوبى سامان بخشند.

محتواى برنامه
نور الحكمة 3، شامل مهم‏ترين كتب عقلى اسلامى در زمينه فلسفه، منطق و كلام مى‏باشد كه عبارت‏اند از:
الأسفار الأربعة (الحكمة المتعالية)، الحاشية على الإلهيات، الشواهد الربوبية، العرشية، المبدأ و المعاد، أسرار الآيات، اللمعات المشرقيه، التصور و التصديق و رساله سه اصل (صدر المتألهين شيرازى)، منطق المشرقيين، الشفاء-الإلهيات و الشفاء-البرهان، (شيخ الرئيس ابوعلى سينا)، شرح الإشارات-فلسفه و شرح الإشارات-منطق (خواجه نصير طوسى)، شرح المنظومه-فلسفه (حاج ملاهادى سبزوارى)، بداية الحكمة و نهاية الحكمة (علامه طباطبائى)، شرح اصول فلسفه و روش رئاليسم (علامه طباطبائى و شهيد مطهرى)، آموزش فلسفه (محمدتقى مصباح‏يزدى)، الجوهر النضيد و كشف المراد (خواجه نصيرالدين طوسى و علامه حلّى).

امكانات برنامه
قابليت‏هاى اصلى اين برنامه در دو معجم لفظى و موضوعى تنظيم و ارائه شده است و هر قسمت، امكانات پژوهشى متنوعى را در اختيار كاربر قرار مى‏دهد.
الف- معجم موضوعى
معجم موضوعى، مشتمل بر امكانات متعددى از قبيل: كليدواژه، نمايه، موضوع، نشانى و پژوهش مى‏باشد كه در ذيل توضيح هر يك از آنها مى‏پردازيم.
1.كليدواژه
كليدواژه‏ها عناوين و تعابير كلّى‏اند كه محور اصلى تمام مفاهيم موجود در معجم موضوعى برنامه مى‏باشند و به عنوان مدخل اصلى مورد استفاده قرار مى‏گيرند. صفحه كليد واژه، شامل دو قسمت: كليدواژه و ريشه است. در قسمت «كليد واژه» فهرست كليدواژه‏ها شامل: كليدواژه‏هاى اصلى، مترادفات و الفاظ مشترك فعال است و از چهار طريق: ترتيب الفبايى، تعداد نمايه، تعداد موضوعات و مراحل وصول از كليدواژه به موضوع قابل تنظيم مى‏باشد.
از ديگر امكانات اين قسمت، قابليت «مرتبط محض» است كه به وسيله آن، مجموع مرتبطات يك واژه به فهرست كليدواژه‏هاى اصلى اضافه مى‏شود. ضمن اين كه از طريق گزينه «پنجره مرتبطات» مى‏توان كليدواژه‏هاى اصلى مرتبط با كليدواژه جارى را در پنجره‏هاى جداگانه مشاهده كرد. همچنين در صفحه كليد واژه‏ها گزينه‏هاى: نمايه، موضوع، نشانى و متن جهت مراجعه مستقيم به بخش‏هاى ديگر برنامه و پژوهش در مورد كليدواژه‏هاى فعّال پيش‏بينى شده است.
«گزينه تركيب» از جمله قابليت‏هاى كاربردى در صفحه كليدواژه به شمار مى‏رود. در اين گزينه، چنانچه موضوع به عنوان واحد جستجو انتخاب شود، به كمك كليدواژه و نمايه مى‏توان تركيبى از عناصر مورد نظر ايجاد نمود. در اين حالت، پاسخهاى ارائه شده، فهرستى از موضوعات خواهد بود. و چنانچه نمايه به عنوان جستجو انتخاب شود، با استفاده از كليدواژه، تركيبى از كليدواژه‏هاى مورد تحقيق ايجاد مى‏شود كه در اين فرض، پاسخ‏هاى موجود فهرستى از نمايه‏ها مى‏باشد.
همچنين پژوهشگر پس از انتقال دادن عناصر مورد نظر خويش به فهرست تركيب، مى‏تواند نوع تركيب، يعنى تركيب عطفى، فصلى و فصلى مانعة الجمع را مشخص نمايد و به انجام عمليات تركيب بپردازد. به طور كلى، استفاده از قابليت تركيب به ميزان فراوانى مى‏توان در كاستن تعداد پاسخ‏هاى ناخواسته و محدود كردن آنها به تعداد مطلوب‏تر به محقق كمك برساند.
2.نمايه
نمايه‏ها، زير عنوانهاى مركبى هستند كه از تأليف كليدواژه‏ها حاصل شده‏اند.
در اين بخش از ساختار موضوعى، به كمك نمايه‏هاى استخراج شده از فيشها مى‏توان به پژوهش در موضوع يا موضوعات مورد علاقه پرداخت. صفحه نمايه داراى دو قسمت اصلى با كارايى‏هاى متفاوت است؛ در قسمت «نمايه»، فهرستى از نمايه به ترتيب الفبايى ارائه شده است و به وسيله برگه «فهرست منتخب» مى‏توان فهرستى از نمايه‏هاى دلخواه را فراهم ساخت و تحقيقات خود را در مورد آنها سامان بخشيد. گفتنى است كه فهرست اصلى نمايه‏ها، براساس موضوع و يا نمايه اخص قابل تنظيم مى‏باشد.
اما در قسمت «كلمات نمايه»، فهرستى از كلمات تشكيل دهنده نمايه‏ها مشاهده مى‏شود كه به ترتيب حروف الفبا چيده شده‏اند و مى‏توان آنها را بر مبناى تعداد نمايه‏ها مرتب كرد و كاربر قادر است تا با انتخاب هر نمايه، به نمايه يا نمايه‏هاى مرتبط با آن نيز دست يابد. با استفاده از امكان «نمايه‏هاى مرتبط» قابليت انتخاب يك يا چند گروه از نمايه‏ها و انجام تحقيق در مورد آنها براى كاربر فراهم مى‏گردد.
گزينه‏هاى كليدواژه، موضوع، نشانى و متن جهت انتقال مستقيم به ديگر بخشهاى برنامه و ساماندهى پژوهش در خصوص نمايه‏هاى فعال پيش‏بينى شده است. افزون بر اينكه گزينه «نمايه اخص» محقق را به منظور انجام تحقيقات در خورد نمايه‏ها اخص به صفحه پژوهش منتقل مى‏سازد.
3. موضوع
موضوع، چكيده متن و اولين مرحله تهيه معجم موضوعى است كه از متن مورد نظر استخراج مى‏شود. با بهره‏گيرى از قابليت‏هاى كارآمد صفحه موضوع مى‏توان تحقيقات مختلف را بر روى موضوعات استخراج شده از متون برنامه انجام داد.
اين صفحه داراى دو قسمت اصلى است؛ در قسمت «موضوع»، موضوعات كتب برنامه بر مبناى نام آنها به ترتيب حروف الفباى عربى و يا براساس تعداد فيشهاى هر موضوع فهرست شده‏اند. فيشهاى موجود، طبق موضوع به پنج دسته: عادى، خطوط كلى، مطالب كليدى، استنباطات و استطراديات تقسيم شده است. برگه «فهرست منتخب» نيز امكان تهيه فهرستى از موضوعات با ويژگيهاى مورد نظر را در اختيار كاربر مى‏نهد. افزودنى است كه ارائه گزينه‏هاى: كليدواژه، نمايه، نشانى و متن در اين صفحه باعث شده تا قابليت پژوهش در موضوعات فعال فراهم آيد.
اما در قسمت «كلمات موضوع»، فهرستى از كلمات تشكيل دهنده موضوعات فيشها قابل دستيابى مى‏باشد. در حالت اوّليه، اين فهرست به ترتيب حروف الفبا مرتب گرديده و در آن، امكان چينش كلمات براساس تعداد موضوعهاى هر كلمه وجود دارد. در اين قسمت نيز گزينه‏هاى: كليدواژه، نمايه، نشانى و متن امكان پژوهش بيشتر در واژه‏هاى فعال را براى كاربر فراهم ساخته است.
4.نشانى
در اين صفحه، فهرستى از فيشهاى تحقيقاتى به همراه شماره، عنوان، عناوين سرفصل و نشانى هر فيش قابل مشاهده است. ضمن اينكه فهرست نمايه‏ها و كليدواژه‏هاى هر فيش به طور جداگانه در دسترس پژوهشگر قرار دارد.
قابليت ديگرى كه در صفحه نشانى ارائه شده، انتقال به صفحه پژوهش و دستيابى به متن مربوط به فيش جارى است و علاوه بر اينكه مى‏توان از امكاناتى چون: پاسخ بعدى، پاسخ قبلى و نمايش كتاب انتخابى بهره‏مند گرديد.
همچنين، وجود گزينه‏هاى: كليدواژه، نمايه، موضوع و متن امكان تحقيق در موارد فعال هر فهرست و يا مورد جارى را فراهم ساخته و كاربر را در ساماندهى مطلوب‏تر و گسترده‏تر در امر پژوهش يارى مى‏رساند.
5.پژوهش
صفحه پژوهش، در واقع نقطه آغاز هر تحقيق است و در ابتدا شامل تمام كليدواژه‏ها مى‏باشد. اين صفحه، جهت به سامان رساندن تحقيقات در بخشهاى مختلف برنامه، در نظر گرفته شده است. از اين‏رو، از جمله كاربردى‏ترين و مهم‏ترين قسمتهاى برنامه به شمار مى‏آيد. در ديگر صفحه‏هاى اصلى، يعنى: كليدواژه، نمايه، موضوع، نشانى، نمايش و جستجو گزينه‏هاى متعددى مانند: كليدواژه، نمايه، نمايه اخص، موضوع، نشانى و متن گنجانده شده كه از طريق آنها مى‏توان به صفحه پژوهش منتقل شد و روند تحقيقات را در آنجا ادامه داد و به سامان رسانيد.
به عنوان مثال، در صفحه كليدواژه با انتخاب گزينه «نمايه» نمايه‏هاى مرتبط با كليدواژه‏هاى فعال، و با انتخاب گزينه «موضوع» موضوعهاى مربوط به كليدواژه‏هاى فعال در صفحه پژوهش در فهرست قرار مى‏گيرند.

ب- معجم لفظى
معجم لفظى برنامه نيز شامل قابليتهاى مختلفى است كه كاربران را در امر بازيابى و پردازش اطلاعات مدد مى‏رساند. امكانات معجم لفظى اين لوح فشرده عبارت است از: نمايش، جستجو و فرهنگ‏نامه.
در صفحه نمايش، فهرستى از كتابهاى موجود و در برنامه به همراه متن كتاب انتخابى در اختيار كاربر قرار دارد و مى‏تواند از قابليت گزينش عنوان كتاب، جلد و صفحه آن از راههاى مختلف بهره‏مند شود. از قابليتهاى ديگر اين صفحه، تطبيق فهرست با متن انتخابى است كه مشاهده عنوان باب و فصل و متن پژوهشى را امكان‏پذير مى‏سازد. ضمن اينكه قابليت بزرگ‏نمايى متن و فهرست، پژوهشگر را در استفاده هرچه بهتر از برنامه يارى مى‏نمايد.
به منظور انجام پژوهشهاى تطبيقى و مقايسه مباحث مختلف با يكديگر، امكان مطالعه هم‏زمان دو متن از يك كتاب و يا مطالب دو كتاب متفاوت، در برنامه پيش‏بينى شده است كه از جمله ويژگيهاى مهمّ اين صفحه به شمار مى‏رود.
امكانات متنوعى نيز جهت جستجو در الفاظ و عبارات به روشهاى گوناگون، در اين صفحه ارائه شده است. از ويژگى‏هاى كاربردى اين بخش، جستجو در متن و يا جستجو در عناوين، فصلها و ابواب كتب است؛ هنگامى كه »جستجو در متن» فعال باشد، فهرست كلمات متن كتاب به صورت الفبايى در دسترس قرار مى‏گيرد و مى‏توان به كاوش در متن كتاب‏ها پرداخت و چنانچه »جستجو در فهرست» فعال باشد، عمليات جستجو تنها در عناوين كتب انتخابى انجام مى‏شود.
همچنين امكانات ويژه‏اى جهت فهرست‏سازى و انجام عمليات گوناگون در فهرست‏هاى ايجاد شده، در برنامه عرضه گرديده است. بهره‏گيرى از علائم عمومى « ؟ » و « × » به منظور تهيه و تنظيم فهرستهاى مورد نظر از ديگر توانمنديهاى مفيدى است كه در اين قسمت قابل دستيابى مى‏باشد.
علاوه بر اين، به وسيله عملگرهاى منطقى مى‏توان به انجام جستجوهاى مختلفى در كلمات و عبارات مبادرت ورزيد. اين عملگرها جهت افزايش توانمندى كاربران در پژوهشهاى گوناگون تهيه شده تا هرچه سريع‏تر مطلب مورد نظر خود را به دست آورند.
«نمايش كتاب» از ويژگيهاى ديگرى است كه پژوهشگر را به متن كتاب جارى منتقل مى‏كند و در آنجا مى‏تواند از امكان مراجعه به صفحات قبل و بعد و مجلدات ديگر هر كتاب نيز بهره‏مند شود. گفتنى است كه پس از انجام جستجو، حاصل آن به صورت پاسخهاى اجمالى و تفصيلى قابل مشاهده و دسترسى است.

ساير امكانات
به منظور ايجاد تسهيل در امر پژوهش، امكان محدود كردن دامنه تحقيق به دو صورت «كتابى» و «موضوعى» فراهم شده است. كاربر مى‏تواند به طور هم‏زمان از هر دو دامنه استفاده نمايد.
در قسمت دامنه كتابى، محدودسازى به دو شكل: فهرستى و صفحه‏اى وجود دارد، پژوهشگر قادر است با حذف كتاب يا كتب دلخواه و يا عناوينى از فهرست كتابها به محدود نمودن دامنه فهرستى بپردازد. پس از تعيين مشخصاتى چون: نام، شماره جلد كتاب جارى و صفحات مورد نظر، دامنه كتابى به صورت صفحه‏اى محدود مى‏شود.
در قسمت دامنه موضوعى، مى‏توان امر پژوهش را در مورد كليد واژه‏ها، نمايه‏ها و يا موصوعات به طور جداگانه محدود نمود. اين دامنه، فقط مربوط به بخشهاى موضوعى برنامه است. با انتخاب «دامنه كليدواژه» فهرستى از كليد واژه‏هاى اصلى در دسترس قرار مى‏گيرد كه در دو گروه: اعلام و غير اعلام جاى داده شده‏اند.
در «دامنه نمايه»، فهرستى از نمايه‏هاى برنامه، و در «دامنه موضوعى» به موضوعات فيشهاى برنامه ارائه مى‏گردد.
ابزارهاى پژوهشى متنوعى همچون: علامت‏گذارى در متن جهت علامت گذاشتن در جاهاى مختلف متن به منظور مراجعات بعدى، نمايه بر متن براى قرار دادن نمايه يا عنوان خاص براى متن مورد مطالعه و مراجعه دوباره در صورت لزوم، رنگى كردن متن به منظور رنگى كردن متن مورد نظر و ايجاد زمينه‏هاى مختلف به رنگهاى دلخواه و انتخاب عنوان براى هر رنگ و نيز انتقال متن انتخابى به دفترچه يادداشت، حاشيه‏نويسى جهت درج ديدگاهها و نكته‏هاى مهم كاربر و دستيابى آسان به آنها در صورت نياز، همگى از قابليت‏هاى كارآمد پژوهشى به شمار مى‏روند كه كاربر را در استفاده بهتر از برنامه يارى مى‏رسانند.
يكى ديگر از امكانات پژوهشى اين برنامه، دستيابى به گزينه «پژوهش فعّال» در بخش‏هاى مختلف برنامه است. در صورتى كه كاربر هنگام ملاحظه متن، نيازمند مراجعه به قسمت‏هاى ديگر همچون: نمايش، جستجو، فرهنگ لغات و اصطلاحات باشد، مى‏تواند از اين قابليت استفاده كند.
به منظور آشنايى كاربر با اصطلاحات فلسفى، فهرستى از فرهنگ اصطلاحات فلسفه به همراه شرح كوتاهى درباره هر يك از آنها، در اين قسمت ارائه شده است. ضمن اينكه همزمان با نمايش شرح هر اصطلاح، نام مأخذى كه شرح جارى در آن نقل شده نيز مشخص مى‏گردد. شرح اصطلاحات فلسفى برنامه از هفت منبع معتبر گرفته شده كه در آن، امكان محدود كردن دامنه مآخذ به يك يا چند كتاب وجود دارد.
همچنين در اين برنامه، سه لغت‏نامه معتبر: العين، لسان العرب و مجمع البحرين جهت فهم معانى لغات دشوار گنجانده شده است. «فرهنگ لغات» داراى دو قسمت: «ريشه» و «مشتق» با كارآييهاى متفاوت مى‏باشد.
يكى ديگر از امكانات لوح فشرده، كتاب‏شناسى كتب موجود در برنامه و زندگى‏نامه مؤلفان است. در قسمت «كتاب‏شناسى» فهرست كتب برنامه به صورت الفبايى مرتب شده است كه با گزينش هر عنوان كتاب، مطالبى چند درباره كتاب انتخابى دراختيار كاربر قرار خواهد گرفت.
در قسمت «زندگى‏نامه مؤلفان»، فهرست نام نويسندگان به صورت الفبايى ارائه شده كه با انتخاب اسم هر مؤلف، افزون بر اينكه اساسى كتب وى كه در برنامه موجود است، مشاهده مى‏شود، نوشتارى نيز در مورد شرح حال او در معرض مطالعه قرار مى‏گيرد.
امكانات جانبى ديگرى نيز در اين برنامه ارائه شده كه مسير پژوهش را به شكل مطلوبى براى كاربر سامان مى‏بخشد، اين قابليت‏ها عبارت‏اند از:
انتقال متن به يادداشت، ذخيره‏سازى و ويرايش متن در قسمت يادداشت، چاپ مطالب دلخواه، راهنماى برنامه، 7 نوع صفحه كليد رايج، امكان تغيير قلم و ضبط تحقيقات شخصى.
گفتنى است كه به منظور آشنايى بهتر كاربران با امكانات برنامه و نيز شيوه استفاده از قسمتهاى مختلف آن، 12 درس آموزشى به شكل صوتى - تصويرى در بخش ضمايم گنجانده شده است.

نگاه دوم:
كاستى‏ها و بايسته‏هاى نرم‏افزار نور الحكمة3
اكبر راشدى‏نيا
اشاره
استفاده از رايانه نقش بسزايى در اطلاع‏رسانى ميراث مكتوب ما دارد؛ اما چگونگى استفاده و ذخيره اطلاعات در آن، گونه‏هاى متفاوتى دارد كه از بين همه آنها معجم موضوعى از جايگاه ويژه‏اى برخوردار است.
معجم موضوعى يا فرهنگ واژگان عبارت است از مجموعه‏اى از اطلاعات؛ يعنى خلاصه متن كتب كه آن را موضوع مى‏گويند، مجموعه‏اى از نمايه‏ها كه از موضوعات استخراج مى‏شوند؛ مجموعه‏اى از كليد واژه‏ها كه به نمايه‏ها متصل هستند.
براى استفاده از معجم موضوعى كافى است محقق واژه‏اى را كه در مورد آن اطلاعات مى‏خواهد، وارد رايانه كند تا مجموعه از اطلاعات را به صورت منظم در دو يا سه مرحله مشاهده نمايد؛ مثلا اگر الغزالي واژه كليدى، يك محقق باشد، با تقه پياپى بر كليدواژه الغزالى به نمايه‏هايى از قبيل: آراء الغزالى، الأخرويات عند الغزالى و الدفاع عن الغزالى دست مى‏يابد كه با انتخاب هر نمايه مى‏تواند به موضوعات آن نمايه منتقل شود و از طريق موضوع هم مى‏تواند به متون مورد نظر خود دست يابد.
«نور الحكمة 3» براى عرضه اطلاعات كتب فلسفه و منطق و كلام از اين شيوه - كه شيوه‏اى بى بديل در عرضه اطلاعات مى‏باشد - استفاده نموده است و محققانى كه در تهيه اين مجموعه نقش داشتند، زحمات فراوانى را متحمل شده‏اند، ولى با همه اينها مشكلاتى در اين برنامه وجود دارد كه قابل چشم‏پوشى نيستند. در اين مقاله تنها به بيان چند مورد از آنها اكتفا مى‏كنيم. اميد است كه براى تهيه‏كنندگان اين نرم‏افزار مفيد باشد.

اشكالات ظاهرى
1.بخش جانبى برنامه
اين بخش كه عبارت است از چند كتاب فلسفى، منطقى و كلامى، هيچ‏گونه هماهنگى ندارد و مثلاً سه كتاب فلسفى فارسى مى‏توانستند يكجا و به نام موسوعه فلسفى فارسى، و هشت كتاب منطقى با هماهنگى لازم و با عنوان موسوعه منطقى عربى آورده شوند چرا كه اين مجموعه‏ها داراى موضوع و لغت واحدى هستند و ارائه آنها به صورت مستقل و بدون هماهنگى بين واژه‏ها و نمايه‏ها موجب تضييع وقت محقق و بروز مشكلات فراوان در تحقيق مطالب منطقى خواهد شد.
2.عدم پيروى از ساختار واحد:
در اين برنامه همه كتب لغت، موضوعات، نمايه‏ها و واژه‏ها تابع لغت خود كتاب است، به جز در «اساس الاقتباس». با اينكه كتاب به زبان فارسى نگارش يافته است؛ اما موضوعات، نمايه‏ها و واژه‏هاى آن به زبان عربى است.
تعليقات كتاب اسفار با تقه بر روى علامت « » در پنجره‏اى مستقل به نمايش در مى‏آيد و با اينكه تعليقات كتاب اسفار از اهميت زيادى برخوردار است، اما هيچ يك از امكانات صفحه نمايش همچون: علامت‏گذارى، نمايه‏زنى و حاشيه‏نويسى در اين پنجره وجود ندارد و حتى قابليت انتقال به صفحه يادداشت و ذخيره كردن نيز در دسترس قرار ندارد.
در كتاب منظومه، تعليقات در زير صفحه آمده است و همه امكانات صفحه نمايش در آنها قابل اجرا بوده و حتى قابليت جستجوى الفاظ را هم داراست. همچنين در كتاب الشواهد الربوبية با اينكه تعليقات در آخر كتاب هستند، اما با فشردن شماره تعليقه محقق به تعليقه مورد نظر منتقل شده و مى‏تواند از همه امكانات صفحه نمايش استفاده كند. فرق اين دو كتاب در اين است كه در كتاب شرح منظومه محقق نمى‏تواند تنها در متن كتاب جستجو كند؛ بلكه الزاما جستجو از محيط تعليقات صورت مى‏گيرد. اما در كتاب الشواهد الربوبية محقق با تحديد دامنه صفحه‏اى به صفحات متن كتاب مى‏تواند تنها موضوع مورد نظر خود را در متن جستجو كند و يا بالعكس.
با نهايت تأسف بايد گفت كه در كتاب شرح الاشارات هيچ يك از تعليقات قطب الدين شيرازى كه در ذيل كتاب وجود دارد، نمايش داده نمى‏شود.
3.كارشناسانه نبودن انتخاب كتب
براى موسوعه فلسفى ابتدا بايد كتبى را كه لازم است در برنامه آورده شود، كارشناسى شده و اولويت آنها مشخص گردد و آنگاه به ترتيب اولويت كتب در برنامه گنجانده شوند؛ مثلا براى موسوعه فلسفى كتبى مانند الشفاء، الاشارات، شرح الاشارات، الاسفار الاربعه، شرح المنظومة، حكمة الاشراق و شرح حكمة الاشراق از اولويت اوّل برخوردارند؛ ولى در برنامه نورالحكمة از حكمت اشراق هيچ كتابى وجود ندارد و از فلسفه مشايى تنها به كتاب الشفاء و شرح الاشارات اكتفاء شده است و بيشترين كتاب از ملاصدرا و حكمت متعالية مى‏باشد. يا اينكه در كتب صدرالمتألهين هم اولويت‏ها مراعات نشده است و كتبى همچون اسرار الآيات و المشاعر آورده شده، ولى كتبى همچون مفاتيح الغيب كه به اذعان بزرگان يكى از بهترين كتب صدراء محسوب مى‏شود، در برنامه نيامده است.(1)

اشكالات محتوايى
يكى از اساسى‏ترين اشكالاتى كه اين مجموعه دارد، اين است كه متن‏هاى كاملاً مشابه، كليدواژه و نمايه‏هاى مشابه ندارند. براى اينكه مطلب بهتر مشخص شود، به مثال‏هاى ذيل توجه شود:
1. از متن «قال بعض العلماء: كل من شاهد بنور البصيرة باطنه في الدنيا لرآه مشحونا بأنواع المؤذيات....» (الاسفار، ج 9 / ص 220)، واژه‏ها و نمايه‏ها و موضوعات زير استخراج شده است:
تك واژه‏ها:
«احياء العلوم، الآراء، الاحتجاب، البرزخ، البرزخى، التجسم، الثواب، الصورة، العذاب، العمل، الغزالى، القبر، الكتب، المعنى، الملكة، النفس».
نمايه‏ها: «آراء الغزالي، احتجاب البرزخ، الصور البرزخية، تجسم الأعمال، ثواب القبر، صورة المعاني، عذاب القبر، كتاب احياء العلوم، ملكات النفس».
موضوعات: اشارة الى أن لكل معنى صورة يناسبها، إشارة الى عذاب القبر و ثوابها فى كلام بعض العلماء، كون الملكات النفسانية فى الدنيا هى الصور البرزخية، وجود الصور البرزخية بالفعل و احتجاب أكثر الناس عنها.
و از متن «قال بعض أصحاب القلوب كل من شاهد بنور البصيرة باطنه فى الدنيا لرآه مشحونا بأنواع المؤذيات...» )العرشية، 260) كه مشابه متن سابق است، واژه‏ها و نمايه‏ها و موضوعات زير استخراج شده است:
تك واژه‏ها: «الاراء، الأثر، الأقوال، الإيمان، التجسم، الحشر، الخلاص، الدنيا، الرحمة، الرذيلة، الشهود، الصالح، العمل، الغزالى، الملكة، الموت، الواجب».
نمايه‏ها:
»آثار الايمان، آراء الغزالي، الحشر حسب الملكات، الرذائل بعد الموت، الرذائل فى الدنيا، العمل الصالح، النجاة من الرذائل، تجسم الرذائل، رحمة الله، شهود الرذائل، كلام الغزالي»
موضوعات: تشكل الناس بصور السبع و البهائم و غيرها في الآخرة لتحقق ملكاتها فى نفوسهم و عدم النجاة منها إلا بالرحمة الإلهية لأجل الإيمان و العمل الصالح، رؤية الناس الرذائل النفسانية من الشهوة و... عند انكشاف الغطاء بالموت و تمثلهم بصورها و أشكالها المحسوسة المطابقة لمعانيها، كلام بعض أصحاب القلوب حول الرذائل النفسانية و عدم مشاهدتها أكثر الناس للحجب و تمثلها بعد الموت و عدم النجاة منها إلا بالرحمة الإلهية.
از بررسى اطلاعات بالا آمار زير به دست مى‏آيد كه از مجموع 37 واژه، 10 واژه مشترك و 27 مورد مختلف هستند و از مجموع 20 نمايه، تنها دو نمايه مشترك و بقيه مختلف هستند و از مجموع 7 موضوع هيچ مورد مشتركى وجود ندارد. در نمودار «1» درصد واژه‏ها و نمايه‏ها و موضوعات مشابه بيان شده است.
2. همچنين دو متن: «قاعدة فى أحوال تعرض يوم القيامة إذا ظهر نور الأنوار و انكشف جلال وجه الله القيوم و غلب...» (اسرار الآيات، 199). و «فصل (23) في أحوال تعرض يوم القيامة إذا ظهر نورالأنوار و انكشف عند ارتفاع الحجب جلال وجه الله القيوم و غلب...» (الأسفار، ج 9 / ص 306).
با اينكه اين دو متن تفاوتهايى جزئى دارند، اما واژه‏ها و نمايه‏ها و موضوعات خيلى با هم متفاوت هستند. اين دو متن، 267 واژه دارد كه تنها 46 مورد آنها مشترك‏اند و 288 نمايه دارند كه فقط 21 مورد مشترك است و 137 موضوع دارند كه هيچ كدام از آنها مشترك نيستند. به نمودار «2» توجه شود.
3. همچنين متن: «كشف مقال لدفع إشكال: أن أعضل شبه الجاحدين للمعاد الجسماني و أعظم إشكالات المنكرين للجنة و النار المحكوم بثبوتهما و تحققهما فى الشريعة الحقة التى أتى بها أهل النبوة والحكمة المؤسسة على الأصول و المبانى المحكمة المهمة هو طلب المكان لهما و التزام كونهما فى جهة من الجهات الامتدادية الوضعية و فى زمان من الأزمنة المتصرمة...» (الاسفار، ج 9 / ص 202).
و عبارت «كشف مقال لدفع إعضال: ان أعضل شبه الجاحدين للمعاد الجسماني وأعظم إشكالات المنكرين للجنة و النار المحكوم بثبوتهما و تحققهما فى الشريعة الناموسية و الحكمة القدوسية هو طلب المكان لهما و استلزام كونهما فى جهة من الجهات الامتدادية الجرمية و فى زمان من الأزمنة المتصرمة...« (المبدأ و المعاد، ص 444).
در مجموع، 125 واژه وجود دارد كه تنها 14 واژه مشترك‏اند و 143 نمايه وجود دارد كه 8 نمايه مشابه‏اند و 67 موضوع دارد كه هيچ نمونه مشابهى در ميان آنها وجود ندارد. به نمودار «3» دقت شود.
آنچه از سه مثال بالا مى‏توان نتيجه گرفت اين است كه استفاده از جستجوى الفاظ در مواردى كه متن كتب مشابه هستند، سريع‏تر ما را به جواب خواهد رساند و جواب حاصله دقيق‏تر از جوابى خواهد بود كه معجم موضوعى ما را به آن رهنمون مى‏كند.

راهكارها
به منظور اصلاح اين‏گونه اشكالات راهكارهاى ذيل پيشنهاد مى‏شود:
الف - تطبيق كتب و انتخاب موضوعات و نمايه‏هاى مشابه براى متون مشابه
بيشتر كتب برنامه داراى متون مشابهى هستند؛ چرا كه اگر ما تنها متشابهات كتب صدرالمتألهين را كه حدودا 70% حجم برنامه را به خود اختصاص داده است در نظر بگيريم - با اينكه كتب ديگران هم درصد قابل توجهى از متون متشابه را دارا هستند - بيشتر از 50% مطالب آن تكرارى خواهد بود؛ زيرا تنها كتاب اسفار بيشتر از 50% مطالب ديگر كتب ملاصدرا را دارا است. پس به راحتى مى‏توان حدس زد كه چه مقدار از زمانى كه در اين برنامه صرف استخراج موضوعات و نمايه‏ها و واژه‏ها از تك تك كتب و هماهنگى آنها شده، بى مورد بوده است و اگر قبل از شروع به استخراج موضوعات، متون مشابه مشخص مى‏شدند، اين برنامه در زمانى خيلى كمتر از زمان صرف شده و با ضريب دقت بالاترى مى‏توانست عرضه شود؛ بلكه اگر كتب عرضه شده در نور الحكمة2 ملاك قرار مى‏گرفت و كتب جدید ابتدا با آنها مطابقت می شد و هم در زمان صرفه جوی می شد. و هم موضوعات و نمايه‏ها و واژه‏هايى دقيق‏تر از موارد فعلى عرضه مى‏شد و از سوى ديگر، اشكالات كتب نور الحكمه2 نيز برطرف مى‏شد.
ب - استفاده از نمايه‏هاى همارا به خصوص پيش همارا
در برنامه حاضر، به طور دقيق معلوم نيست كه اطلاعات با استفاده از چه نوع نمايه‏اى ذخيره شده است. آنچه كه مشخص است اين است كه از نمايه گردان يا آزاد براى ذخيره اطلاعات استفاده نشده است؛ چون اصطلاحات و الفاظ استفاده شده در متن كتب مراعات نشده است و بيشتر آنها تغيير يافته‏اند. از سوى ديگر، اصول و قواعد نمايه‏سازى همارا نيز در آنها مراعات نشده است؛ چرا كه نمايه‏سازى همارا، روشى در نمايه‏سازى مدارك است كه در آن هنگام بازيابى، از تركيب و همارايى اصطلاحات از پيش تخصيص يافته استفاده مى‏شود. اساس نظام نمايه‏سازى همارا بر پايه تشخيص و تعيين مفاهيم و محتواى هر كتاب با چكيده آن بر اساس اين اصطلاحات تحليل مى‏شدند. از اين‏رو در نمايه »همارا» يكى از ضرورت‏ها تهيه تزاروس)2) يا اصطلاح‏نامه است. اصطلاح‏نامه يك فهرست مستند و پویا از اصطلاحات علمی خاص است که بر اصطلاحات نمایه ای از نظارت مستمر دارد و در استفاده از اصطلاحات موجود در سراسر نظام به نمايه‏ساز اطمينان مى‏بخشد. وجود اصطلاح‏نامه از يك سو به نمايه‏ساز كمك مى‏كند و اصطلاحاتى را كه براى نمايه‏هاى يك متن لازم است به ذهن او متبادر مى‏سازد و به كار او سرعت مى‏بخشد و از سوى ديگر، به پژوهشگر كمك مى‏كند تا از اصطلاحاتى كه توسط نمايه‏ساز در تجزيه و تحليل متن به كار گرفته شده است، اطلاع پيدا كند. در تجزيه و تحليل متون تخصصى وجود اصطلاح‏نامه از ضرورتهاست. اگر در مثال 1 توجه شود نمايه‏هاى استخراج شده از دو متن مشابه چنين است:
نمايه‏هاى متن اوّل: «آراء الغزالى، الحشر حسب الملكات، الرذائل بعد الموت، الرذائل فى الدنيا، العمل الصالح، النجاة من الرذائل، تجسم الرذائل، رحمة اللّه، شهود الرذائل، كلام الغزالي».
در نمايه‏هاى متن دوم به جاى «الصور البرزخية، تجسم الأعمال، عذاب القبر « از نمايه‏ها »الحشر حسب الملكات الرذائل بعد الموت، تجسم الرذائل، شهود الرذائل» استفاده شده است؛ بلكه حتى در موضوعات مشابه نيز چنين اتفاقى افتاده است؛ مثلاً در مقابل موضوع «عجز الفلاسفه عن إثبات المعاد...»، نمايه «التشنيع على الحكماء» خورده است و در برابر موضوع «عجز الشيخ و الفارابى عن اثبات النشاة الأخروية...»، نمايه «الإيراد على الفارابى خورده است و براى شيخ نمايه‏اى ثبت نشده است. و همچنين در مقابل موضوع «عجز الشيخ و اتباعه من اثبات حدوث الأجسام...» نه نمايه «عجز الشيخ الرئيس» و نه «الإيراد على...» و نه «التشنيع على...» ثبت شده است. پس گاهى چند موضوع كه محتواى همه عجز مثلاً شيخ يا فلاسفه است، نمايه التشنيع و گاه نمايه الإيراد و گاهی هم هیچ نمایه ای این عجز ثبت نشده است. اما اگر اصطلاحات مشخص مى‏شدند و نمايه‏ساز تعريف درستى از آنها داشت، چنين اتفاقى نمى‏افتاد.
ضمن اينكه بعضى از اصطلاحات مورد استفاده در متون توسط نمايه‏ساز تغيير يافته است، به گونه‏اى كه پژوهشگر به راحتى نمى‏تواند به اطلاعات مورد نياز خود دست يابد؛ مثلاً: الانسان الكامل مثل الانسان الحقيقى و الانسان... بايد در فهرست نمايه‏ها باشد؛ ولى اين نمايه به واژه الكاملون تبديل شده است و در فهرست تك واژه‏ها آمده است و الصور الجوهرية و الصورة الجوهرية گرچه 53 مورد در متن كتب هست، ولى در نمايه‏ها هيچ موردى ثبت نشده است كه ظاهراً تبديل شده است؛ ولى پژوهشگر نمى‏داند كه اين نمايه به چه نمايه يا واژه‏اى مبدل گشته است از اين‏رو، كار با چنين مجموعه‏اى براى محقق سخت خواهد بود.
ج - طبقه‏بندى اطلاعات
از اشكالاتى كه در اين برنامه وجود دارد، آشفتگى اطلاعات و طقبه‏بندى نشدن آنهاست. معجم موضوعى گرچه مقتضى طبقه‏بندى اطلاعات نيست، اما اين امكان هست كه با برنامه‏ريزى صحيح اطلاعات موجود در معجم را طبقه‏بندى كرد؛ به عنوان نمونه، هنگام استخراج موضوعات، موضوع‏بردار مى‏توانست موضوعات را با علائم مناسب، به گروه‏هاى: اعم، عام، خاص تقسيم كند و همچنين هنگام نمايه‏سازى، نمايه‏ساز مى‏توانست نمايه‏ها را طبقه‏بندى كند و نمايه اصلى و يا نمايه‏هاى اصلى موضوع از نمايه‏هاى غير اصلى جدا شود. در موسوعه حاضر گرچه موضوعات به موضوعات: عادى، خطوط كلى، مطالب كليدى، استنباطيات و استطراديات تقسيم شده‏اند، ولى ذيل مطالب كليدى هيچ موضوعى وجود ندارد و استنباطيات و استطراديات هيچ نقشى در طبقه‏بندى موضوعات ندارند، هرچند خود استطراديات هم بدرستى جدا نشده است. پس تمام موضوعات فقط به دو بخش خطوط كلى و عادى طبقه‏بندى شده است.
خطوط كلى عبارت است از روح كلى مطالب يك فصل كه در يك موضوع خلاصه شده است. جدا كردن مطالب كليدى، بيش از خطوط كلى مى‏توانست براى پژوهشگر مفيد باشد؛ چرا كه او براى مشاهده خلاصه فصول و جستجو در آنها مى‏تواند از فهرست برنامه كه فهرست كاملى از محتويات كتاب است نيز استفاده بكند؛ اما مطالب كليدى كه در واقع خلاصه كل كتاب هستند، از هيچ طريقى به جز از طريق جدا كردن آنها در موضوعات قابل مشاهده نيستند.