فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

جايگاه (1)ICT در توسعه جوامع
امروزه توسعه جوامع، يكى از ضروريات زندگى بشر محسوب مى‏شود كه حوزه‏هاى علميه از آن مستثنا نيست؛ بلكه در جوامع علمى - فرهنگى به خصوص حوزه دين، نياز بيشترى احساس مى‏شود تا در راستاى اهداف خود بتواند با فراسوى دنياى خويش به دور از موانع و چالش‏هاى حاصل از ساختارها و افكار سنتى ارتباط وسيع، سريع، عميق و آسان‏ترى برقرار كند و مخاطبان خود را به سطح بين الملل گسترش داده، اطلاع‏رسانى(2) كاملى را به انجام رساند.
دو عامل اساسى و حياتى «اطلاعات» و «ارتباطات»، توسعه را پايدار و پويا كرده و مى‏تواند پيشرفت را در جوامع مختلف و به پايين‏ترين و ريزترين موقعيت‏هاى اجتماعى و علمى تسرّى دهدIct توسعه را از انحصار خواص در آورده، در معرض عموم جامعه قرار مى‏دهد و ريشه‏هاى آن را در جامعه مستحكم كرد، توسعه را به صورت يك امر نهادينه براى آيندگان به ارمغان مى‏گذارد و در يك جمله مى‏توان گفت كه توسعه جوامع بدونICTغير ممكن و محال است.
جهت نيل به چنين جامعه توسعه يافته‏اى، بايد تمامى ساختارهاى موجود در جامعه را مجهّز به ICT و هماهنگ با آن نمود تا بتوان يك جامعه اطلاعاتى و ارتباطى(3) ايجاد كرد. جامعه اطلاعاتى و ارتباطى به جامعه‏اى گويند كه تمامى فعاليت‏هاى اجتماعى جامعه به مقوله ICT وابسته باشد و مردم آن جامعه از ICT حداكثر استفاده را داشته باشند.
در چنين جوامعى، افراد خود را به يكسرى اعمال و رفتارهاى خاصى ملزم مى‏كنند، كه گرايش به شبكه، هميشه در دسترس بودن، وابستگى به ابزار ICT و توانايى هميشه به روز بودن اطلاعات را مى‏توان از آن موارد برشمرد. نيل افراد جامعه به توسعه در زمينه ICT اثراتى همچون: ارتقاء سطح آگاهى عموم، انحصار شكنى مخاطبان خاصّ مراكز علمى و فرهنگى، از بين رفتن فاصله‏ها، حذف محدوديت آزمون و جلسات مراكز علمى و آموزشى از راه دور و تبادل و ارتقاء فرهنگ اشاره نمود.
بنابراين، بايد اذعان داشت كه بايد بسترسازى مناسبى جهت استفاده از ابزار ICT انجام داد و استفاده مستمر از امكانات و اطلاعات جديد و به روز را سرلوحه كار قرار داد تا بتوان به جامعه‏اى توسعه‏يافته دست يافت.

زمينه‏هاى نياز حوزه دين به ICT
در عصر حاضر، ICT چنان تأثيرى بر جوامع گذاشته است كه زندگى بشرى بدون وجود آن بسيار مشكل و حتى در برخى عرصه‏ها غير ممكن مى‏باشد و در مواردى همچون ارتباطات قاره‏اى و كشورى و مبادلات تجارى و بازرگانى، بدون ابزار و سيستم‏هاى مخابراتى و ICTامكان‏پذير نيست. در نياز عادى جوامع از خطوط توليد و ارتقاء كيفيت محصولات صنعتى و كشاورزى گرفته تا مسائل پزشكى اتاق‏هاى عمل و يا مراكز بهداشتى روستاهاى دور افتاده، همگى محتاج چنين فنّاورى‏اى مى‏باشند. اگر بخواهيم خريدهاى مهم را كه مستلزم هزينه‏كردها و سفرهاى طولانى است انجام دهيم، اگر نيازمند بهره‏گيرى از منابع پر حجم اطلاعاتى باشيم و اگر قصد ضبط اطلاعات در حجم زياد و با عمر طولانى را داريم، بهترين مسير كه كوتاه، سريع، مطمئن و ارزان مي باشد، استفاده از ICT است. همين خدمات و فوايد گستردة ICT است كه باعث شده مردم جهان در سطح وسيعي به سوي آن متمايل شوند.
در سال 1997م كاربران اينترنت در سطح جهان از 82 ميليون نفر(5) تجاوز نمى‏كرد؛ ولى در آغاز سال 2002 اين آمار به 480 ميليون كاربر مى‏رسد و با محاسبه دو برابر شدن كاربران اينترنت در هر صد روز، پيش‏بينى مى‏شود كه اين تعداد در سال 2005 به 720 ميليون نفر برسد. اين سير صعودى به زودى به جايى مى‏رسد كه نياز عمومى بشر به ابزار ICT يك امر بديهى تلقى شود. و در اين جهش، حوزه دين هم مى‏تواند زمينه‏هاى بسيارى را براى خود تعريف كند و از اين ارمغان قرن بيستم در راستاى اهداف خود بهره‏ها ببرد و جايگاه خود را در گردونه اطلاعاتى و ارتباطى دنيا حفظ كند.
با بررسى و شناخت زمينه‏هاى ICT استفاده مى‏توان علاوه بر ايجاد جذابيت و انگيزه‏هاى بهره‏ورى، قدم‏هاى مطمئن‏ترى برداشت و با بهينه‏سازى و منسجم كردن امكانات سرعت بيشترى به توسعه آن داد و به‏صورت يك امر نهادينه تبديل نمود. برخى از آن موارد، از قرار ذيل مى‏باشد:
1.تأمين پشتوانه تصميم‏گيرى
وجه تمايز انسان با ساير موجودات، تفكّر و تصميم گرفتن بر مبناى آن مى‏باشد. تصميم‏گيرى اساس كردار هوشمندانه است و در اصطلاح، به حركاتى هوشمندانه مى‏گويند كه پشتوانه آنان تصميمات درست و بجا بوده باشد. با تصميم‏گيرى مناسب مى‏توان از فرصت‏ها بهره‏مند شد و معايب را برطرف نمود. در جامعه امروزى نيازهاى زندگى بشرى به‏سرعت در حال تغيير است كه شبهات، ترديدها، تهديدات و در مقابل، فرصت‏هاى بسيارى را براى حوزه دين بوجود مى‏آورد و با تصميم‏گيرى‏هاى مناسب مى‏توان از حالت انفعالى درآمده بر شرايط موجود فائق شد. بديهى است كه هيچ تصميمى بدون پشتوانه اطلاعات مفيد، فرجام مطلوبى ندارد و اين اطلاعات است كه مى‏تواند به تصميمات درست و به‏موقع عينيت ببخشد. ICT مى‏تواند تأمين كننده چنين نياز حياتي و جايگاه و موقعيت حوزه دين باشد و در مواردي همچون: مديريت بخش انساني، مديريت آموزشي، نظام مالى، نظام ساختار ادارى، انتخاب و كشف ضرورت و اولويت مباحث مورد پژوهش، مخاطب‏شناسى، شناسايى ضعف‏ها و قوت‏ها به‏وسيله مقايسه‏ها (comparisons)، مى‏توان از ICT جهت رسيدن به تصميمات صحيح و درست بهره‏مند شد.
2.تأمين كمّى و كيفى اطلاعات پژوهشى
در گذشته كاربر جهت جمع‏آورى اطلاعات درباره پژوهش مورد نظر نيازمند صرف هزينه‏هاى بسيار و زمانى طولانى بود و چه بسيار تحقيقاتى كه به خاطر در دسترس نبودن اطلاعات كافى، در بين راه عقيم مى‏ماند و يا از همان ابتداء شروع نمى‏شدند. اطلاعات مايه حيات تحقيقات و پژوهش است و حركت‏هاى علمى بدون اطلاعات لازم و مفيد غير ممكن مى‏باشد. از طرف ديگر، سرعت و كيفيت دسترسى به اطلاعات دو عامل مهم در توفيق يك امر پژوهشى است و چه بسيار فعاليت‏ها و انگيزه‏هاى تحقيقاتى شخصى و گروهى كه به خاطر كندى دسترسى به اطلاعات كه آن هم نتيجه عدم كيفيت اطلاع‏رسانى است، رها و يا فراموش شده‏اند.
ICT مى‏تواند تأمين كننده اطلاعات لازم و مفيد با سرعتى بسيار بالا و با كيفيتى مطلوب و غير قابل قياس نسبت به طرق سنتى باشد و حوزه دين را در تأمين اطلاعات پژوهشى و پشتوانه تحقيقات يارى نمايد. و زمينه تقويت انگيزه‏هاى پژوهشى را فراهم آورد. از آنجا كه در ICTاطلاعات به ميزان فراوانى وجود دارد و اين موضوع باعث مى‏شود كه عطش دانايى و بيشتر دانستن را زيادتر كند، بنابراين اين ابزار كارآمد مى‏تواند نقش پژوهش‏زا بودن خود را ايفا نمايد و به پرورش پژوهشگران بپردازد و اين همان چيزى است كه حوزه‏هاى دينى به آن نياز مبرمى دارند.
3.جهانى‏سازى مخاطبان
يكى از پايه‏ها و اركان تبليغ اصول و ارزش‏هاى دينى - مذهبى ايجاد ارتباط مطلوب با مخاطب مى‏باشد. هرچه كيفيت رابطه بالاتر و راحت‏تر باشد، اثرگذارى آن عميق‏تر مى‏شود و نيز هرچه ارتباطات وسيع‏تر باشد، تعداد مخاطبان بيشتر شده، به تكليف تبليغى كامل‏تر عمل مى‏شود. مخاطبان زياد و استمرار مخاطب‏سازى خود يكى از قراين موفقيت مى‏باشد و حوزه دين بدون مخاطب فقط جنبه علمى صرف پيدا مى‏كند و از جنبه فرهنگى و جامعه‏سازى فاصله مى‏گيرد؛ به بيان ديگر، حوزه دين نيازمند روابط گسترده مى‏باشد تا بتواند به شكل موفق‏ترى به وظايف درون سازمانى و بين سازمانى با مخاطبان عمل كند. جهت نيل به چنين اهدافى چاره‏اى جز استفاده از ICTنمى‏باشد. به وسيله ICT مى‏توان در موارد ذيل به ايجاد رابطه و تعميق آن پرداخت:
روابط مدارس علميه تشيع داخل و خارج از كشور با يكديگر؛ در دسترس قرار دادن منابع علمى و دينى در سطح جهانى؛ به روز سازى اطلاع‏رسانى؛ سرعت‏بخشى در ارتباطات؛ در دسترس بودن شخصيت‏هاى حقيقى و حقوقى؛ توسعه كمى مخاطبان از داخل به دوردست‏ترين مناطق خارج از كشور؛ روابط حوزه دين با ساير حوزه‏هاى جامعه در داخل و خارج از كشور؛ اطلاع‏رسانى مراكز آموزشى و علمى به مخاطبان خاصّ خود؛ روابط اساتيد، علماء، صاحب‏نظران و نظريه‏پردازان حوزه دين با يكديگر؛روابط مراكز تحقيقاتى و پژوهشى با يكديگر؛ و روابط متقابل مراكز فرهنگى و تبليغى با هم.
4.كاهش هزينه‏ها
چه بسيار مراكزى بوده و هستند كه به خاطر تبليغات ICT و هياهوى ايجادشده، هزينه‏هاى گزاف مربوط به ايجاد، نگهدارى و به روز كردن ICT و تأمين نيروى انسانى ماهر را متحمل شده‏اند؛ ولى نتوانسته‏اند دو اصل مهم ارتباطات و اطلاعات را محقق سازند؛ نه اطلاعات مفيد و كارسازى ارائه مى‏دهند و نه ارتباطات درستى برقرار مى‏كنند. از اين‏رو، مشكلاتشان همچنان به قوّت خود باقى مانده و در سرعت‏بخشى به اطلاع‏رسانى افزايش چشم‏گيرى نداشته‏اند و هنوزه كاربران و مخاطبان آنها بايد جهت كسب اطلاعات و ايجاد ارتباط هزينه زمانى و مالى بالايى بپردازند؛ در حالى كه ICT بر مبناى كاستى هزينه‏ها و ازدياد سرعت اطلاع‏رسانى استوار مى‏باشد. امّا، نهادهاى حوزوى مي توانند با رويكرد و نگرشى صحيح به ICT در خصوص تأمين اهداف خود، كاهش هزينه ها و افزايش سرعت سرمايه گذاري كنند و در نتيجه گام هاي جدي و نتيجه بخشي در مسير توسعه اين فنّاورى در حوزه دين بردارند.

نقش حوزه دين در توسعه ICT
همان‏طور كه ICT به حوزه دين، مسائل و علوم دينى كمك‏رسانى مى‏كند، حوزه دين هم نقش بسيار مؤثر و مفيدى را در توسعه ICT ايفا نمايد.ICT ضمن تشويق انديشمندان و محققان علوم دينى و كشاندن آنان در، عرصه فنّاورى، امكانات و ابزارهاى راهگشايى را فراهم كرده، فرصت‏ها و زمينه‏هاى مناسبى را در خصوص پيشبرد علوم اسلامى ايجاد مى‏نمايد.
1.مشروعيت بخشى
نظام، سازمان و ساختار ادارى حوزه‏هاى علميه، علماء و مراجع، مراكز علمى - پژوهشى و مراكز فرهنگى - تبليغى نيز هر كدام به عنوان بخشى از حوزه دين مى‏توانند وظايف خود را در راستاى تحقق بخشيدن بخشى يا تمامى موارد توسعه ICT انجام دهند تا همچون قرون پرافتخار گذشته، در نوآورى‏هاى مفيد و فنّاوريهاى روز پيشرو باشند.
زمانى كه حوزه دين امرى را تأييد و خود متصدّى ترويج آن شود، آن‏چنان سرعتى به توسعه ICT در جوامع دينى مى‏دهد كه هيچ جايگاهى نمى‏تواند چنين اثرى را برجاى نهد. در مقابل، اگر حوزه دين بانگ مخالفت سردهد سرعت توسعه آن چنان كُند مى‏شود كه هيچ حركتى نمى‏تواند به آن سرعت بخشد.
جاى بسى خوشحالى است كه توجه و اهتمام حوزه علميه قم به توسعه فنّاورى باعث شده كه شهر مقدس قم در اين زمينه پيشتاز باشد و در بهره‏ورى از رايانه و اينترنت از لحاظ كمّى بعد از تهران، شهر دوم ايران و به نسبت جمعيت، شهر اوّل به شمار آيد. به عقيده برخى كارشناسان در تهران از هر 20 نفر، يك نفر با رايانه و اينترنت كار مى‏كند؛ ولى در قم از هر 12 نفر، يك نفر درگير با اين ابزارها سروكار دارد.
2.سرمايه‏گذارى
سرمايه‏گذارى مهم‏ترين مقوله در امر توسعه ICTمى‏باشد. حوزه دين داراى منابع مالى مستقّل است و در برنامه ملّى توسعه و كاربرى فنّاورى اطلاعات و ارتباطات ايران (تكفا) از جمله بخش‏هاى دريافت كننده اعتبارات و حقوق مالى است و همچون كشورهاى موفّق در عرصه ICTكه بخش عظيمى از قدرت سياسى، اجتماعى، علمى و فرهنگى‏شان مرهون سرمايه‏گذارى‏هاى هنگفت در اين زمينه است، مى‏تواند با جهت‏دهى صحيح و سرمايه‏گذارى‏هاى مناسب، به توسعه ICT در جامعه دينى و ملى كمك كند.
البته هرچه درك و شناخت نسبت به ICT بيشتر باشد، نقاط قوّت و ضعف بهتر شناخته شده و سرمايه‏گذارى‏ها صحيح‏تر و مؤثرتر انجام مى‏گيرد و به توسعه شتاب بيشترى مى‏دهد. گفتنى است كه سرمايه‏گذارى حوزه دين در صورتى منجر به توسعه ICT خواهد شد كه از دو شرط اساسى مقرون به صرفه بودن و استمرار برخوردار باشد. از آنجا كه هدف در سرمايه‏گذارى ICTكاهش هزينه‏هاى بهره‏ورى و ارتقاء كيفيت تجهيزات و خدمات‏رسانى ICTاست تا در نهايت بتواند ما را به همگانى شدن ICT در جامعه دينى سوق دهد، بايد توجه داشت كه با پرهيز از سرمايه‏گذارى‏هاى نادرست است كه از عواقب غير مطلوب مصونيت مى‏يابيم. در غير اين صورت، از فوايد بسيارى همچون سرعت و ارزانى محروم مى‏مانيم و پس از مدتى به خاطر تحميل شدن هزينه‏هاى گزاف، پيامدهاى غير قابل جبرانى پيش‏آمد خواهد كرد.
ويژگى ديگرى كه قابل توجه است و بسيار ضرورى مى‏نمايد، استمرار و دائمى بودن سرمايه‏گذارى است. سرمايه‏گذارى‏هاى مقطعى و ناچيز، چهره‏اى ناهماهنگ درست مى‏كند كه در نتيجه، فقط بخش‏هاى خاصى نسبت به ICTمجهز مى‏شوند و يا در بسيارى از موارد، خدمات عرضه شده ناقص ارائه مى‏شوند. مثلاً مؤسسه‏اى مى‏خواهد پايگاهى بر روى اينترنت ايجاد كند، با سرمايه اندك چيزى جز صفحه‏اى ناقص و ضعيف كه لينك‏هاى آن محتوايى در پى نخواهد داشت، ارائه نمى‏گردد؛ ولى با سرمايه كافى مى‏تواند صفحه index كاملى طراحى كند تا كاربران با نگاه اوّل جذب پايگاه شوند و از مشتريان دائمى آن باشند.
بجاست كه جهت تعيين ميدان توسعه فنّاورى در حوزه دين، مقدار و درصد سرمايه‏گذارى‏هاى سالانه در بخش توسعه ICT تعيين شود تا شاهد سير صعودى اين صنعت و موفقيت مديران تصميم‏گير باشيم.
3.فرهنگ‏سازى
اگر گروه‏ها و بخش‏هاى مهم جامعه چون: فرهيختگان، علماء و دانشمندان؛ تصميم‏سازان و تصميم‏گيران؛ كاربران ICT آشنا باشند، سرعت بسيار زيادى در توسعه و گسترش آن ايجاد مى‏شود. هم‏اكنون، در حوزه دين در اين راستا تلاشهاى مستمرى انجام مى‏گردد و از طريق: مجلات، خبرنامه‏ها، برقرارى همايش‏هاى داخلى، شركت در همايش‏هاى تخصّصى، فيلم‏هاى مستند و ايجاد واحد درسى به تدريج به اين امر مهم نايل مى‏آيد تا به صورت هماهنگ بسترسازى‏هاى توسعه ICTايجاد، و يك قدم ديگر به سمت نهادينه‏سازى آن برداشته شود.
4.گسترش ابزارى ICT
يكى از شاخص‏هاى توسعه ICT، چگونگى وضعيت ICT در نقاط دور از مركز مى‏باشد. هرچه نقاط دوردست داراى امكانات قوى‏تر و از شبكه‏اى كارآمدتر برخوردار باشند، مركز آن توانمندتر بوده و ICT توسعه بيشترى يافته است.
مسئولان و تصميم‏گيران حوزه دين مى‏توانند به واسطه فعاليت‏هايى همچون: ايجاد شبكه‏هاى اينترانتى بين حوزه‏هاى علميه، ايجاد پايگاه‏هاى اينترنتى قوى، ارتباطات درون سازمانى و بين سازمانى به وسيله ICT و تأمين ابزارهاى مورد نياز، در عمل ICT را در نقاط دوردست توسعه دهند و در همگانى كردن آن نقش مؤثرى ايفا نمايند.