|
| | پنجشنبه، 7 مرداد ماه ، 1389 | |
 |
| گروه مقاله | دین،فرهنگ و فناوری اطلاعات | |
| عنوان مقاله | سيستم هوشمند سندشناسى، فرضيه يا واقعيت؟ | | نویسنده | علی روح الهی خراسانی | | بازدید | 164 |
| تاریخ انتشار | 1383-06-18 |
| فایل مطلب |  |
| متن مقاله | فرهنگ دينى شيعه و علوم حوزوى، خاصه دانشهايى نظير فقه، اصول، تفسير، عقائد، تاريخ، سيره و حتى علم رجال به شدّت وابسته به احاديث و سخنان گهربار پيامبر گرامى اسلام (ص) و ائمه بزرگوار(ع) مىباشد. بديهى است كه براى درستى انتساب اين سخنان ايشان ناچار از بررسى سندى احاديث مىباشيم.
براى رسيدن به اين هدف ناگزيريم كه روشهاى سنتى را كنار گذاشته و روشهاى نوين را جايگزين آنها كنيم تا در كمترين زمان بتوانيم به نتايج پژوهشى بيشترى دست يابيم.
يكى از پهنههايى كه رايانه مىتواند در آن كارساز و راهگشا باشد، مباحث رجالى است؛ زيرا علم رجال داراى قواعد و دستورات معينى است كه بهوسيله آن مىتوان وثاقت و ضعف راوى را به دست آورد و اين چنين، با جرح و تعديل راوى و كنار گذاشتن راويان يك سند، صحت يا ضعف سند استنباط مىشود(2).
از دو زاويه متفاوت و يا مكمل مىتوان به كار رايانه در علم رجال نگريست:
1.از ديدگاه پايگاه اطلاعاتى علم رجال؛
2.از منظر سيستم خبره و هوشمند علم رجال.
از نظر گاه اوّل، هدف، تهيه معجمهاى رايانهاى لفظى از كتب رجال و منابع مورد نياز در اين علم است كه امكان جستجوى لفظى و تركيبى، و نمايش صفحهاى متن را داشته باشد(3).
اما از نظر گاه دوم، هدف، ايجاد سيستم خبره و هوشمندى است كه بتواند قوانين علم رجال را در خود شبيه سازى نمايد و بتواند بهعنوان دستيار و مشاور در خدمت پژوهشگران حديث و رجال قرار گيرد و هويت موجود در اسانيد را تشخيص دهد و اسناد مشكلدار مانند: معلقات، طرق و حيلولهها را بازسازى كند.
اگر چه اين شيوه را مىتوان در علوم اسلامى ديگر هم به كار برد(4)، اما در علم رجال امكانات و ويژگىهايى وجود دارد كه تحقق اين هدف را به سرعت عملى مىسازد و آرزوى ديرينه پژوهشگران علوم اسلامى را تحقق مىبخشد.
امكانات و ويژگىهاى موجود
- حداقل 1033 راوى توثيقشده(5)؛
- توثيقات عامه در باره حداقل 1125 راوى(6)؛
- مدايح رسيده در باره حدود 1023 راوى(7)؛
- معلوم بودن ضعف عدهاى از راويان(8)؛
- وجود قواعد و دستورات روشن در علم رجال و درايه بهخصوص در نتيجهگيرى(9)؛
- وجود كتب رجالى مانند: معجم رجال الحديث، جامع الرواة، تنقيح المقال، الجامع في الرجال و الموسوعة الرجالية، كه كمك زيادى در روشن شدن مكانت، مشتركات و مترادفات، طرق و معلّقات مىكند؛
- وجود نرم افزارهاى رجالى همچون: دراية النور، كشف الرجال، معجم الفقهيه، موسوعة الحديث الشريف و مكتبه الالفية للسنة النبويه، كه با افزودن و تلفيق آنها به برنامه، كار پر هزينه و زمانبر حروفچينى و نمايهزنى را تا حدود زيادى تقليل مىبخشد.
ضرورت، اهميت و كاربرد
سيستم هوشمند رجالى چه ضرورتى دارد؟ و از طرفى صرف وقت و هزينه براى ايجاد اين سيستم در مقابل دستيابى به چه نتيجهاى است؟ در پاسخ به اين سؤال مىتوان نتايج ذيل را براى چنين سيستمى برشمرد:
1.بالا بردن سرعت و دقت در پژوهش
علوم حوزوى و تحقيق مسائل دينى بهشدت وابسته به احاديث است و تحقيق سندى احاديث مقدم بر فهم و درك حديث است. وجود احاديث فراوان، وقت و هزينه زيادى را براى دستيابى به صحت سند به خود اختصاص مىدهد. با استفاده از اين سيستم هوشمند در زمان و هزينه صرفهجويى چشمگيرى مىشود.
2.رفع اشتباهات
محققان و پژوهشگران بهعلت كثرت اشتغالات، تخصصى بودن علم رجال و زمانگير بودن تحقيقات سندى از تحقيق مستقل صرف نظر كرده و گاهى به احاديثى استناد مىكنند كه ضعف سندى دارند. بنابراين، سيستم هوشمند رجالى مىتواند دستيار خوبى در اين زمينه باشد.
3.استفاده همگانى از احاديث
اين سيستم با مشخص كردن صحّت يا ضعف سند، استفاده از احاديث را براى تمامى پژوهشگران علوم اسلامى آسان مىسازد.
4.سهولت رسيدن به منابع متعدد
سيستم مىتواند بعد از دريافت سند، راويان را تفكيك كرده، مشتركات و مترادفات آن را به نمايش گذاشته و مصادر ترجمه هر يك را با متن كامل به محقق ارائه نمايد. در حالى كه اگر براى رسيدن به اين هدف بخواهيم از برنامههاى نرمافزارى متنى يا فهرستى استفاده كنيم، زمان زيادى را بايد صرف نماييم.
5.نظاممند كردن مبانى رجالى و دراية الحديث
از دير زمان علماء و فقهاى شيعه براى به دست آوردن نظر شرع در خصوص يك مسئله به روايات مراجعه مىكردهاند. اگر به كتب فقهى شيعه همانند: جواهر، حدائق، مختلف الشيعة و مستند الشيعة مراجعه شود، مىبينيم كه ايشان براى بيان مبانى فقهى در بعضى موارد اصولى استناد به صحّت يك روايت و ضعف روايات متعارض مىكردهاند و به صحت و سقم خبر اهميّت فراوان مىدادند.
ولى هرگز در بيان مبانى رجالى خود به شكل مدون اهتمام نداشتهاند و كمتر به مبانى خود اشاره كردهاند. با ايجاد سيستم هوشمند رجالى مىتوان با قبول يا ردّ مبانى در مرحله توليد يا ايجاد مبانى در مراحل بعدى مانند جمعآورى مجموعهاى از مبانى رجالى اقدام نمود كه در تحقيق رجالى سند بسيار مورد توجّه واقع مىگردد.
مراحل توليد سيستم هوشمند
روند توليد سيستم هوشمند را مىتوان در چهار مرحله اساسى خلاصه كرد:
1. توليد پايگاه اطلاعاتى ( KnowledgeBackground)
2. ايجاد پردازشگر متنى (Processor)
3. ايجاد رابط مناسب (Term Weighting)
4. ايجاد موتور استنتاج مناسب (Concl-ude)
مرحله اوّل: توليد پايگاه اطلاعاتى
براى تهيه يك پايگاه اطلاعاتى بايد مراحل متعددى را پشت سر گذاشت؛ زيرا تا اين مراحل طى نشود، رسيدن به هدف مورد نظر ميسر نخواهد بود.
الف - در مرحله نخست بايد نيازمندىها مورد بحث و بررسى قرار گيرد.
عمده نيازهاى اين مرحله را مىتوان در 4 مورد ذكر كرد:
1.حل مشتركات، مترادفات، كنيهها و القاب كه نخست بايد كتب اربعه شيعه را مورد توجه قرار داد سپس با تعميم آن به ديگر كتب روايى اين مشكل را برطرف كرد.
2.معلقات و مؤلفهها، اگرچه به دست آوردن قاعده تمام شمولى در معلقات امكانپذير نيست، ولى اگر در حيلولهها (مواردى كه در سند عطف قرار گرفته است) نگاهى كلى بشود، مىبينيم از چهار حالت خارج نيست: 1. واو عاطفه آمده و «جميعاً» در سند نيست؛ 2. واو عاطفه آمده و «جميعاً» در سند است؛ 3. واو عاطفه بعد از «عن» آمده و «جميعاً» در سند نيست؛ 4. لفظ جميعاً در سند آمده است. كه با تعريف و جايگاه هر يك مىتوان آن را به حدود 99% سندهاى وسائل الشيعه و 90% كتب اربعه تعميم داد.
3. مبانى جرح و تعديل در نزد شيعه و اهل سنت.
4. الفاظ جرح و تعديل.
ب - قواعد و دستورات علم رجال و درايه جمعآورى گردد و تحت ضابطهاى معين و تمامشمول قرار گيرد. اين قواعد و دستورات بايد به سه گروه تقسيم گردد:
گروه اوّل: قواعد و دستوراتى كه در ترجمه راويان كاربرد دارد.
گروه دوّم: دستوراتى كه از حيث تفكيك روايى و شناخت استاد و شاگرد به سند مربوط مىشود.
گروه سوّم: قواعد و دستوراتى كه به صحّت و سقم كل سند مىپردازد و با جمعبندى تكتك راويان، حكم به ضعف يا صحّت سند مىكنند.
در اين مرحله بايد الگوهاى كوچك شبيهسازى گردد تا يك الگوى عملى به دست آيد.
براى رفع نواقص احتمالى بايد روشهاى متعددى از ورود اطلاعات مورد توجه قرار بگيرد و بانك اطلاعات Database به شكل بانك واحد با فيلدهاى متعدد يا بانكهاى متعدد دو فيلدى با كد ارتباطى يا بانك اطلاعات كُد شده ايجاد گردد. هر يك از اين روشها احتياج به دقت و آزمايشات لازم دارد؛ زيرا اگر در قسمت ايجاد پايگاه دانش اشكالى وجود داشته باشد و اطلاعات به شكل صحيح ذخيره نگردد، خروجى برنامه كه همان نتيجه است، دچار مشكل خواهد شد.
بنابراين، براى ايجاد پايگاه اطلاعاتى در علم رجال چند مسئله بايد مورد توجه قرار گيرد.
1.وارد يا اخذ كردن صحيح دستورات علم رجال و درايه؛
2.تعيين جايگاه و كاربرد هر يك از اين قواعد و دستورات. نظر به اينكه مبنا و نظر همه درباره جايگاه قواعد يكى نيست، بايد قول مشهور را اتخاذ كرد و در عين حال امكان تغيير آن توسط كاربر نيز وجود داشته باشد؛ چون با تغيير مبناى يك محقق و صاحب نظر راويان زيادى تضعيف شده يا مورد وثوق قرار مىگيرند؛ مثلاً درباره اصحاب اجماع دو قول وجود دارد: عدهاى معتقدند كه تمامى اساتيد آنها تا معصوم (ع) ثقه هستند و عدهاى قائل هستند كه فقط مشايخ بلا واسطه ثقه مىباشند.
3.سيره فقها و دانشمندان شيعه با اهل سنت بايد مورد توجه، قرار گيرد؛ زيرا اِعراض علماء از اخبار صحيح السند دال بر ضعف نيست و بالعكس؛
4.مبانى اعتقادى فريقين لحاظ گردد.
ج - تمامى مدخلهاى تحقيقاتى علم رجال و درايه به بهترين شيوه نمايهزنى و مرتب گردد.
د - اطلاعات(10)، منابع و قواعد رجالى به شكل اطلاعات كليدى به پايگاه(11) منتقل گردد تا برنامه بتواند به وسيله اين قواعد و دستورات كليدى مشتركات، مترادفات، حيلولهها، مكانت و مرتبطات هر سند را مشخص كرده، زمان استنتاج را به حداقل برساند.
مرحله دوم: ايجاد پردازشگر متنى
در اين قسمت، متن دريافتى از كاربر پردازش مىشود تا كلمات تحديث جدا گردد. در اين مرحله، از شاخص پردازش سندى(12) استفاده مىگردد و يا ممكن است براى سرعت بيشتر از مدل منطقى استفاده شود، بنابراين، خروجى اين مرحله 2 چيز است:
- كلمات تحديث و جايگاه آن
- راويان سند
براى اينكه پردازشگر بتواند راوى را از كلمات تحديث تفكيك كند، بايد تمامى كلمات تحديث كه بالغ بر 72 واژه هستند، تفكيك گردد و جايگاه آن مشخص شود. بايد توجه داشت از آنجا كه بعضى از اين كلمات در مواردى جزء اسم راوى است و يا با تركيب دو يا چند كلمه يك معنى خاص فهميده مىشود و ضمناً نوع كلمات تحديث در بعضى از موارد در نتيجهگيرى سند دخالت دارد مثلاً قال لنا با كلمه «انبأنا و حدّثنا» فرق دارد. مرحوم شهيد ثانى مىگويد: « أمّا قول الراوى قال لنا فهو من قبيل حدثنا فيكون أولى من انبأنا... لكنّه ينقص عن حدثنا.» (13).
پس تفكيك اين كلمات و قرار دادن آن در جايگاه ويژه خودش و منتقل كردن آن به بانك ويژه ذخيره موقت سند كار موتور استنتاج دقيقتر و علمىتر مىگردد.
روشهاى دريافت سند از كاربر
1.دستى: در اين روش بايد راويان را به شكل سندى(14) حروفچينى كرد. گفتنى است كه اين روش براى سيستمهاى تحت Dosپيشنهاد مىگردد.
2.بلوكى: اين روش هدف اصلى ما در دريافت سند مىباشد؛ زيرا كاربر احتياج به حروفچينى سند ندارد، و با بلوك كردن سند در هر متنى كه باشد (برنامههاى تحت Windowsيا( Internet و انتقال آن به سيستم(15)، عمل پردازش آغاز مىشود.
3.آدرسى: در اين روش فقط نشانى حديث شامل: نام كتاب ، جلد، صفحه و شماره حديث را از كاربر دريافت كرده و سند و متن حديث را نمايش مىدهد و در صورت تأييد كاربر، عمل پردازش شروع مىگردد.
مرحله سوم: ايجاد رابط مناسب
اين قطعه از سيستم كه پيچيدهترين مرحله توليد سيستم هوشمند مىباشد، بايد بين راويان سند و اطلاعات كليدى موجود در پايگاه ارتباط برقرار نمايد تا مشتركات و مترادفات آن را معلوم، و حيلولهها و معلقات را شبيهسازى كند و راوى به طور كامل شناخته شود؛ چون يكى از مشكلات سندها ناشناخته بودن راوى است و براى شناخت راوى احتياج به ايجاد درختوارههاى سندى به شكل Temporary داريم تا با حفظ حلقه هر راوى شناخت آن آسانتر گردد. روشهاى تك بعدى بدون در نظر گرفتن استاد و شاگرد و طبقه كمترين كاربرد را دارد و اكثر به مواردى كه مسير واضح است و راوى از شاخص معينى برخوردار باشد در اين مرحله بايد از دو روش انطباقى و استدلالى استفاده كرد.
مرحله چهارم: ايجاد موتور استنتاج مناسب
در اين مرحله، مكانت راويان مشخص مىگردد و سيستم با در نظر گرفتن راويان، نتيجه را در قالب يكى از موارد ذيل بيان مىكند:
1.سند صحيح است.
2.سند حسن است.
3.سند موثق است.
4.سند ضعيف است (با بيان نوع ضعف(.
5.سيستم قادر به نتيجهگيرى سند نمىباشد.
- به عنوان آخرين گام
بايد تمامى اطلاعات مربوط به سند در پايگاه موقت (16) قرار گيرد تا در صورت در خواست كاربر به شكل خروجى (نمايش، چاپ، يادداشت) ارائه گردد.
سخن آخر
آنچه در اين نوشتار آوردهايم تمامى طرح سيستم هوشمند رجال نيست؛ بلكه خواستيم بگوييم كه علم رجال داراى امكانات و ويژهگىهايى است كه سيستم مذكور دستيابى به اين قابليتها را در كوتاهترين زمان امكانپذير مىكند.
براى رسيدن به اين هدف بايد گامهاى بلندى برداشته شود كه به چند نمونه اشاره مىگردد:
1. تدوين و جمع آورى قواعد علم رجال؛
2. تمام شمول كردن اين قواعد و دستورات يا بيان موارد شمول و موارد عدم شمول آن؛
3. قانونمند كردن حيلولهها، معلقات و مترادفات رجال؛
4. نمايهزنى كتب رجالى و طبقهبند آن؛
5. تفكيك مبانى رجالى. از آنجا كه مبانى رجالى متفاوت است بايد در مرحله نخست يك يا دو مبنا از علماء مشهور رجال مانند آية الله خوئى در معجم رجال الحديث يا مرحوم مامقانى در تنقيح المقال را شبيهسازى نمود و در صورتى كه برنامه به نتيجه مطلوب رسيد، آن را بر اساس تمامى مبانى قديم و جديد رجال تنظيم كرد.
به هر حال، هدف نهايى شناخت صحت سند يا ضعف آن است تا محققان بتوانند به جاى، صرف زمان در دراية السند، به دراية الحديث بپردازند.
اميد است صاحبان انديشه در دو حوزه رجال و رايانه و تمامى مؤسسات و مراكز خصوصى و دولتى كه در علم رجال كار مىكنند، نظريات خود را بيان نمايند تا اين طرح به ثمر بنشيند و پژوهشگران و شيفتگان احاديث ائمه(ع) خوشهچين آن گردند.
|
| پی نوشت | 1. اين مقاله خلاصه طرحى است كه توسط نويسنده به همين نام تهيه گرديده است و در آن سعى شده از بيان فرضيهها و احتمالات ضعيف كه در نتيجهگيرى برنامه ثمرهاى ندارد و همچنين از بهكار بردن اصطلاحات - مگر در حد نياز - پرهيز شود.
2. Inferable.
3. ر.ك: مقاله «نرمافزارهاى رجالى محتوا و قابليتها»، همين مجله، شماره 5.
4. ر.ك: مقاله: «آيا مىتوان از هوش مصنوعى در استنباط فقهى استفاده كرد؟»، همين مجله، شماره 4، بهمن 82.
5. ر.ك: استاد تجليل تبريزى، معجم الثقات و ترتيب الطبقات.
6. همان.
7. همان.
8. ر.ك: ابن داود، كتاب الرجال؛ علامه حلّى، الخلاصة.
9. ر.ك: مامقانى، مقباس الهداية؛ حسينى قزوينى، المدخل في علم الرجال و الدرايه.
10. Data Transfer
11. Datadase.
12.Document processor.
13. الرعاية، ص 236.
14. اوّل صحابه، بعد تابعين، بعد تابعين تابعين، و15. Copy and Paste.
16. Temporary file. |
بازگشت | |
|
|
