فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

اشاره
در حالي كه جوامع بشري بعد از فروپاشي شوري سابق و آشكار شدن بي كفايتي كمونيست و الحاد، با شتابي بي سابقه به سوي جامعه دانشي مبتي بر باورها و اعتقادات ديني حركت كرده اند، دين اسلام به خصوص تشيع مي تواند بهترين و منحصرترين تكيه گاه براي آنان باشد و از آن جا كه پارك علمي كه مهم ترين هدف آن: ايجاد خلاقيت و نوآوري و افزايش اثربخشي فعاليت‌هاي علمي و انتقال آن به جامعه است، مي تواند بهترين مكان براي انتقال اعتقادات و دانش‌هاي اسلامي به جامعه بشري باشد چنان كه به تحقق بخشیدن سند چشم‌انداز بيست‌ساله كمك شاياني خواهد كرد و اين گونه، كشور ايران با حفظ هويت اسلامي و انقلابي و بومي، به جايگاه اول اقتصادي، علمي و فناوري در سطح منطقه دست يافته، به كشوري الهام بخش در جهان اسلام تبديل خواهد شد.
در اين نوشتار، سعي شده ضمن تعريف پارك‌هاي علمي به خصوص پارك علوم اسلامي، اثربخشي آن را در فعاليت‌هاي اجتماعي و علوم انساني و حتي رابطه آن با افزايش ثروت در جامعه را مورد بررسي قرار دهيم. (1)

پارك علمي
پارك علمي، سازماني است كه به وسيله متخصصان حرفه اي اداره مي شود و هدف آن افزايش ثروت در جامعه از طريق تشويق و ارتقاي فرهنگ نوآوري و افزايش قدرت رقابت در ميان شركت‌ها و مؤسساتي است كه متكي بر علم و دانش در محيط پارك فعاليت مي كنند براي دستيابي به اين اهداف، پارك علمي، دانايي و فناوري را در ميان دانشگاه‌ها، مؤسسات تحقيق و توسعه، مراكز توليد علم و بازار به جريان مي اندازد.
نام بيشتر پارك‌هاي علمي از دو قسمت يا دو كليدواژه تشكيل شده است كه بيانگر ويژگي‌هاي آن‌ها هستند. كليد واژه اول به فضاي فيزيكي اشاره دارد و با واژه‌هايي از قبيل: مركز، پارك، پليس و شهرك مشخص مي شود. كليدواژه دوم به فعاليت اشاره دارد و با واژه‌هايي همچون: تحقيقاتي، علمي و تكنولوژيك مشخص مي شود.
و در اكثر موارد در نام گذاري آن، اصطلاحات متعددي از قبيل: شهرك تحقيقاتي، شهرك علمي، پارك صنعتي و قطب تكنولوژي كه داراي مفاهيم يكساني هستند، مورد استفاده قرار مي گيرد.

تاريخچه پارك‌هاي علمي
امروزه پارك هاي علمي را يك پديده غربي مي دانند كه قدمت آن به دهه 1950 ميلادي برمي گردد و نخستين پاركي كه از سوي همگان به عنوان پارك علمي شناخته شد، پارك تحقيقاتي استانفورد واقع در ايالت كاليفرنياي آمريكا است كه انديشه آن در سال 1951 مطرح گرديد و زاييده انديشه فردريك ترمن(2) است كه بعداً به پدر بزرگ درّه سيليون ملقب شد. اين پارك توانسته است ارتباط مؤثري بين دانشگاه و صنعت برقرار سازد و موجب زايش صنعتي را فراهم سازد. موفقيت اين پارك، توجه ساير ايالت‌هاي آمريكا و بسياري از كشورهاي صنعتي را به خود جلب كرد و كشور هاي روسيه (شوروي سابق)، ژاپن، فرانسه و انگلستان از قديمي ترين كشورهاي هستند كه قبل از دهه 1970 به تأسيس و راه اندازي پارك علمي اقدام نمودند و كشورهاي كانادا، فرانسه، دانمارك، استراليا، بلژيك، سوئد، تايوان و فلسطين اشغالي نيز از اواخر 1960 مطالعات آن را شروع كردند و در دهه 1980 فعاليت خود را آغاز نمودند.(3)
بايد سوگمندانه اعتراف كرد كه تاسيس پارك‌هاي علمي در كشور ما با تأخير حدود نيم قرن آغاز گرديده و پارك فناوري پرديس، اولين پارك فناوري است كه در ارديبهشت ماه 1380 شمسي توسط دفتر همكاري هاي فناوري رياست جمهوري تأسيس گرديد. اين پارك در 25 كيلومتري شمال شرق تهران و در كنار شهر جديد پرديس در منطقه اي به مساحت 20 كيلو متر واقع شده است.
با مطالعه در ساختار مراكز علمي در قرن يازدهم و دوازدهم هجري قمري مي توان ايده‌هايي از اين نوع مراكز علمي را در حوزه هاي علميه و مراكز علمي تشيع نيز مشاهد كرد. اگر چه به اين عنوان نامي از آن برده نشده است، ولي نمونه كوچكي از آن طراحي گرديد است.

پارك‌هاي علمي؛ نقش‌ها و كاركردها
بويك من(4) سه نقش كليدي براي پارك‌هاي علمي مطرح است:
1. ترويج و پرورش نوآوري؛
2. افزايش نرخ انتقال تكنولوژي؛
3. پشتيباني و توسعه شركت‌هاي كوچك. (5)
منابع ديگر نيز پارك‌هاي علمي را ابزار پشتيباني از «اقتصاد دانش بنيان» و «توسعه تكنولوژيك بازار محور» قلمداد كرده اند.
رائو معتقد است كه كشورها با تأسيس پارك‌هاي علمي به پنج مزيت زير دست مي يابند:
توسعه تكنولوژيك، توسعه خوشه‌هاي صنعتي، اشتغال زايي، كارايي كسب و كار، ارتباط صنعت با دانشگاه.(6)
آقا ملكي و رضائي(7) اهداف و انگيزه‌هاي تأسيس پارك هاي علمي را به شرح ذيل جمع بندي كرده اند:
الف- فراهم سازي بسترهاي فيزيكي و عيني مورد نياز براي پرورش و شكوفايي خلاقيت پژوهشگران و نوآوران از طريق ايجاد فضاهاي مطلوب؛
ب – صرفه جويي اجتماعي در وقت و هزينه هاي ارتباطي از طريق گردهم آوردن مجموعه ي عناصر؛
ج - تسهيل ارتباطات متقابل و نزديكي همه عناصري كه در گردونه تحقيق و توسعه و توليد به كسب و كار اشتغال دارند؛
د – صرفه جويي اقتصادي در سرمايه گذاري‌هاي زيربنايي؛
ﻫ - استفاده بهينه از سرمايه‌هاي خرد؛
و ) فراهم شدن زمينهي اجرايي طرح هاي تحقيقاتي ميان رشته اي.

ويژگي‌هاي اصلي پارك‌هاي علمي
ويژگي‌هاي بارز و در عين حال مشترك پارك‌هاي علمي عبارت اند از :
1. تحقيق و توسعه در زمينه فناوري سطح بالا. در اين پارك‌ها توليد انبوه جايي ندارد و صنايع بزرگ در آن جا تأسيس نمي شود.
2. تحقيق در اين پارك‌ها در راستاي رفع نياز‌هاي صنايع مشخص انجام مي شود و در اين پارك‌ها تحقيق مي شود تا مشكل خاص يا تنگناهاي علمي يك صنعت به خصوص را حل كنند؛
3. صنايعي كه در اين پارك‌ها تأسيس مي شوند، صنايع سبك و فناورانه است؛
4. پارك‌ها محل تمركز مجموعه اي از فعاليت‌هاي به هم پيوسته است و فعاليت‌هاي درون اين پارك‌ها با هم رابطه اي تنگاتنگ دارند؛
5. از ديگر ويژگي هاي اصلي پارك هاي علمي، زايش صنعتي است و به ايجاد صنايع جديد و فضاي رقابت و بهبود كيفيت مي انجامد؛
6. فضاي بوستاني پارك‌ها؛
7. افرادي كه در پارك‌هاي علمي كار مي كنند؛ افراد متخصص و ماهري هستند.
پارک علم و فناوری علوم انسانی و اسلامي
تا به حال تحقيقات جامعي در باره امكان ايجاد پارك علم و فناوري علوم انساني و چگونگي ارتباط آن با اقتصاد منتشر نشده است و فقط در طرح‌هاي آتي وزارت علوم و تحقيات قرار داد(8) . اما از آن جا كه در تعريف پارك‌هاي علمي افزايش ثروت در جامعه از طريق تشويق و ارتقاي فرهنگ نوآوري و افزايش قدرت آمده است، بعضي بر اين باورند كه علوم انساني موجب افزايش ثروت نمي گردد و در تعريف پارك‌هاي فناوري قرار نمي گيرد و سرمايه گذاري در اين زمينه به صلاح دولت و سرمایه گذاران نمي باشد.
اما اين پندار واقع بينانه نيست؛ زيرا به باور بسياري ديگر تجاری سازی علوم را نمی توان تنها مختص صنعت دانست و علوم انساني نيز مي توانند موجب افزايش ثروت گردند و در بسیاری از کشورهای دنیا تجاری سازی ایده را در رأس کارهای خود قرار می دهند و هر ایده ای که ایجاد می شود، فیلم سینمایی آن را می سازند که این همان تجاری سازی ایده است(9).
اما سؤالی که باید از مدعیان خروج علوم انسانی از تعریف و اهداف پارک علمی فناوری پرسید، به خوبی گویای لزوم این نوع پارک‌ها می باشد. و آن این است که: آيا توسعه علمي و به تبع آن، توسعه فناوري و اقتصادي، مستقل از حفظ هويت اسلامي و يا به صورت طبيعي همراه با حفظ هويت اسلامي خواهد بود؟ آيا همراه داشتن اين دو حوزه با هم، مستلزم سياست گذاري و برنامه‌ريزي ويژه نيست؟ و آيا براي تحقق اهداف سند چشم‌انداز بيست‌ساله كشور هم سويي ظاهري ميان علم، فناوري و دين كفايت مي‌كند؟ يا بايد ماهيت علم و فناوري، بر اساس مدلي جديد بر پايه باورها و معارف و حقايق اسلامي و ديني طراحي گردد؟
روشن است كه مفهوم «توسعه علمی» به هيچ وجه مفهومي عيني و مستقل از ارزش‌ها اسلامی و دینی نمی باشد و توسعه علمي، فناوري و اقتصادي که در سند چشم‌انداز بيست ساله كشور بر آن تأکید فراوان شده است، نمي‌تواند به طور كامل مستقل از باورهاي و اعتقادات اسلامي به خصوص شیعی باشد. از اين رو، برنامه‌ريزي و اجراي برنامه‌هاي «توسعه علمي، فناوري و اقتصادي» و «توسعه و تكامل هويت اسلامي و بومي» ضروری به نظر می رسد.
به اين مطالب مي توان اضافه كرد كه هدف اصلي از ايجاد پارك علمي افزايش ثروت در جامعه از طريق ارتقا فرهنگ نوآوري و رقابت سازنده ميان شركت هاي حاضر در پارك و مؤسسه‌هاي متكي بر علم و دانش است و افزايش ثروت تنها از راه اقتصاد، افزايش درامد و جلب نقدينگي ايجاد نمي شود؛ بلكه افزايش درآمد و جلب نقدينگي، مرحله نخست آن است و استفاده صحيح از ثروت، جلوگيري از اسراف و تبذير و مديريت صحيح در امور اقتصادي و سياسي و آموزش صحيح در موارد بحراني نيز مي تواند به افزايش ثروت در جامعه كمك كند. در نظر بگيريد اگر فردي از راه كار و كسب ثروتي را به دست آورد، ولي آن را در راه‌هاي بيهوده خرج نمايد و يا با اسراف و تبذير و ندانم كاري ثروت خود را از بين ببرد، موجب افزايش ثروت او نشده؛ بلكه قدرت خريد او را نيز كاهش مي دهد و اگر همين فرد آن را در راه صحيح خرج مي كرد و راه‌هاي جلوگيري از فساد آن را مي دانست، به ثروت افزوده دست مي يافت و اين دانش‌ها فقط در سايه علوم انساني، به خصوص علوم اسلامي، امكان پذير است. بنا براين، با ايجاد پارك علمي علوم انساني و اسلامي و به دست آوردن راه نوين در ارائه دانش و عقايد ديني مي توانيم كمك خوبي به افزايش ثروت در جامعه بنماييم.

حوزه علميه و لزوم ايجاد پارك علمي علوم اسلامي
نبايد فراموش شود كه هدف از آفرينش انسان فقط ماديات و جلب ثروت در اين دنيا نيست و مسائل بسيار بالاتري نيز وجود دارد كه بايد به آن توجه نمود و اشرفيت آدمي بر ديگر مخلوقات همان ثروت عظيمي است كه خداوند متعال به او عنايت كرده است و آن تكامل انسانى يا قرب به پروردگار و حركت وجودى ناقص به سوى وجودى بى نهايت كامل مي باشد.
اما سؤالى كه پيش مي آيد اين است كه آدمى بايد چه كند تا به انجام دادن مسئوليتى كه هدف از آفرينش او بوده است، موفق شود و در پس ديوار عقب ماندگى قرار نگيرد؟
پاسخ به اين سؤال و پرسش هاي مشابه، فقط توسط علوم اسلامي كه برگرفته از تعاليم اسلام ناب محمدي(ص) مي باشد، امكان پذير است.
و براي اين كه باور‌هاي اسلامي و ديني را در جامعه تقويت نماييم و جامعه اي مبتني بر خدامحوري داشته باشيم، همان طور که سند چشم‌انداز بيست‌ساله كشور ايران گویای همین مسأله است،لازم است كه همگام با پيشرفت صنعتي، مسائل نوين اسلامي و به خصوص شيعي را در تمامي عرصه‌ها اعم از: فقه، اصول، تفسير و مسائل سياسي و اجتماعي و حتي مديريتي و اقتصادي به روشني تبيين نماييم و براي اين منظور، وجود مكان مناسبي كه با روش‌هاي نوين و با استفاده از ابزار جديد طراحي شده باشد، ضروري به نظر مي رسد و اين مكان مناسب، همان پارك‌هاي فناوري و عملي است كه باعث شكوفايي علوم اسلامي خواهد شد.