فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

در سايه پيشرفت‏هاى شگرف و روزافزون در عرصه فنّاورى اطلاعات و ارتباطات (ICT) تغييرات چشم‏گيرى در ساز و كارهاى توليد علم و دانش به وجود آمده است و چشم‏انداز جديدى را پيش‏روى پژوهش‏هاى علمى در تمامى عرصه‏ها از جمله علوم انسانى و اسلامى گشوده است. دستيابى آسان به منابع گسترده اينترنتى با امكانات جستجو و بازيابى اطلاعات به روش‏هاى مختلف، بانك‏هاى بزرگ اطلاعاتى، توسعه ابزارهاى ارتباط دو جانبه در اينترنت همچون: پست الكترونيكى، اطاق گفتگو و Orkutموجب شده است كه مديران پژوهشى در راستاى استفاده بهينه از اين فضاى جديد طرح پژوهشگاه مجازى research institute Vittual را در دستور كار خود قرار دهند و از آن به مثابه ابزارى براى توسعه تحقيقات علمى سود جويند.

پژوهشگاه مجازى چيست؟
همان‏گونه كه دانشگاه مجازى در صدد ايجاد فضايى مشابه محيط آموزشى در وب است تا دانشجو علاوه بر انتخاب واحد، امتحانات پايان ترم و نيز اخذ مدرك علمى را از طريق اينترنت انجام دهد؛ پژوهشگاه مجازى هم با اين انديشه شكل گرفته است كه تمامى مراحل و فرآيند پژوهش در محيط مجازى اينترنت تحقق پذيرد و پژوهشگر بدون آنكه نياز به مراجعه به يك مركز پژوهشى و مسئولان آن را داشته باشد، كليه فعاليت‏هاى پژوهشى همچون: انتخاب عنوان، تهيه طرح تحقيق، مراجعه به منابع، فيش‏بردارى، نگارش اثر پژوهشى، مشاوره با اساتيد راهنما، دفاع از متن پژوهشى و حتى انعقاد قرارداد را از طريق رايانه شخصي خود و با اتصال به پايگاه اينترنتى پژوهشگاه مجازى انجام دهد. از سوى ديگر، مسئولان پژوهشگاه نيز بتواند بدون نياز به حضور پژوهشگران و صاحب نظران رشته¬هاي مختلف از طرح¬ها و نظرات آنها سود جسته و در فرايند ارزيابي، نظارت و مشاوره در طرح‏هاى پژوهشى آنان را دخالت دهند و در صورت لزوم جلسات علمى را بين اعضاى هيئت علمى پژوهشگاه كه هر يك در گوشه‏اى از جهان سكونت دارند، برگزار كنند و حتى حق الزحمه اساتيد و پژوهشگران را از اين طريق پرداخت نمايند.
تصور اين رؤياى دست‏يافتنى و آثار و فوايدى كه بر آن مترتب است، چندان دشوار نيست؛ اما همانند هر طرح جديدى با ابهام‏ها و موانع بسيارى روبروست.

كاركردها و مزاياى پژوهشگاه مجازى
ايجاد پژوهشگاه مجازى مى‏تواند كاركرد و نقش مؤثرى در از ميان بردن محدوديت‏هاى جغرافيايى در عرصه پژوهش‏هاى علمى داشته و امكان بهره‏مندى از توان علمى و ديدگاه‏هاى انديشمندان و پژوهشگران برجسته را در اقصى نقاط جهان براى مراكز پژوهشى فراهم آورد و تعامل علمى را ميان آنان گسترش دهد. امكان گفتگو و مشاوره ميان پژوهشگران، اساتيد و اعضاى هيئت علمى جهانى از طريق اتاق گفتگو فرصتى است كه در پژوهشگاه سنتى و كلاسيك به دشوارى فراهم مى‏شود. اما پژوهشگاه مجازى به‏راحتى مى‏تواند چنين امكانى را مهيا كند؛ به اين معنا كه هر يك از پژوهشگران مى‏توانند در تمامى مراحل و فرايند پژوهش، نقش فعالى داشته باشند؛ از انتخاب موضوعات گرفته تا ارائه طرح و تدوين، ارزيابى، كنترل و نظارت نهايى اين نقش مى‏تواند به‏آسانى امكان‏پذير باشد.
با استفاده از اين پايگاه مى‏توان هزينه پژوهش را كاهش داد و تشريفات زائد و كاغذبازى حاكم بر فضاى پژوهش را در حدّ ضرورت تعديل كرد.
با فراهم آمدن امكان حضور پژوهشگرانى از رشته‏هاى مختلف علمى، امكان گسترش مطالعات ميان رشته‏اى نيز به وجود مى‏آيد و مى‏توان دروازه‏هاى نوينى در عرصه پژوهش‏هاى اسلامى گشود.
يكى ديگر از پيامدهاى پژوهشگاه مجازى گسترش پژوهش‏هاى گروهى است. از آنجا كه چنين پايگاهى امكان حضور همه انديشمندان از قاره‏ها و مناطق دنيا را فراهم مى‏آورد -امكانى كه به وسيله روش‏هاى ديگر ناشدنى و يا كم بازده مى‏نمايد- قلمرو پژوهش نه تنها از علوم خاص بيرون مى‏رود؛ بلكه از نظر مكانى از گستره وسيعى برخوردار مى‏شود. بى‏گمان افزايش حضور انديشمندان مختلف، با فرهنگ‏ها و اطلاعات و گرايش مختلف بر غنا و اتقان مباحث مى‏افزايد.
با راه‏اندازى پژوهشگاه مجازى و فاصله گرفتن از نگرش‏ها و شيوه‏هاى سنتى در انجام پژوهش و ارائه نتايج آن، توان رقابت علمى ايران در شبكه‏هاى اطلاع‏رسانى جهانى افزايش مى‏يابد و جايگاه علمى ايران در سطح بين‏المللى بالا مى‏رود.
از جهت فردى نيز مى‏توان براى پژوهشگاه مجازى مزايايى همچون: كاهش در هزينه‏ها و زمان مسافرت پژوهشگران، بهبود فرصت‏هاى كارى، ايجاد انعطاف بيشتر در ساعات كار پژوهش، به وجود آمدن فرصت‏هاى كارى وسيع‏تر و امكان پژوهش براى محققانى كه از مشكلات ويژه‏اى همچون معلوليت، بيمارى و يا مشكلات خانوادگى رنج مى‏برند را نام برد.

ساختار پژوهشگاه مجازى
با توجه به انتظاراتى كه از پژوهشگاه مجازى داريم و به تناسب فرآيند پژوهش، ساختار و گزينه‏هاى فعّال پايگاه پژوهش مجازى را بايد سامان داد. در نظر گرفتن بخش‏هايى مانند: بانك اطلاعات پژوهشگران، اطاق گفتگو و جلسات مجازى، كتابخانه ديجيتالى، آموزش روش پژوهش و ارائه آيين‏نامه‏هاى مربوطه، فراهم آوردن امكان جستجوى اطلاعات براى پيشينه تحقيق و بخش ارائه طرح‏هاى پژوهشى از ضرورى‏ترين بخش‏هاى پايگاه است. افزون بر اين، مى‏توان بخشى را به معرفى مراكز پژوهشى معتبر جهان اسلام اختصاص داد و آخرين اخبار و رويدادهاى مربوط به فعاليت‏هاى پژوهشى همچون انتشار مقالات و كتب جديد و برگزارى همايش‏هاى علمى را به اطلاع پژوهشگران رساند. فراهم آوردن امكاناتى براى فيش‏بردارى و طبقه‏بندى تحقيقات و ارائه نتائج پژوهش نيز مى‏تواند ديگر گزينه پژوهشگاه مجازى را تشكيل دهد.

موانع و چالش‏ها
پژوهشگاه مجازى داراى مزاياى فراوانى براى فرد، سازمان و جامعه است؛ اما دسترسى به اين مزايا به سادگى امكان‏پذير نيست، مگر اينكه بتوانيم بر موانع موجود غلبه كنيم و با تأمل و تبليغ بيشتر ابعاد و اقتضائات آن را شفاف نماييم. از جمله اين موانع مى‏توان به فقدان فرهنگ پژوهش مجازى و عدم گسترش كاربرد رايانه و استفاده از اينترنت در فعاليت‏هاى پژوهشى اشاره كرد. تا زمانى كه پژوهشگران به روش‏هاى سنتى و دستى پيش از روش‏هاى مبتنى بر فنّاورى اطلاعات علاقه نشان مى‏دهند، نمى‏توان به كارآيى و موفقيت پژوهشگاه مجازى اميد داشت.
مانع ديگر، فقدان قوانين و مقررات مربوط به پژوهش از راه دور است. آيا پژوهشگرانى كه تنها از طريق پايگاه پژوهش مجازى با يك مركز پژوهشى ارتباط دارند، بايد از همان شرايط قانونى، حقوق و وظايف ديگر پژوهشگران برخوردار باشند و يا فقط حق التأليف به آنها تعلق مى‏گيرد؟ مسئله استخدام رسمى، بيمه، ميزان حمايت‏هاى مالى و تسهيلات جانبى به پژوهشگران عضو پژوهشگاه مجازى چگونه است؟ آيا سازمان مربوطه امكانات سخت‏افزارى و نرم‏افزارى لازم را براى برقرارى ارتباط در اختيار پژوهشگر قرار مى‏دهد؟
مسئله بعدى تحليل صرفه‏مندى پژوهش از راه دور است. آيا راه‏اندازى پژوهشگاه مجازى و اختصاص هزينه‏هاى گزاف براى تجهيز، به روزرسانى و تأمين زيرساخت‏هاى فنى آن در مقايسه با تعداد پژوهش‏هاى ارائه شده و پژوهشگران توانمند جذب‏شده براى مراكز پژوهشى به صرفه است؟ از سوى ديگر، آيا انجام پژوهش مجازى براى پژوهشگرانى كه بايد هزينه اينترنت، محل مطالعه و تهيه لوازم رايانه و لوازم جانبى آن همچون چاپگر را بپردازند و هر روز ساعت‏ها پشت دستگاه رايانه بنشيند و سلامت خود را به خطر بيندازند، مقرون به صرفه است؟!!
سؤال ديگر اين است كه آيا افراد مناسب براى پژوهش از راه دور به تعداد كافى وجود دارند؟ مناسب بودن افراد تنها به آشنايى با فنون استفاده از رايانه و اينترنت و توانايى انجام پژوهش‏هاى علمى مربوط نمى‏شود. بررسى‏ها نشان داده است كه همه پژوهشگران حتى اگر آموزش ببينند، براى انجام پژوهش‏هاى مجازى مناسب نيستند؛ زيرا پژوهشگاه مجازى به پژوهشگرانى نياز دارد كه بتوانند كار خود را با حداقل ارتباطات و كنترل به گونه‏اى شايسته انجام دهند و خود را با قوانين، خطمشى‏ها و رويه‏هاى سازمانى و آيين‏نامه‏هاى پژوهش هماهنگ كنند و چنين افرادى بايد از جهت ويژگى‏هاى شخصى از انعطاف‏پذيرى، خلاقيت، نظم شخصى، امانت‏دارى، توانايى كار كردن بدون سرپرست و همكار، مديريت زمان، مهارت‏هاى ارتباطى ويژه و نگرش حرفه‏اى به پژوهش برخوردار باشند و حمايت خانوادگى و فضاى مناسب جهت پژوهش در خانه را دارا باشند.
دغدغه‏هاى مربوط به پژوهشگران تنها يك طرف سكه است. از طرف ديگر، براى راه‏اندازى پژوهشگاه‏هاى مجازى به مديرانى كه مناسب با چنين فعاليتى باشند نيز نياز داريم. اگرچه معيارهاى مديران پژوهشى به اندازه معيارهاى پژوهشگران مهم نيست، ولى بدون وجود مديران لايق، طرح پژوهشگاه مجازى هرگز موفق نخواهد شد. برخى معيارهاى مديريتى براى كسانى كه سرپرستى پژوهشگرانِ پژوهشگاه مجازى را بر عهده مى‏گيرند، عبارت است از:
داشتن رويكرد مديريتى هدف‏گرا به جاى رويكرد فرآيندگرا، مهارت در مديريت پروژه از راه دور به منظور برنامه‏ريزى و زمان‏بندى دقيق كار، مهارت برقرارى ارتباطهاى رسمى و غير رسمى با پژوهشگرانى از مليت‏ها و فرهنگ‏هاى مختلف، انعطاف پذيرى در به كارگيرى پژوهشگرانى كه هر يك شرايط و مشكلات ويژه خود را دارند، و قدرت كنترل بر كاركنانى كه خارج از ديد و دسترس او هستند.
آخرين نكته در خصوص چالش‏هاى پژوهشگاه مجازى، ساختار سازمانى آن است. وقتى درباره ساختار سازمانى صحبت مى‏كنيم، منظور ما نمودار سازمانى و اجزاء و خطوط آن نيست؛ بلكه به سياست‏ها، اختيارات، سلسله مراتب، تعيين نقش‏هاى كارى و پست‏هاى سازمانى و ساز و كارهاى ادارى كه امكان مى‏دهند يك سازمان فعاليت‏هاى كارى‏اش را هدايت، هماهنگ و نظارت كند، توجه داريم. پژوهش از راه دور به دليل تأثير بسزايى كه در كاهش هزينه‏ها و فضاى مورد نياز سازمان و پرسنل ادارى دارد، شديداً بر اندازه و سطوح سازمانى تأثير مى‏گذارد. همچنين به دليل ارتباط با پژوهشگران و كاركنانى كه در محل كار خود حضور ندارند، نيازمند سازمانى انعطاف‏پذير و مبتنى بر روابط دوجانبه هستيم تا بتوانيم هماهنگى سازمانى مورد نياز را تأمين كنيم.
در منابع و تحقيقات مربوط به مديريت سازمانى، از ساختار سازمانى مبتنى بر «دُوركارى» سخنى به ميان نيامده است و پژوهش‏هاى جديد انجام‏شده در اين زمينه نيز هنوز به مرحله‏اى نرسيده‏اند كه بتوانند نماى روشنى از ساختار چنين سازمانهايى را ارائه دهند. از اين‏رو، سازماندهى پژوهشگاه‏هاى مجازى بايد با احتياط و مطالعه بيشترى همراه باشد. (1).
اگر به آنچه در باره موانع و مشكلات راه‏اندازى پژوهشگاه‏هاى مجازى گفته شد، ده‏ها مورد ديگر را نيز بيفزايم، چيزى از اهميت و ضرورت پرداختن به اين شيوه جديد از پژوهش و تحقيق نمى‏كاهد؛ اما موانع و چالش‏هايى از اين نوع به ما يادآور مى‏شود كه با دقت و دورانديشى بيشترى در اين وادى گام نهيم.