فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

امروزه با گسترش روزافزون علم و به وجود آمدن نشر الكترونيكى و افزايش بى‏رويه شبكه‏هاى اطلاعاتى، كتابخانه‏ها نيز مفهوم جديدى مى‏يابند و به‏زودى كتابخانه‏هاى ديجيتالى (Digital library) و به دنبال آن، كتابخانه‏هاى مجازى Virtual) library)جاى كتابخانه‏هاى سنتى را خواهند گرفت.
در ضمن شرايطى، به گفته پژوهشگران: «مهم‏ترين وظيفه كتابدار، ايجاد تعادل بين اطلاعات چاپى و ديجيتالى خواهد بود».(1)
كتابخانه‏هاى اسلامى به عنوان ابزارى در خدمت علم و فنّاورى و معارف اسلامى، بايد پابه‏پاى چنين پيشرفت‏هايى حركت كنند.
خوشبختانه حوزه‏هاى علميه با درك شرايط زمان و اهميت تشكيل كتابخانه‏هاى مجازى، اقدامات بسيارى را در فضاى مجازى اينترنتى انجام داده‏اند؛ به گونه‏اى كه هم‏اكنون در بيشتر پايگاه‏هاى اسلامى و خاصه پايگاه‏هاى مربوط به علوم اسلامى، بخش وسيعى به كتب گوناگون دينى اختصاص يافته است. به گزارش پايگاه اينترنتى Shiasearch قريب به 28000 عنوان كتاب در پايگاه‏هاى شيعى ارائه شده است. اگر اين مجموعه ارزشمند به‏روش علمى سامان‏دهى شود و امكان بازيابى اطلاعات آن به‏روش‏ها و قالب‏هاى متفاوت مانند: موضوعى، الفبايى و بر اساس نام نويسنده، فراهم آيد، آنگاه پژوهشگران اسلامى و اسلام‏شناسان مى‏توانند بدون حضور فيزيكى در كتابخانه، كتب مورد نياز خود را در هر جايى كه باشند، مطالعه كنند. تا به گفته ويليام آرمز: «در هر جا كه يك رايانه شخصي و يك شبكه ارتباطي وجود داشته باشد، كتابخانه نيز بوجود آيد» (2).

كتابخانه ديجيتالى (3)
كتاب الكترونيكى و كتابخانه‏هاى ديجيتالى، از مباحثى هستند كه در كشور ما مورد بى مهرى قرار گرفته است؛ ولى در كشورهاى پيشرفته دنيا در شمار مباحث جدى است؛ چنان كه از سال 1990م كه اولين گام‏ها در زمينه نشر الكترونيكى برداشته شد، كتابخانه الكترونيكى يا ديجيتالى نيز مورد توجه قرار گرفت و مطالعات زيادى درباره تعريف، جايگاه، طراحى، ساختار مديريت و كاربرى اين گونه كتابخانه‏ها صورت گرفت و مقالات و كتب بسيارى در اين باره نوشته شده و اين گونه، كتابخانه‏هاى ديجيتالى تأسيس گرديد.
كواستيا (Questia)يكى از بزرگ‏ترين كتابخانه‏هاى ديجيتالى جهان است كه مجموعه نفيسى از كتاب، روزنامه، مجله و مقاله را دربردارد؛ كتاب‏ها و مقاله‏هايى كه در هيچ جاى ديگرى از اينترنت يافت نمى‏شود. اين كتابخانه با 1300 جلد كتاب و 2000 مقاله شروع به كار كرد و در حال حاضر، 49500 جلد كتاب و 392000 روزنامه، مجله و مقاله جديد را در اختيار كاربران قرار داده است. (4)
در دهه اخير با ورود فنّاورى اطلاعات و ارتباطات به مراكز و مؤسسات مختلف، كتابخانه‏هاى سراسر دنيا دستخوش تحول اساسى شدند و به‏تدريج كتابخانه‏هاى: خودكار، الكترونيكى، ديجيتالى و مجازى ظهور كردند و در بسيارى از متون، منابع و مقالات همگى در يك معنا و يا در معناى مشابه به كار رفتند و فاقد تعاريف واحد، پالايش يافته و متمايز گرديدند.
به طور كلى، تعريف جامعى از كتابخانه‏هاى ديجيتالى ارائه نشده و اين موضوع همواره مقوله‏اى بحث‏انگيز بوده است. برخى از محققان عقيده دارند كه كتابخانه ديجيتالى ماهيتاً مشكل‏آفرين است، و به نظر بعضى ديگر مانند: گرينبرگ (Greenberg) در به كارگيرى اصطلاح كتابخانه‏هاى ديجيتالى استعمال ضد و نقيضى مشاهده مى‏شود. (5)
اما ساده‏ترين تعريف‏هايى كه از كتابخانه ديجيتالى ارائه شده، عبارت‏اند از:
1.كتابخانه ديجيتال، مجموعه‏اى از اطلاعات سازمان‏دهى شده در قالب ديجيتال است كه توسط صفحات وب (web) قابل نمايش مى‏باشد.
2.كتابخانه‏اى است مشابه كتابخانه‏هاى چاپى و نوشتارى، با اين تفاوت كه منابع آن به صورت رقومى (ديجيتالى) در محيط شبكه‏اى ذخيره مى‏شود تا كاربران بتوانند آن را از راه دور بازيابى كنند. (6)
در اين تعاريف، بر امكان بازيابى اطلاعات تأكيد شده است. پس صرفاً ارائه متن انبوهى از كتب در اينترنت بدون امكان بازيابى را نمى‏توان كتابخانه ديجيتالى ناميد.

كتابخانه مجازى
اصطلاح «كتابخانه مجازى» امروزه به يكى از اصطلاحات متداول در متون كتابدارى تبديل شده است، كه برگرفته از اصطلاح «واقعيت مجازى» است. واقعيت مجازى، يك محيط رايانه‏اى است كه به وسيله برخى از نرم‏افزارهايى ايجاد مى‏شود كه توان شبيه‏سازى واقعيت‏هاى سه بعدى را بدون به كار بردن هيچ مادّه فيزيكى دارند. با توجه به اين بيان كتابخانه مجازى عبارت است از كتابخانه بدون ديوارى كه فاقد منبع چاپى، ميكروفيلم و يا هر نوع مادّه ملموس ديگرى است و منابع آن به صورت الكترونيكى و در فرمت ديجيتالى قابل دسترس است.
در تفاوت ميان كتابخانه مجازى و ديجيتالى مى‏توان گفت: كتابخانه مجازى در واقع يك مركز ارجاعى پيوسته است كه پيوندهايى را به پايگاه‏هاى داراى مجموعه اشيا، اطلاعاتى مرتبط، فراهم مى‏كند. در واقع، كتابخانه مجازى به خودى خود فاقد منابع، مجموعه منظم و مكان خاص است و منابع اطلاعاتى آن گردآورى نشده و در سراسر جهان گسترده است؛ منابع كتابخانه مجازى، همان منابع كتابخانه‏هاى الكترونيكى و ديجيتالى هستند و كتابخانه مجازى فقط ارجاعات به آنها را فراهم مى‏كند.
بنابراين، كتابخانه مجازى خود از چندين كتابخانه ديجيتالى تشكيل مى‏شود كه منابعشان را در يك فضاى مجازى به اشتراك گذاشته‏اند.(7)

سازماندهى كتابخانه‏هاى ديجيتالى اسلامى
امروزه استفاده از اينترنت و پايگاه‏هاى موجود در آن، رو به افزايش است و هر كدام با استفاده از گرافيك‏هاى مناسب و جذاب، اطلاعات جديد و علمى و نيز ارائه كتاب‏هاى رايگان سعى دارند كه توجه محققان و كاربران را به خود معطوف سازند. در اين ميان، پايگاه‏هاى اينترنتى اسلامى نيز مجموعه كتب و مقالات بسيارى را جمع‏آورى كرده‏اند؛ بعضى از پايگاه‏ها فقط به آثار انتشار يافته از سوى مركز خود بسنده كرده و برخى ديگر، كتب خاصى مانند: كتاب‏هاى عقيدتى، فلسفى و علمى را جمع‏آورى نموده‏اند؛ در حالى كه بعضى از پايگاه‏ها كتابخانه‏هاى بزرگى را عرضه كرده‏اند، مانند: كتابخانه ديجيتالى تبيان (tebyan.net) كه مشتمل بر 5253 جلد كتاب و 119 مقاله است.
كاستى موجود در تمام اين پايگاه‏ها آن است كه قابليت‏هاى مناسب جهت استفاده مطلوب از اين كتب و مقالات را ارائه نداده‏اند و پژوهشگران با مشكلات فراوانى فرا روى خود در اين زمينه مواجه هستند. بديهى است برطرف كردن كاستى‏هاى ذيل كمك شايانى به بهبود وضعيت كتابخانه‏هاى ديجيتالى اسلامى خواهد نمود:
1. ناكارآمدى موتورهاى كاوش اينترنتى در بازيابى كامل و دقيق اطلاعات؛
2. نبودن فهرست‏هاى متنوع و مناسب؛
3. عدم رعايت كامل استانداردهاى نشر و كتابخانه؛
4. وجود غلطهاى تايپى، حذف كلمات و عدم رعايت علائم ويرايشى و صفحه‏بندى مناسب؛
5. جابه‏جايى يا حذف پايگاه‏هاى حاوى اطلاعات، و عدم دسترسى به آنها؛
6. نبود اعتماد كافى از سوى مجامع علمى به منابع اينترنتى؛
7. رعايت نكردن حقوق پديدآورندگان؛
8. عدم عرضه ابزار مناسب، خط ارتباطى و نرم‏افزار كاربردى جهت دسترسى بهينه به اطلاعات.
از اين‏رو، پايگاه‏هايى كه داراى كتابخانه ديجيتالى هستند، ضرورى است كه به منظور بهينه‏سازى اطلاعات و ايجاد بستر مناسب در بازيابى متون، امكانات ذيل را براى كتابخانه خود در نظر بگيرند:
1.ارائه فهرست‏هاى متنوع بر اساس نام كتاب، نويسنده، موضوع كلى، موضوعات فرعى، سرشناسه، سرشناسه افزوده پديدآورنده و ناشر. اين فهرست‏ها بايد قابليت‏هايى مانند: جستجو، مرتب‏سازى بر اساس حروف الفباء، نمايش كلى و جزئى را داشته باشند. به‏عقيده فليكس‏چو ( Flix Chu) فهرست‏نويسان بايد:
الف- با ساختار پيشينه فهرست آشنا باشند؛ ب- ساختار فنى كتابخانه و جهان اطلاعات را بدانند؛ ج- از محدوديت‏هاى اجتماعى اطلاعات كه در ركورد ظاهر مى‏شود، آگاه باشند.(8)
2.امكان جستجو در كل پايگاه، به‏صورت لفظى و تركيبى، قابليت محدود كردن دامنه جستجو به كتب يا جلد خاص از يك كتاب و نمايش نتيجه جستجو بر اساس نام كتاب، نويسنده، صفحه و قسمتى از جمله مشتمل بر كلمه مورد پژوهش؛
3.فراهم كردن دسترسى سريع و آسان به منابع اطلاعاتى مورد نياز؛
4.عرضه فنّاورى پيشرفته به منظور تبديل متون به داده‏هاى الكترونيكى و ويرايش و مقابله آنها توسط ويراستاران بعد از تبديل آن به صفحات وبPage Web؛
5.شماره‏گذارى صفحات برابر با نسخه اصلى كتب چاپى، كتب و مقالات الكترونيكى كه نسخه چاپى ندارند، داراى صفحات مجازى باشند تا استناد، نشانى‏دهى و مراجعه به آن آسان باشد؛
6.ذكر پاورقى‏ها پايان هر صفحه با رنگ و قلم متمايز از متن و يا به‏صورت پى‏نوشت با امكان پيوند (Link)به آن؛
7.دسترسى رايگان به اطلاعات؛
8.امكان تهيه خروجى چاپى با انتقال فايل‏هاى حجيم به ديسك‏سخت (Hard-disk drive) به منظور مطالعه متون، به‏ويژه متون طولانى؛
9.توجه جدى به مسائل حقوقى مربوط به كپى‏بردارى و شيوه‏هاى انتشار و توزيع آثار چاپى يا الكترونيكى (Copyrght)؛
10.امكان نمايش تصويرى نسخه‏هاى قديمى و ارزشمند با قابليت چاپ و بزرگ‏نمايى.

كتابخانه جامع مجازى علوم اسلامى
با افزايش روزافزون پايگاه‏هاى اسلامى و به‏دنبال آن، كتابخانه‏هاى ديجيتالى، پژوهشگران براى دسترسى به يك كتاب يا مقاله زمان بسيارى را بايد جهت جستجو در پايگاه‏هاى اينترنتى سپرى كنند؛ چنان كه مشكلاتى مانند: سرعت پايين انتقال اطلاعات در ايران، نبودن فهرست كاملى از پايگاه‏هاى اسلامى و نبود فهرست موضوعى براى كتب، دسترسى به تمامى كتب و مقالات را به حداقل رسانده و كاربر نمى‏تواند استفاده لازم را از آنها ببرد. بنابراين، وجود يك كتابخانه مجازى كه طراحى و فهرست‏نويسى آن مطابق با فرهنگ و نياز محققان اسلامى باشد و تمامى زواياى يك پژوهش مطلوب را در بر بگيرد، ضرورى به‏نظر مى‏رسد.
چنين كتابخانه جامعى بايد داراى امكانات ذيل باشد:
موتورهاى كاوش و جستجوى قوى به‏خصوص جستجوهاى خودكار؛ جستجوهاى هدايت شونده (9) و جستجوى FullText ؛(10) وجود فهرست‏هاى متنوع شامل نام كتب، نويسندگان، موضوعات كلى و جزئى و زير فهرست‏هاى گوناگون؛ امكان دسترسى به‏نسخه‏هاى خطى و قديمى متعدد از يك كتاب.
در پايگاه كتابخانه جامع مجازى علوم اسلامى بايد اطلاعات كامل كتاب‏شناسى آثار اسلامى موجود در اينترنت وجود داشته باشد و جديدترين گزارش‏ها و كتب به پست الكترونيكى اعضاء ارسال گردد.
در انتهاء يادآورى دو نكته ضرورى است:
1.با رشد روزافزون شبكه جهانى وب و به‏وجود آمدن پايگاه‏هاى جديد، اين موضوع روشن است كه از طريق نظام‏هاى نمايه‏سازى و فهرست‏نويسى دستى نمى‏توان به نتيجه مطلوب رسيد. به همين سبب، بايد از برنامه‏هاى خودكار و سيستم‏هاى خبره كمك گرفت تا كار شناسايى، گردآورى و نمايه‏سازى و فهرست‏نويسى توسط اين برنامه‏ها انجام گيرد تا كتابخانه مجازى بتواند روزآمد و حاوى جديدترين اطلاعات باشد.
2.تشكيل كتابخانه‏هاى مجازى به‏علت نوپا بودن آن با خود تنش‏ها و چالش‏هايى را به همراه دارد كه تا اين چالش‏ها مرتفع نگردد، امكان ايجاد يك كتابخانه مجازى اسلامى مرجع نيز ممكن نيست.