فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

بازيابى بيش از حد اطلاعات Overload Infomation بر خلاف آنچه از عنوانش پيداست، پديده‏اى است كه اغلب باعث سردرگمى، درهم آميختگى و در نهايت سرخوردگى و عصبانيت پژوهشگران اينترنتى مى‏شود. بنا بر آمار و گزارش‏هاى متعدد، هر روز ده‏ها ميليون صفحه وب به شبكه جهانى اينترنت افزوده مى‏شود. اين صفحات كه در قالب روزآمدسازى پايگاه‏هاى موجود يا ايجاد و راه‏اندازى پايگاه‏هاى جديد و يا شيوه‏هاى ديگر چون اظهار نظرها به انجام مى‏رسد، از سوى افراد، شركت‏ها و مؤسسات گوناگون با اهداف مختلفى مانند: علمى، تجارى، تبليغاتى و اطلاع‏رسانى صورت مى‏گيرد؛ به ديگر سخن، حجم قابل توجهى از منابع اينترنتى غير علمى هستند.
بازيابى بيش از حد اطلاعات، زمانى به عنوان يك مشكل رخ مى‏نمايد كه در نتيجه يك جستجوى علمى در اينترنت با ميليون‏ها منبع اينترنتى روبه‏رو مى‏شويم كه بى شك، بسيارى از آنها از حيطه موضوع جستجو خارج‏اند و بخشى هم كه مرتبط با جستجو هستند، از لحاظ اعتبار محتوايى در يك مرتبه نيستند. در اين حالت، راه حل مناسب استفاده از محدوده‏هاى جستجو مانند: محدوده‏هاى زمانى، زبانى، مكانى، اجزاء و محدوده‏هاى عناصر صفحات وب مى‏باشد. (1)
آنچه اهميت آشنا بودن با معيارهاى ارزيابى منابع اينترنتى (Evaluating internet resources) را آشكارتر مى‏سازد، اين است كه حتى پس از محدود كردن جستجو به محدوده‏هاى (فيلدها) جستجو، اغلب تعداد نتايج بسيار زياد بوده، كم و بيش شامل نتايج نامرتبط است. توجه به اين مطلب نيز ضرورى است كه اساساً ارزيابى منابع لزوماً به معناى ارزيابى نتايج نيست؛ به تعبير ديگر، مى‏توان به ارزيابى منابع و پايگاه‏هاى ايتنرنتى به‏گونه‏اى مستقل از جستجو و نتايج آن نگاه كرد؛ براى مثال، گاهى يك پايگاه يا بخشى از پايگاه كه كاربر لزوماً با چگونگى جستجو در آن آشنا نشده است، به لحاظ اعتبار مطالب و محتوا محل پرسش است، مانند جايى كه ارزيابى يك پايگاه مشهور علمى مورد نظر باشد. گاهى هم اعتبار مقالات و منابع اينترنتى نزد دانشجويان و اساتيد، بسيار متفاوت است؛ به گونه‏اى كه برخى اوقات مشاهده مى‏شود كه استاد يا دانشجو براى اثبات اعتبار بيشتر يك مطلب، آن را به يكى از پايگاه‏هاى اينترنت منتسب مى‏كند؛ به طورى كه در اطلاعات اينترنتى جاى هيچ شك و شبهه‏اى نيست. در مقابل، گاهى هم صرف اينترنتى بودن يك مقاله در نزد برخى نشانه غير معتبر و ضعيف بودن آن است؛ كه البته هر دو نگرش خطاست.
با توجه به نمونه‏هاى اشاره‏شده، نياز به آشنايى با ضابطه‏هاى ارزيابى منابع اينترنتى بيش از پيش روشن مى‏گردد. پيش از پرداختن به اين معيارها، ذكر اين نكته لازم است كه ارزيابى منابع اينترنتى كه از چندين سال پيش به عنوان يكى از مباحث مهم پژوهش‏هاى مبتنى بر اينترنت مطرح بوده است، عنوانى كلى است كه شامل ارزيابى از جهات مختلفى همچون: محتوايى، فنى، برنامه‏نويسى و گرافيكى مى‏شود. امّا آنچه در اين نوشتار محور بحث است، ارزيابى محتوايى منابع است و در جايى كه به ساختار گرافيكى صفحات وب اشاره مى‏شود، فقط از اين جهت است كه اين ابعاد نيز ممكن است در ارزيابى محتوايى، مؤثر باشند.

ملاك‏هاى ارزيابى منابع
در منابع مختلف اينترنتى، به‏ويژه در پايگاه‏هاى دانشگاهى و علمى - پژوهشى، مطالب و ملاك‏هاى گوناگونى براى ارزيابى منابع اينترنتى بيان شده است كه مجموع آنها را مى‏توان به شرح ذيل دسته‏بندى كرد:
1. منبع (Source)
يكى از معيارهاى مهم ارزيابى اسناد و منابع اينترنت، تشخيص منبع و مأخذ آنهاست. در اين باره بايد به نكات زير توجه كرد:
آيا سند و صفحه مورد نظر توسط پايگاهى كه در آن مشاهده مى‏شود، نوشته شده است يا از پايگاه ديگرى گرفته شده است؟ اين مسئله در يك پايگاه معتبر بايد به روشنى مشخص باشد. اگر از همان پايگاه مى‏باشد، بايد نوع پايگاه يعنى، نشانى (URL) صفحه را مورد بررسى قرار داد؛ چنان كه تعدادى از صفحات شخصى، رايگان است. بديهى است كه اين صفحات از حيث منبع، اعتبار كمترى نسبت به صفحات و پايگاه‏هايى دارند كه در يك سرور مستقل وجود دارند. البته لزوماً همه صفحات شخصى كم اهميت نيستند؛ اما به جهت اين كه صاحب حوزه اينترنتى و انتشاراتى مستقلى در اينترنت نيستند، در باره نويسنده آن بايد تحقيق لازم را به عمل آورد. در پايگاه‏هايى كه داراى حوزه اينترنتى معينى مى‏باشند، بايد به نوع آنها دقت شود. هنوز هم بين حوزه‏هاى اينترنتى .gov ,.org ,.comو .edu مى‏توان تفاوت قائل شد، هر چند كه امروزه ديگر پسوندى، مانند .com لزوماً به معناى پايگاه تجارى نيست و پسوند edu يا ac در مقايسه با ديگر پسوندها، اعتبار بيشترى براى تحقيقات علمى و پژوهشى دارد؛ زيرا eduمخفف واژه educational ، و acمخفف كلمه academic و نشانگر علمى و دانشگاهى بودن پايگاه است.
آيا هويت سرورى كه اطلاعات مورد نظر در آن قرار گرفته، قابل شناسايى است؟ آيا گزينه‏اى يا جايى از صفحه را تحت عنوان «درباره ما» (About us) يا عناوين ديگر، جهت معرفى خود و فعاليت‏هايشان قرار داده‏اند؟
آيا نويسنده سند، مقاله يا هر گونه مطلبى را كه مشاهده مى‏كنيد، معلوم است؟ اگر نويسنده آن معلوم و معروف باشد، كه مراد حاصل هست و گرنه بايد از روش‏هاى مختلف، هويت و اعتبار وى را احراز كرد. براى اين كار مى‏توان:
- از اساتيد و منابعى كمك گرفت كه آن نويسنده را تأييد مى‏كنند؛
- ديگر نوشته‏ها، صفحات و پايگاه‏هاى مربوط به آن نويسنده را در وب شناسايى و مورد بررسى قرار داد؛
- از موتورهاى جستجوى گوگل، آلتاويستا و ديگر موتورها و همچنين بخش جستجوى افراد پرتال‏ها (2) براى كسب اطلاعات بيشتر درباره نويسنده استفاده نمود؛
- و يا مى‏توان با استفاده از پست الكترونيكى (E-mial) نويسنده با او ارتباط برقرار نموده، اطلاعات بيشترى را از وى درخواست كرد. توجه داشته باشيد كه تنها وجود نشانى پست الكترونيكى نويسنده در صفحه‏اى از اينترنت دلالت بر اعتبار نويسنده نمى‏كند.
2. محتوا (Content)
يكى ديگر از ملاك‏هاى ارزيابى منابع و شايد مهم‏ترين ملاك، ارزيابى محتوايى است. براى ارزيابى محتوايى، دقت بيشترى لازم است و با تأمل در محتواى اطلاعات بايد ديد كه آيا از دقت، صحت، اعتبار و شمول كافى برخوردار است يا نه؟ كارشناسان، شاخص‏هاى گوناگونى براى ارزيابى محتوايى ذكر كرده‏اند كه چند نمونه از آنها را در اينجا يادآور مى‏شويم:
1-2. دقت و درستى (Accuracy):
سؤالى كه در اينجا مطرح مى‏شود، اين است كه آيا شاهد و مدركى دال بر صحت اطلاعات مورد نظر در صفحه وجود دارد؟ آيا مؤلف صفحه منابع آن را ذكر كرده است؟ آيا كتاب‏شناسى‏اى وجود دارد كه نشانگر منابع و مآخذ اطلاعات باشد؟ ارزش نسبى اين اطلاعات در مقايسه با منابع كتابخانه‏اى چيست؟ آيا نويسنده در نوشته خود بى طرفى علمى را رعايت كرده است؟ در متن مذكور چه مقداراشكالات مربوط به دستور و زبان وجود دارد؟
معمولاً منابع اينترنتى، آن گونه كه در كتاب‏ها و مقالات رايج است، از سوى ديگر اساتيد و كاربران مورد بازبينى، تحقيق و نقد قرار نمى‏گيرد. بنابراين، بايد در استفاده از آنها كاملاً با احتياط عمل كرد. يك منبع خوب، منبعى است كه مؤلف با استفاده از آخرين يافته‏ها و منابع علمى و با رعايت بى‏طرفى علمى و قضاوت ارزشى، مطالبى را به طور منطقى و متقن آورده باشد و مشخص كرده باشد كه اين مطالب محصول خود اوست يا از منابع ديگرى گرفته شده است؟ خلاصه يك متن است يا تمام آن.
2-2. جامعيت (Comprehensiveness):
لازم است كه بدانيم اطلاعات تا چه اندازه عميق و جامع است. آيا محتواى ارائه‏شده زمان يا جنبه معينى از موضوع را پوشش مى‏دهد يا مى‏كوشد تا جامع باشد؟ آيا سند و مطلب عرضه‏شده اصل و كامل است يا چكيده آن است؟ آيا پيوندهاى ديگرى براى تكميل جامعيت موضوع ذكر شده است؟ بديهى است كه براى تكميل اطلاعات درباره موضوع، بايد به منابع چاپى و الكترونيكى ديگر نيز رجوع كرد.
3-2. انتشار (Currency) :
در بيشتر اطلاعات، توجه به زمان انتشار يا روزآمدسازى آنها ضرورى است. بايد ديد كه آيا اطلاعات ارائه شده مربوط به زمان گذشته است يا اينكه به تازگى بازبينى و روزآمد شده است؟ آيا تاريخ روزآمدسازى مطالب ذكر شده است يا نه؟
روشن است كه تاريخ روزآمدسازى پايگاه كه ممكن است در صفحه آغازين آن درج شود، لزوماً به معناى روزآمدى همه قسمت‏هاى آن پايگاه نيست. بنابر اين، لازم است در موارد خاص و صفحات برجسته و مهم، تاريخ و روزآمدسازى به طور جداگانه بيان گردد. حتى بايد توجه شود كه آيا ديگر پيوندهاى ذكرشده در صفحه، بازبينى و روزآمد شده است يا نه؟
4-2. پيوندها (Links) :
قرار دادن پيوندهايى چند به ديگر منابع اينترنتى مى‏تواند نشانه پختگى و جامعيت نوشته و نويسنده باشد؛ ولى بايد ملاحظه شود كه: آيا اين پيوندها مناسب، مطلوب و فعال هستند و به طور جامع شناسايى شده‏اند و به شكل درستى انتخاب و حتى ارزيابى گرديده‏اند؟ آيا اطلاعات پيوندها با ديدگاه مؤلف متفاوت است يا فقط پيوندهايى انتخاب شده كه با ديدگاه‏هاى نويسنده همخوانى دارد؟ در مورد ساير پيوندهاى موجود در صفحات اينترنت، به اين نكته توجه كنيد كه پايگاه‏ها و منابعى كه درباره موضوع نشانى مى‏دهند، لزوماً بهترين انتخاب نيستند، هر چند استفاده از آنها در مواردى، بسيار مفيد است.
5-2. منحصر به فرد بودن (Uniqueness):
توجه به اين نكته نيز لازم است كه آيا منابع و اطلاعات مورد نظر، در منابع ديگرى همچون: منابع چاپى، پايگاه‏هاى ديگر و يا حتى لوح فشرده (CD)وجود دارد؟ چنانچه وجود دارد، اعتبار آن نسبت به آنها چگونه است؟ آيا مى‏تواند به عنوان مكمل آنها باشد؟
چنانچه منابع مذكور از فرمت و منبع ديگرى اخذ شده‏اند، آيا تمام ويژگى‏هاى منبع اصلى را دارا هستند؟ يا اينكه ويژگى و قابليت بيشترى به آنها افزوده شده است؟
6-2. هدف (Purpose):
به طور معمول، موتورهاى جستجوى وب اطلاعات خود را از صفحات و پايگاه‏هاى گوناگون جمع‏آورى و نمايه‏سازى مى‏كنند. طراحان و نويسندگان پايگاه‏ها اهداف متفاوتى دارند؛ چنان كه محتواى برخى از اين پايگاه‏ها، جزء يادداشت‏هاى روزانه و معمولى و بعضى ديگر، در رديف نوشته‏ها و مقالات علمى به شمار مى‏آيد و از آنجا كه نتايج هر جستجو ممكن است از انواع پايگاه‏ها بازيابى شود، بايد اطمينان يافت كه در بيشتر جستجوها بخشى از نتايج براى موضوع مورد نظر مفيد و مناسب نيستند.
در نتيجه، در ارزيابى نتايج با توجه به محتواى نوشته و بخش‏هاى مختلف پايگاه، لازم است بدانيم كه هدف نويسنده يا ناشر چيست؟ مخاطب او كيست؟ و آيا چنين محتوايى با هدف و مخاطب مشخص، با نيازهاى شما سازگارى دارد يا نه؟
3. نظر ديگران
يكى ديگر از راه‏هاى ارزيابى، آگاهى از نظر و عقيده ديگران درباره يك صفحه و مطلب است. منظور از ديگران مواردى چون: پايگاه‏ها، نويسندگان و ناشران الكترونيكى، موتورهاى جستجو و فهرست‏هاى راهنماى موضوعى مى‏باشد. براى كسب اطلاع از نظر ديگران درباره يك منبع مى‏توان:
- از طريق موتورهاى جستجو مانند: گوگل و آلتاويستا، تعداد صفحات و پايگاه‏هايى را پيدا كرد كه به آن منبع پيوند داده‏اند. شايان توجه است كه اين قابليت، در بخش جستجوى پيشرفته موتورهاى گوگل و آلتاويستا قرار دارد. امروزه يكى از ملاك‏هاى اعتبار پايگاه از نظر كارشناسان و بعضى از موتورهاى جستجو به منظور تشخيص رتبه آنها در نتايج، داشتن پيوندهاى بسيار از سوى ديگر پايگاه‏هاست.
- مى‏توان صفحه و پايگاه مورد نظر را در دسته‏هاى يك يا چند فهرست راهنماى مشهور و معتبر، مانند DirectoryOpen يا شاهراه‏هاى اطلاعاتى (دروازه‏ها) از قبيل: lii.rog ، Infomine و Academicinfo مرور و رديابى كرد تا جايگاه آن از نظر دايركتورى‏ها و شاهراه‏ها روشن شود. همچنين مى‏توان از قابليت جستجوى فهرست‏هاى راهنما نيز براى اين منظور بهره گرفت.
- همچنين مى‏توان نام نويسنده را در گوگل جستجو كرد و اطلاعاتى را درباره به آن كسب نمود و در برخى موارد نيز از اساتيد خود درباره نويسنده و افكار وى كمك گرفت.
4. ساختار و نماى صفحه
ساختار، قابليت‏ها و ظواهر صفحه نيز به نوبه خود حائز اهميت بوده، مى‏تواند ملاكى براى ارزيابى آن باشد؛ به‏ويژه اگر منظور از ارزيابى، ارزيابى كلى باشد و نه ارزيابى علمى، هرچند به طور منطقى يك صفحه وبِ حاوى اطلاعات علمى نيز بايد به لحاظ ساختار و ظواهر فنى صفحه، داراى استانداردهاى لازم باشد.
در بُعد ارزيابى ساختار بايد به اين نكات دقت شود كه آيا بخش‏هاى مختلف صفحه يا پايگاه به طور منطقى تقسيم شده است يا اينكه برخى از بخش‏ها با برخى ديگر تداخل داشته، چارچوب منطقى ندارد؟ آيا به‏راحتى مى‏توان در آن صفحه از بخشى به بخشى ديگر و يا به صفحه آغازين رفت؟ آيا پيوندهاى داخلى صفحه، به‏ويژه در صفحات طولانى، به شكل مناسب قرار داده شده است؟ آيا براى مشاهده صفحه، به نرم‏افزار خاصى نياز است؟ آيا با مرورگرهاى مختلف مى‏توان به اطلاعات صفحه دسترسى داشت؟
در مورد ظواهر و قابليت‏هاى مختلف صفحه، موارد ذيل را مى‏توان مورد دقت و بررسى قرار داد:
- آيا صفحه از گرافيك و رنگ زمينه خوبى برخوردار است؟
- آيا خواندن صفحه به‏راحتى براى كاربر ميسر است؟
- آيا گرافيك‏هاى به كاربرده شده صرفاً جنبه تزيينى دارند يا اينكه از كاركرد ديگرى هم برخوردارند؟
- آيا نمادها و شكل‏هاى گرافيكى گوياى مقصود هستند؟
- اگر از فايل‏ها و اطلاعات صوتى-تصويرى استفاده شده، آيا با هدف منبع تناسب دارند؟
- آيا قابليت جستجو در صفحه يا پايگاه وجود دارد؟
- آيا قواعد دستور و زبان، درست‏نويسى و اصول صحيح نگارش، در متن رعايت شده است؟

چند نكته مهم
1. اگر چه مى‏توان تصور كرد كه اينترنت درباره هر چيزى اطلاعاتى را ارائه مى‏دهد، اما اين بدان معنا نيست كه اينترنت بهترين و كامل‏ترين مرجع و منبع براى هر موضوعى است؛ به عنوان مثال، هنوز برخى از مجلات جهان و ايران در اينترنت قرار نگرفته است يا كتاب‏ها و منابع اسلامى موجود در كتابخانه‏ها و مراكز پژوهشى كشورمان بسيار بيشتر از منابع اسلامى موجود در اينترنت است. بنابراين، نبايد انتظار داشت كه اينترنت همه چيز را به طور كامل داشته باشد، هر چند كه در بعضى از موضوعات، حجم منابع اينترنتى بيشتر از منابع غير اينترنتى است.
2. همه چيز در اينترنت رايگان نيست. يكى از اشتباهات رايج درباره اينترنت اين است كه عده‏اى گمان مى‏كنند منابع موجود در آن داراى كيفيت مطلوب و به صورت رايگان مى‏باشد. براى دسترسى و استفاده از برخى منابع اينترنتى، به‏ويژه منابع علمى جديد، بايد هزينه‏اى به عنوان حق اشتراك پرداخت؛ مثلاً پايگاه jstore.com پايگاهى است كه مجلات معتبر جهان را به صورت طبقه‏بندى شده، موضوعى و با قابليت‏هاى فراوانى جستجوهاى متنوع عرضه مى‏كند؛ اما عضويت در آن، رايگان نيست. بعضى از دانشگاه‏ها و كتابخانه‏هاى جهان امكان دسترسى به چنين پايگاه‏هايى را در اختيار دانشجويان خود قرار مى‏دهند.
3. آمارها نشان مى‏دهد كه بيشتر جستجوگران اينترنت به نتايج اوليه؛ يعنى 10 تا 30 نتيجه‏اى كه در صفحات نخست نمايش داده مى‏شوند، اكتفاء مى‏كنند و در حقيقت، به ارزيابى و دسته‏بندى موتور اعتماد مى‏نمايند. در اين خصوص، بايد دقت داشت كه هميشه بهترين نتايج، نتايج اوليه نيستند؛ زيرا ملاك‏هاى دسته‏بندى و مرتب‏سازى نتايج در موتورهاى جستجو، هم با يكديگر و هم با ملاك‏هاى مورد نظر جستجوگر متفاوت است. ضمن اينكه نوع واژگان جستجو، تعداد و چگونگى تركيب آنها بسيار در اين امر مؤثر است؛ چندان كه با تغيير و جابجايى اندك، تعداد و ترتيب نتايج بسيار دگرگون مى‏شود. از اين‏رو، براى دريافت نتايج بهتر و بيشتر، نكات ذيل را رعايت كنيد:
1-3. سعى كنيد دست كم 50 نتيجه اول جستجويتان را خاصه در تحقيقات ژرف بررسى كنيد.
2-3. تعداد، تركيب و ترتيب واژگان خود را تغيير دهند، از مترادف‏ها استفاده كنيد.
3-3. از عملگرهاى منطقى بولين و همچنين محدوده‏هاى جستجو استفاده كنيد.
4-3. حتماً از چندين موتور جستجو استفاده كنيد و نتايج اوليه آنها را مورد بررسى قرار دهيد. اين كار، يكى از بهترين راهكارهاى دسترسى به نتايج مطلوب و بيشتر است؛ زيرا همچنان كه گفته شد، ملاك‏هاى رتبه‏بندى در موتورهاى جتسجو با يكديگر متفاوت است و با استفاده از چندين موتور مى‏توان نتايج مطابق با انواع ملاك‏ها را در اختيار داشت. برخى از «فراموتورهاى جستجو» (3) اين امكان را در اختيار كاربر قرار مى‏دهند.