فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

چكيده
يكى از نعمت‏هاى بزرگ الهى در اين عصر، تنوع ابزارهاى اطلاع‏رسانى است كه به توسعه و ترويج فرهنگ و معنويت در گستره جهان ما كمك شايانى نموده است. از اين رو، شناخت صحيح اين ابزارها و بسترسازى مناسب در راستاى جهت‏دهى و اشاعه فرهنگ اسلامى، از جمله وظايف مهمى است كه بر عهده رسانه‏هاى دينى نهاده شده تا با استفاده از فناورى اطلاعات و ارتباطات به تبليغ احكام و معارف اسلامى همت گمارند.
وبلاگ‏ها، يكى از اين ابزارهاى مفيد و تاثير گذارند كه چند سالى است در ميان كاربران رواج چشمگيرى يافته و در موضوعات مختلف نزج گرفته است و با توجه به اينكه معمولاً در هر 40 ثانيه يك وبلاگ جديد متولد مى‏شود و بر تعداد مخاطبان آن افزوده مى‏شود، اين ابزار از اهميتى بس وافر برخوردار است. در اين ميان، مى‏توان به وبلاگ‏هاى قرآنى كه جزء وبلاگ‏هاى مذهبى به شمار مى‏آيند، اشاره كرد. از آنجا كه آگاهى از اصول فنى و محتوايى يك وبلاگ نقش مهمى در دستيابى به موفقيت روزافزون در اين عرصه دارد، در اين نوشتار، نگاهى خواهيم داشت به ويژگى‏ها، كاستى‏ها و بايسته‏هاى وبلاگ‏هاى قرآنى كه اميدواريم خوانندگان عزيز ضمن درح صحيح از جايگاه اين ابزار اطلاع‏رسانى، به خصايص و بايسته‏هاى يك وبلاگ قرآنى مطلوب كه تاثير بسزايى در فرهنگ‏سازى قرآنى و اثربخشى بهتر در كاربران دارد، توجه بيشترى از خود نشان دهند.
واژگان كليدى: وبلاگ‏هاى قرآنى، ويژگى‏ها، كاستى‏ها، بايسته‏ها

ويژگى‏هاى كارآمد
جاى بسى خرسندى است كه در ميان وبلاگ‏هاى مذهبى، توجه نسبتاً خوبى به قرآن كريم شده است و وبلاگ‏هاى متعددى به بحث در باره قرآن و موضوعات مرتبط با آن پرداخته‏اند.
نگارنده پس از بررسى ده‏ها وبلاگ قرآنى و دقت نظر در ساختار و محتواى آنها به نكاتى چند دست يافت كه در سرآغاز سخن با خصيصه هاى ارزشمند و قابل توجه اين وبلاگ‏ها آشنا مى‏شويم:
1. سادگى و روان بودن متن
از جمله ويژگى‏هايى كه در معمول وبلاگ‏هاى قرآنى ديده مى‏شود، سادگى و روان و بى‏تكلف بودن متن آنهاست كه كمك بسيارى به فهم آسان كاربران از مطالب عرضه شده مى‏كند. در اين خصوص، توجه خاص به مخاطب و سطوح مختلف آنان بسيار مهم مى‏نمايد و در واقع، نوع پاسخى كه وبلاگ‏نويس جهت مخاطب خود مى‏نگارد، بسته به سطح فكرى معلومات افراد تفاوت خواهد داشت؛ چنان كه در برخى وبلاگ‏ها به آموزش قرآن براى كودكان و نوجوانان نيز توجه شده است كه از نقاط قوت يك وبلاگ به شمار مى‏آيد.
البته بعضى از وبلاگ‏ها قدرى علمى‏ترند و با زبان تخصصى سخن رانده‏اند كه مخاطبان خاص خود را دارند؛ اما همين وبلاگ‏ها نيز بايد داراى متنى روان و قابل فهم براى خوانندگان باشند.
2. پرداختن به موضوع خاص
اختصاصى بودن و پرداختن به موضوع معين در يك وبلاگ، از ديگر نشانه‏هاى يك وبلاگ قرآنى مطلوب مى‏باشد. وقتى وبلاگ‏نويس به ارائه يك موضوع واحد مى‏پردازد، خواننده مى‏داند كه در اين وبلاگ به دنبال چيست و خيلى راحت‏تر نياز خويش را برطرف مى‏سازد. البته اختصاصى بودن محتواى وبلاگ، به معناى نداشتن تنوع لازم نيست؛ بلكه شايسته آن است كه محور اصلى بحث نويسنده مشخص باشد و از هر درى سخن به ميان نيايد. ضمن اينكه تنوع و توجه به جنبه‏هاى مختلف يك موضوع قرآنى، خود از ويژگى‏هاى مثبت يك وبلاگ محسوب مى‏گردد؛ چنان كه وبلاگ «قرآنى» و «اطلاعات قرآنى» از اين خصايص برخوردارند.
آن كه به ارائه شبهات روز در باره موضوعات قرآنى مورد بحث خود و بيان پاسخ مستدل و منطقى به آنها همت مى‏گمارد و يا به عرضه پرسش‏ها و پاسخ‏هاى قرآنى و مربوط به موضوع وبلاگ خويش نيز مى‏پردازد، علاوه بر اهتمام به محتواى معين و مشخص، تنوع مطلوب و مرتبط را نيز به وجود آورده و نياز مخاطب خود را نيز بهتر برآورده است.
3. عرضه متون معتبر
ارائه متن كامل قرآن كريم و عرضه متن برخى ازكتاب هاى مهم قرآنى و تفسيرى جهت استفاده بهتر كاربران، يكى ديگر از اين ويژگى‏هاست. برخى از وبلاگ‏هاى قرآنى ضمن مباحث خود به تفسير آيات نيز پرداخته‏اند و گاهى نيز برداشت‏هايى معنوى، اخلاقى و فلسفى از آيات قرآن عرضه نموده‏اند. متاسفانه وبلاگ‏نويسان به موضوع تفسير آيات كمتر توجه نشان مى‏دهند و جاى خالى وبلاگ‏هاى تفسيرى كاملاً احساس مى‏شود.
در اين خصوص بايد مطالب ارائه شده مستند، موجز و رسا باشد و به دليل فضاى حاكم بر وبلاگ، از اطاله بى مورد كلام و عرضه مباحث خسته كننده و طولانى پرهيز نمود تا اثربخشى سخن حفظ گردد.
در مورد وبلاگ‏هاى تفسيرى مى‏توان به وبلاگ «تفسير قرآن» اشاره كرد كه گامى بسيار پسنديده در اين عرصه به شمار مى‏آيد. افزون بر اينكه اطلاعات تفسيرى را با زبانى شيوا و عباراتى موجز ارائه نموده و خوانندگان را به دقت و تدبر در معانى آيات دعوت كرده است.
4. ارائه لينك‏هاى مرتبط
معرفى پايگاه‏هاى اطلاع‏رسانى و وبلاگ‏هاى مرتبط، از ديگر خصايص يك وبلاگ خوب است. معمول وبلاگ‏ها به منظور استفاده بهتر كاربران از محتواى برنامه، به پايگاه‏ها و وبلاگ‏هاى مرتبط لينك داده‏اند و در واقع حوزه محتوايى وبلاگ خود را توسعه بخشيده‏اند و دسترسى كاربران را به مطالب بيشتر تسهيل نموده‏اند. ضمن اينكه برخى نيز در خلال بحث، به مباحث موجود در ديگر وبلاگ‏ها استناد كرده‏اند و به وبلاگ مربوطه لينك هم نموده‏اند.
5. نوآورى در طرح مباحث
وبلاگى كه فقط به ديگر وبلاگ‏ها و يا پايگاه‏هاى اطلاع‏رسانى لينك داده و كمتر از خود مطلب ارائه كرده است، در شمار وبلاگ‏هاى موفق محسوب نمى‏شود. از اين‏رو، وجود خلاقيت در ارائه موضوع‏هاى جالب و خواندنى را بايد از جمله ويژگى‏هاى مهم يك وبلاگ قرآنى دانست، مانند وبلاگ «نورالمهدى» كه در خصوص قرآن در جبهه با زبانى ساده و روان سخن مى‏گويد، هر چند نام آن ارتباط تنگاتنگى با محتواى يك وبلاگ قرآنى ندارد.
بعضى از وبلاگ‏ها نيز به موضوع‏هايى چون: اخبار قرآنى، معرفى فعاليت‏هاى قرآنى، پرسش و پاسخ، جواب به شبهات موجود، تفسير قرآن، تاريخ قرآن، علوم قرآنى و مباحث موضوعى مانند تربيت در قرآن پرداخته‏اند كه در نوع خود قابل توجه‏اند.

كاستى‏ها و معايب
بديهى است كه با در نظر گرفتن ويژگى‏هاى يك وبلاگ مطلوب، كاستى‏هاى آن نيز به نوعى آشكار مى‏شود. از اين‏رو، در اين بخش از سخن به بيان چند نكته مهم و اساسى بسنده مى‏كنيم:
1. عدم مستندسازى‏مطالب
مستند نمودن متون ارائه‏شده به منابع معتبر و حتى الامكان دسته اول و نيز نشانى‏دهى آيات استفاده شده در وبلاگ‏ها، به ميزان بهره‏مندى و استقبال كاربران از يك وبلاگ مى‏افزايد و براى خواننده از لحاظ درستى مباحث، نوعى اطمينان خاطر ايجاد مى‏كند و ارزش و اعتبار وبلاگ را نيز دو چندان مى‏نمايد. از اين‏رو، نوشتن مطالبى كه بدون ارجاع دقيق و عارى‏از هر گونه استتناد معتبر قرآنى‏است، از معايب يك وبلاگ به شمار مى‏آيد، مانند آنچه در وبلاگ «اطلاعات قرآنى»، «داستان هاى‏قرآنى» و «تاريخ قرآن» ارائه شده است.
2. بى توجهى به مؤلفه‏هاى بصرى
معمول وبلاگ‏هاى قرآنى از رنگ، طرح و قالب متناسب با عنوان و محتوا بهره نبرده‏اند. بديهى است كه استفاده بجا از تصوير و ساختار مناسب و نيز خالى نگذاشتن بيش از حد صفحات، به وبلاگ مربوطه جذابيت بيشترى بخشيده، تاثير آن را دوچندان مى كند. يك محتواى‏زيبا و ارزشمند را بايد در قالب و ظاهرى‏زيبا و جذاب عرضه نمود تا هدف ما را بهتر تامين كند.
3. عرضه متون خام
ارائه متن به صورت خام و نبود دسته‏بندى مناسب و منطقى نيز از جمله اين معايب مى‏باشند. برخلاف برخى وبلاگ‏ها كه مطالب خود را به صورت منظم، دسته‏بندى و تيترگذارى كرده‏اند، شمار بسيارى از آنها از اين ويژگى بى‏بهره‏اند. اين نقيصه موجب سردرگمى كاربران شده، ميزان استفاده مطلوب از وبلاگ را كاهش مى‏دهد.
4. توضيح اندك
اختصارگويى در بيان مطالبى كه بايد توضيح بيشترى در مورد آنها ارائه گردد و به دليل اهميت، نيازمند تفصيل و دقت نظر به جنبه‏هاى گوناگون بحث است، از ديگر كاستى‏هاى وبلاگ‏نويسى به شمار مى‏آيد؛ زيرا بسنده كردن به متن كوتاه در چنين مواردى خواننده را با سؤالات ديگر مواجه مى‏سازد و رضايت‏مندى لازم را براى او به وجود نمى‏آورد. اين نوع از معايب وبلاگ‏ها بيشتر در پاسخ به سوالات و شبهات قرآنى قابل مشاهده است.
5. غلطهاى نگارشى
وجود غلطهاى تايپى و اشكال‏هاى فاحش از لحاظ جمله‏بندى و دستور و زبان نگارش نيز از ديگر كاستى‏هاى موجود مى‏باشد. پيشنهاد ما اين است كه متن نگارشى را پيش از آنكه در دسترس كاربران قرار دهيد، يك بار با دقت تمام بازخوانى كنيد تا از هر گونه اشتباهى عارى گردد.
6. ارائه مطالب بى ارتباط
برخى از وبلاگ‏ها به پايگاه‏ها و يا وبلاگ‏هايى لينك داده‏اند كه صبغه قرآنى ندارند و يا بعضى از مطالب ارائه شده در آنها ارتباط لازم و منطقى با مباحث قرآنى را ندارند و برخى موارد هم از اتقان كافى برخوردار نيستند؛ به عنوان مثال، در وبلاگ «علوم قرآنى» تعريفى از علوم قرآنى مطرح شده است كه چندان علمى نمى‏نمايد و خوب بود كه تعريف مذكور با استفاده از منابع معتبر در اين زمينه ارائه مى‏شد.
7. طومارنويسى
همان‏طور كه گذشت، تيتربندى و عنوان‏گذارى مناسب براى مباحث قرآنى نقش بسزايى در فراگيرى دانش، فهم متقابل و توجه مطلوب‏تر مخاطبان دارد. برخى از وبلاگ‏ها به مثابه طومارى مى‏مانند كه مشخص نيست از چه چيز يا چيزهايى سخن به ميان آورده‏اند و خواننده براى ورود به چنين صفحاتى تمايل چندانى از خود نشان نمى‏دهد. از اين‏رو، بايسته است كه براى هر مبحثى كه مطرح مى‏شود، عنوانى متناسب با آن نيز انتخاب گردد تا كاربران راحت‏تر به مطلوب خود دست يابند. يكى از دلايلى كه باعث گرديده تا وبلاگى مانند «قرآن بخوانيم» با استقبال خوب كاربران مواجه شود، همين تيتربندى مناسب مطالب مى‏باشد.
8. به‏كارگيرى قلم نامناسب
نگارش با قلم‏هاى غير استاندارد و نامناسب فضاى وبلاگ، از ديگر معايب است. به نظر مى‏رسد كه براى‏مطالب قرآنى بايد از قلم‏هاى مناسب با اين فضا استفاده كرد و مثلاً نوع قلم آيات بايد با متن تفاوت داشته باشد تا تمايز آن از ساير مطالب آسان‏تر باشد. ضمن اينكه گاهى اوقات ميان‏تيتر انتخابى و متن ذيل آن ارتباط و هماهنگى لازم از نظر نوع قلم وجود ندارد.
9. عدم روزآمدى
برخى از وبلاگ‏هاى قرآنى كه بعضاً از ساختار و محتواى نسبتاً خوبى نيز برخوردارند، نه تنها روزآمد نمى‏شوند؛ بلكه گاهى اوقات چندين روز، هفته و يا ماه تعطيل مى‏گردند و همچنان دست نخورده باقى مى‏مانند. اين امر موجب مى‏شود كه وبلاگ‏نويسان عزيز مخاطبان خود را به‏راحتى از دست بدهند و ميزان بهره‏مندى آنها از ديدگاه‏هاى ارزشمند كاربران به حداقل ممكن برسد.

بايسته‏هاى وبلاگ‏نويسى قرآنى
با دقت نظر در ويژگى‏ها و كاستى‏هاى وبلاگ‏هاى قرآنى مى‏توان به فرهنگ شايسته و درخور توجه براى اين نوع وبلاگ‏ها دست يافت. اما به منظور بسترسازى مناسب جهت دسترسى به فرهنگى همگانى و بايسته وبلاگ‏هاى قرآنى، تبيين نكاتى چند مهم و ضرورى مى‏نمايد كه متاسفانه در معمول وبلاگ‏هايى از اين دست، مورد غفلت قرار گرفته است:
1. كاربرانى كه اقدام به ساخت و ارائه يك وبلاگ قرآنى‏مى‏كنند، بايد با ويژگى‏هاى لازم براى ايجاد يك فضاى قرآنى نيز آشنايى پيدا كنند و نكات ساختارى و محتوايى را در اين زمينه رعايت نمايند.
2. پرداختن به موضوعى مشخص و داشتن هدف معين، از نكات بسيار مهم است. كسى كه از هر درى سخن مى‏گويد و از باب «هر چه پيش آيد، خوش آيد» به وبلاگ‏نويسى مبادرت مى‏ورزد و مقصد خاصى را دنبال نمى‏كند، نتيجه مطلوبى را از زحمت خود نمى‏گيرد و مخاطبان زيادى هم نخواهد داشت و در عمل نيز مباحث قرآنى در چنين وبلاگ‏هايى به مهجوريت دچار مى‏شوند.
3. سعى كنيد عنوانى را براى وبلاگ خود برگزينيد كه با محتوا و مباحث مطرح شده تناسب و هماهنگى داشته باشد. بديهى است كه انتخاب يك نام مرتبط و زيبا براى وبلاگ قرآنى به جذب كاربران و جذابيت وبلاگ شما كمك شايانى مى‏كند و حال آنكه عنوان وبلاگ «عدل الهى» كه به طور پراكنده به مباحث قرآنى پرداخته است، با موضوعات كلامى تناسب بيشترى دارد تا مطالب قرآنى. و يا وبلاگ «الابرار» متعلق به واحد قرآنى كانون فرهنگى رهپويان وصال شيراز كه علاوه بر داشتن ويژگى‏هاى عديده و برجسته، هر چه جلوتر رفته رنگ و بوى قرآنى آن ضعيف‏تر شده و بيش از آنكه به موضوعات قرآنى بپردازد، به ارائه مطالب مربوط به امام زمان (ع) همت گمارده است؛ در حالى كه از يك واحد قرآنى بيش از اين انتظار مى‏رود تا بسيار علمى‏تر و فنى‏تر به عرضه مباحث قرآنى اقدام نمايد.
4. وقتى كه همراه مطالب قرآنى، تصاوير و طرح‏هاى مرتبطى را به نمايش مى‏گذاريد، در واقع ميزان استقبال كاربران را از وبلاگ خود بالا برده‏ايد و بر محبوبيت آن افزوده‏ايد. پيشنهاد ما اين است كه در استفاده از رنگ‏هاى متنوع و تصاوير مرتبط با متن، ضمن توجه به اصول فنى بايد از افراط و تفريط پرهيز كرد و حد اعتدال را رعايت نمود.
5. وقتى شما پايگاه‏ها و يا وبلاگ‏هايى را كه با حال و فضاى وبلاگتان مرتبط هستند، معرفى مى‏كنيد و به آنها لينك مى‏دهيد، حوزه اطلاعات قرآنى را براى كاربران گسترده‏ايد و مانند آن است كه خوانندگان را به منابع بيشتر در باره موضوع مورد بحث خود ارجاع داده‏ايد و در تبيين مطالب خود از دانش ديگران نيز سود جسته‏ايد.
6. يكى ديگر از نكاتى كه به فرهنگ‏سازى در عرصه وبلاگ‏هاى قرآنى كمك مى‏نمايد، انسجام در بيان و سبك نوشتارى مطلوب و نيز ارائه منسجم و پيوسته مباحث مى‏باشد. سعى كنيد كه در نگارش مطالب قرآنى سبك نوشتارى شما با محتواى وبلاگتان همخوانى داشته باشد و همواره در انديشه روزآمدى مطالب خود و عرضه بحث‏هاى جديد و مورد نياز كاربران باشيد. طرح مضامين مهم، توجه به مناسبت‏هاى روز و نيز سؤالات و شبهات مبتلابه و پاسخ زودهنگام به پرسش‏هاى ارائه شده از سوى كاربران، از جمله مؤلفه‏هاى مهم يك وبلاگ مطلوب قرآنى به شمار مى‏آيند، مانند آنچه كه در وبلاگ «اطلاعات قرآنى» شاهد آن هستيم.
7. نكته ديگر، قالب و شكلى است كه يك وبلاگ قرآنى در آن ظاهر مى‏شود. برخى از وبلاگ‏هاى قرآنى با قالبى ارائه شده‏اند كه به هيچ عنوان شايسته يك وبلاگ قرآنى نيست. از اين‏رو، بايسته است كه پايگاه‏هايى مانند: پرشين بلاگ، بلاگفا، بلاگر و بلاگ اسكاى كه در زمينه وبلاگ خدمت‏رسانى مى‏كنند، قالب‏هاى آماده خود را براساس موضوعات موجود دسته‏بندى كنند و براى هر موضوع قالب‏هاى متناسب و متعددى را در معرض استفاده كاربران قرار دهند تا وبلاگ نويسان عزيز با توجه به نوع موضوع و فضاى وبلاگ خود قالب مناسبى را انتخاب كنند و پيكره مباحث خويش را با ظاهرى زيبا بيارايند و در پرتو هماهنگى اجزاء ساختارى و تصويرى با محتوا، بر جذابيت كار خود بيفزايند.
همچنين پايگاه‏هاى مذكور مى‏توانند به هنگام ثبت نام كاربران در فهرست اعضاى خود بسته به نوع موضوع انتخابى، مطالبى را جهت آموزش به وبلاگ‏نويسان ارائه كنند تا كاربران با دانش و تسلط بيشترى وارد اين فضا شوند.
8. خلاقيت در ارائه موضوعات نوين، استفاده از انتقادات و پيشنهادات سازنده ديگر وبلاگ نويسان اين عرصه، ابتكار عمل در طرح مباحث و فعاليت مستمر، پرداختن به مباحث مهم روز، ايجاد فضاى گفتگو و مشاركت قرآنى در ميان كاربران و توجه به مباحث آموزشى، همگى از گام‏هايى هستند كه باعث شكل‏گيرى فرهنگ پويا و بالنده قرآنى در زمينه وبلاگ‏نويسى گرديده، به گسترش احكام و معارف اسلامى و معنوى مى‏انجامد.
وبلاگ‏هايى نظير: «تفسير قرآن» ، «داستان‏هاى قرآنى» و «تاريخ قرآن» با وجود كاستى‏هايى كه دارند، از جمله وبلاگ‏هايى هستند كه به جهت انتخاب عنوان خوب، پرداختن به موضوع مهم و يا طرح مباحث مفيد قرآنى، در خور توجه و تقديرند.