چکیده
شبكه جهانى اينترنت، مجموعهاى انبوه و گسترده از اطلاعات است كه به شكلهاى مختلفى از اين درياى عظيم محتوا و اطلاعات استفاده مىگردد.
نرمافزارهاى اينترنتى، يكى از راههاى دسترسى راحت كاربران به محتواى اينترنت است كه معمولاً به صورت موضوعى تهيه شده و در قالب لوح فشرده عرضه مىشوند. در اين مقاله، ضمن بيان ديدگاههاى گوناگون درباره اين قبيل نرمافزارها، معايب و محاسن آنها مورد بررسى قرار گرفته و در نهايت، شيوههاى ارائه بهتر آنها نيز مطرح شده است.
واژگان كليدى: اطلاعات، اينترنت، نرمافزارهاى اينترنتى.
در عصر كنونى كه به عصر اطلاعات(1) معروف است، شبكه جهانى اينترنت به عنوان بزرگترين ابزار تبادل اطلاعات شناخته مىشود كه در اين مجموعه گسترده اطلاعاتى، سرعت و ميزان توليد اطلاعات به صورت قابل توجهى رشد مىيابد. از اين رو، روزانه شش تا هفت هزار مقاله علمى فقط در آمريكا چاپ مىشود و اطلاعات موجود در جهان در هر پنج سال و نيم به ميزان دو برابر افزايش مىيابد.
اينترنت از بدو تولد تاكنون رشدى چشمگيرى داشته است و بىترديد، اين روند روزبهروز رو به افزايش و گسترش نيز خواهد بود. اين حركت رو به رشد، اينترنت را به يك بانك اطلاعاتى بزرگ تبديل كرده است كه بالتبع هرچه موضوعات و اطلاعات بيشترى را شامل شود، ابزارهاى متعدد و سيستمهاى قوى و بيشترى را براى دسترسى به محتواى آن مىطلبد. اينجاست كه ابزارها و سيستمها هر چقدر در مسير طبقهبندى اطلاعات و فراهم كردن انواع روشهاى دريافت اطلاعات و تسهيل آن قرار گيرند، بيشتر مورد توجه و استقبال استفاده كنندگان خواهند بود.
امروزه گرچه گامهاى مؤثرى در جهت ساماندهى و طبقهبندى اطلاعات اينترنت برداشته شده است، اما اين بانك اطلاعات جهانى همواره با كمبودهاى جدى در راستاى سازماندهى و نظاممند شدن خود روبهروست.از اين رو، با پيدايش اينترنت و توسعه روز افزون آن، پديده نرمافزارهاى اينترنتى نيز پا به عرصه وجود گذاشت.
نرمافزارهاى اينترنتى چيست؟
با توجه به تنوع اينترنت و شكلگيرى و تهيه انواع نرمافزارها از محتواى آن، ارائه تعريف جامع و كامل كه انواع نرمافزارهاى اينترنتى را شامل گردد، قدرى مشكل مىنمايد. در حال حاضر، نرمافزارهايى كه به شكلى مرتبط با اينترنت يا محتواى آن تهيه و عرضه مىشوند، به يكى از گونههاى ذيل است:
1. نرمافزارىهايى كه فقط نشانىهاى اينترنتى را معرفى مىكنند و شرح مختصرى درباره محتواى هر پايگاه بيان كرده، كاربر را براى استفاده بيشتر به پايگاههاى مورد نظر هدايت مىكنند. اين دسته از نرمافزارها، معمولاً در مورد نشانىهاى مربوط به يك موضوع خاص، مقالات يا كتابهاى يك موضوع و چكيده آنها كاربرد دارند و استفاده از متن را به اتصال به اينترنت وا مىگذارند.
2. نرمافزارىهايى كه علاوه بر ارائه نشانى، متون و محتواى پايگاهها را نيز در خود جاى دادهاند. دسته دوم، نرمافزارهايى هستند كه معمولاً به صورت موضوعى و يا در مورد موضوعى خاص تهيه و ارائه مىشوند. اين نرمافزارها كه تمام محتواى آن از اينترنت دريافت شده و جز امكانات كاربرى و كاربردى، چيزى خارج از اينترنت به آن افزوده نمىشود، از مهمترين انواع نرمافزار اينترنتى به شمار مىآيند.
3. سومين دسته، نرمافزارهاى پايگاهى است كه غالباً توسط صاحبان پايگاههايى ارائه مىشوند كه با هدف اطلاعرسانى و يا كارهاى فرهنگى و تبليغى تأسيس شدهاند. از آنجا كه به طور معمول، اطلاعات اين پايگاهها در حال افزايش است، مديران و صاحبان آنها لازم مىدانند تا در فاصلههاى زمانى خاص كليه اطلاعات موجود در پايگاه خود را بر روى يك نرمافزار عرضه كنند و از اين طريق، محتواى پايگاه خود را دراختيار علاقهمندان نيز قرار دهند.
4. نرم افزارهايى كه درباره خدمات اينترنت، شركتها يا مؤسسات اينترنتى اطلاعرسانى مىكنند و به معرفى پايگاههاى خدمات اينترنتى، معرفى ISP هاى خاص و تبليغ و فروش خدمات اينترنتى مىپردازند. اين دسته از نرمافزارها در واقع، جنبه تبليغاتى و تجارى دارند و گاهى فروش كارت اينترنت يا ارائه اطلاعات مربوط به دسترسى مشتريان به اينترنت نيز از طريق همين برنامهها انجام مىشود. معمولاً هر نرمافزار علاوه بر دسترسىهاى فوق، ابزارهاى خاص اينترنتى را نيز ارائه مىكند.
5. اما دسته آخر، نرمافزارهاى آموزش اينترنت يا ابزارهاى مرتبط با آن هستند. اين قبيل نرمافزارها در واقع، نرمافزارهاى آموزشىاند و اينترنتى به حساب نمىآيند؛ ولى به لحاظ موضوع آموزش، به نحوى با اينترنت مرتبط هستند.
بحث و بررسى درباره هر يك از انواع نرمافزارهاى فوق، مجال بيشترى را مىطلبد تا جداگانه درباره محاسن و معايب هر يك به سخن بپردازيم. اما آنچه در اين نوشتار مدنظر است، نرمافزارهاى نوع دوم است كه يكى از راههاى طبقهبندى موضوعى اطلاعات اينترنت به شمار مىآيند.
اين قبيل نرمافزارها غالباً به شكلى خاص مطالب موجود در اينترنت را عرضه مىكنند و راه استفاده از حجم انبوه اطلاعات اينترنت را نيز آسانتر مىنمايند، بهويژه اگر محتواى نرمافزارها به صورت موضوعى طبقهبندى شود و يا استفاده از اينترنت براى كاربر پر هزينه و كند باشد، جايگاه اين قبيل نرم افزارها بهتر شناخته مىشود.
اين نرمافزارها حتى با رشد سريع اينترنت و پيدايش زمينههاى دسترسى بسيارى از افراد به آن و كاهش هزينههاى ارتباطى و گسترش اطلاعات آن در زمينههاى مختلف، اهميت و جايگاه خود را از دست ندادهاند و با همه محدوديتهاى موجود، نقش خاص خود را حفظ نمودهاند.
نگاهى به نرمافزارهاى اينترنتى
اولين نرمافزارهاى اينترنتى در كشورهاى آمريكايى همزمان با پيدايش اينترنت تهيه و ارائه شدند. اين امر در كشورهاى مزبور به گونهاى بسيار جدى ادامه داشت و اطلاعات اينترنت همچنان از طريق نرمافزارها نيز به جامعه راه پيدا مىكردند؛ به عنوان مثال، نرمافزارهايى كه پايگاههاى كتاب دنيا را معرفى مىكردند، نرمافزارهايى كه به معرفى ISP هاى بزرگ دنيا مىپرداختند يا نرمافزارهاى Amrican OnLine ، از اين موارد به شمار مىآيند.
در كشور ما پس از پيدايش اينترنت، با فاصله بسيار كمى، نرمافزارهاى اينترنتى نيز توليد و عرضه شدند كه تقريباً براى تمام انواع نرمافزارهايى كه نام برده شد، طى چند سال اخير نمونههايى وجود دارد كه در ادامه بحث به عنوان نمونه به چند مورد اشاره مىكنيم:
1. نرمافزارىهاى موضوعى تهيه شده كه توسط شبكه اطلاعرسانى نور وابسته به مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى عرضه گرديده است و شامل: پايگاههاى اسلامى اينترنت (نسخه3)، قرآن در اينترنت (نسخه3)، فلسفه در اينترنت و كتابهاى اسلامى اينترنت (نسخه 1)(1) مىباشد.
نمونه ديگر، نرمافزار «انتصار الحق» اثر مؤسسه الحق الاسلاميه(2) است كه شامل مناظرات عقايد دكتر سيد عصام العماد و عثمان الخميس در اتاقهاى گفتگوى اينترنتى است. افزون براين، مىتوان به نرمافزار «پاسخ به شبهات» كه توسط مؤسسه تحقيقاتى حضرت ولى عصر(ع)(3)، تهيه شده است، اشاره كرد.
نرمافزار «فلسفه در اينترنت» كه از سوى مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى(ره)(4) تهيه شده است، به معرفى نشانىهاى اينترنتى در موضوع فلسفه مىپردازد و يا نرمافزار «راهنماى ابزار كاوش در اينترنت» توليد نشر كتابدار (5) به معرفى نشانىهاى جستجوگرها اختصاص يافته است.
2. نرمافزارهاى پايگاهى، مانند نرمافزارهاى مركز جهانى آل البيت (6) يا مركز الابحاث العقائدى (7) كه محتواى پايگاههاى مراكز مذكور را عرضه مىكنند.
3. انواع مختلف نرمافزارهاى آموزشى، مانند نرمافزارهاى شركت هادى سيستم و ايناك.
در اين ميان، نرمافزارىهاى موضوعى، مهمترين نرمافزارهاى اينترنتى هستند كه چنانچه با تحليل و طراحى منظم و هدفمند تهيه شوند، نتايج مفيدى را به دنبال خواهند داشت.
ارائه اين قبيل نرمافزارها معمولاً با نظرات گوناگون و در مواردى با ديدگاههايى متضاد مواجه است كه در اين مجال بدان اشاره مىكنيم.
برخى اين كار را بسيار ناچيز و كم ارزش شمرده و آن را يك نوع سوء استفاده از زحمات و كارهاى ديگران به حساب مىآوردند. خصوصاً اگر تهيه اين قبيل برنامهها جنبه تجارى به خود بگيرد، بيشتر مورد تهاجم اين عده قرار مىگيرد. اين گروه معتقدند كه دريافت اطلاعات از اينترنت و عرضه آن، نوعى سوء استفاده يا به عبارت ديگر، نوعى سرقت از آثار و زحمات ديگران به شمار مىرود. اين گروه بيشتر از زاويه تجارى و رعايت حقوق توليد كنندگان به اين مسئله نگريستهاند. غافل از اينكه اينترنت، فضاى عرضه اطلاعات و اطلاعرسانى متكى بر رايگان بودن و سهولت در دستيابى به محتواى آن است.
در مقابل اين گروه، عده ديگرى تهيه اين قبيل برنامهها را ضرورى و قابل تحسين دانسته و آن را در راستاى اطلاعرسانى راحت و آسان مىدانند و اين امر را ارزشمند تلقى مىكنند.
محاسن و معايب نرمافزارهاى اينترنتى
در اين بخش از سخن، به برخى از مهمترين محاسن و معايب نرمافزارهاى اينترنتى مىپردازيم تا با شناخت بيشترى نسبت به اين قبيل نرمافزارها به قضاوت بنشينيم:
1. از نظر اقتصادى اين نرمافزارها براى پژوهشگران، مناسب و به صرفه است. كسانى كه در موضوع خاصى نيازمند مجموعهاى از اطلاعات مدون و منظم هستند، براى دسترسى به آن اطلاعات و استفاده از آنها در اينترنت، بايد هزينه و وقت بيشترى را صرف كنند؛ در حالى كه استفاده از آن همه مطلب در يك برنامه، آن هم به صورت منظم و طبقهبندى شده، بسيار اقتصادىتر خواهد بود.
2. دستيابى به اطلاعات مدون از طريق لوحهاى فشرده اينترنتى، راحتتر و سريعتر صورت مىگيرد و حال آنكه استفاده مستقيم از اطلاعات موجود در اينترنت زمان و نيروى بيشترى مىطلبد، به خصوص، اگر كاربر خود آشنايى با ابزارهاى جستجو يا چگونگى ساختار اينترنت آشنايى نداشته باشد.
3. نرمافزارهاى اينترنتى، در واقع، يك اينترنت كوچك به شمار مىآيند كه بهراحتى و بدون نياز به اشتراك يا ابزار خاص ديگر، در اختيار كاربران قرار مىگيرند.
علاوه بر اين، كسانى كه به مجموعهاى از اطلاعات با موضوعى خاصى احتياج دارند، اما از اينترنت و پيامدهاى منفى آن براى خود و يا اطرافيان بهويژه فرزندان خويش بيمناك هستند نيز مىتوانند با خيال راحت از اين نوع برنامهها بهره ببرند.
4. مهمترين مشكل نرمافزارهاى اينترنتى، محدوديت آنهاست كه معمولاً اطلاعات آنها از نظر حجم و زمان محدود است.
اين مسئله در صورتى مهم و جدى تلقى مىنمايد كه از برنامههاى اينترنتى همه قابليتها و امكانات موجود در اينترنت را انتظار داشته باشيم؛ اما چنانچه زاويه ديد خود را تغيير داده و به اين گونه نرمافزارها اينترنتى مانند ساير برنامههايى بنگريم كه در موضوعى خاص و يا هدفى معين مجموعهاى از مسائل را پيش روى ما مىنهند، مشكل و نقصان مذكور رنگ مىبازد.
5. نقيصه ديگرى كه در مورد نرمافزارهاى اينترنتى كم و بيش مطرح مىشود، آن است كه در اين قبيل برنامهها معمولاً كار خاصى صورت نمىگيرد و اطلاعاتى كه ديگران زحمات و هزينههاى آن را متحمل شدهاند، از اينترنت دريافت شده و در يك لوح فشرده عرضه مىگردد.
براى حل اين مشكل، بايسته است كه مجريان و تهيه كنندگان اين قبيل نرمافزارها حقوق و مقررات استفاده از مطالب پايگاهها را رعايت كنند و همچنين در ارائه نوع، شكل و كيفيت ارائه مطالب پايگاهها امانتدار باشند.
شيوههاى ارائه بهتر
اكنون كه به برخى از مهمترين ويژگىها و مشخصههاى نرمافزار اينترنتى اشاره شد، لازم است پيشنهاداتى را نيز براى ارائه بهتر اين قبيل برنامهها مطرح كنيم. اگر در توليد و عرضه اين نوع نرمافزارهانكات زير رعايت شود، هيچ محدوديتى بروز نمىنمايد و مانعى بر سر راه ارائه آنها وجود نخواهد داشت:
1. رعايت قوانين مربوط به حقوق ديگران و كسب اجازه از صاحبان منابع و مطالب هر پايگاه، مسئله مهمى به شمار مىآيد.
البته عرضه پايگاهها و يا مطالب در اينترنت، به اين معناست كه هر گونه برداشت از آن نيز بلا مانع است. اما در مورد منابع و متون خاص، يا مواردى كه صاحبان پايگاهها نسبت به اخذ و نشر مطالب خود، تذكر دادهاند يا اخذ اطلاعات از پايگاه را منوط به اجازه كردهاند، بايد حقوق توليد كنندگان و صاحبان اصلى به طور دقيق رعايت گردد.
2. ارائه اين برنامهها نبايد به صورت عرضه اطلاعات خام باشد؛ بلكه لازم است كه مطالب آن را بر اساس موضوع و هدف معينى جمعآورى نمود و پس از طبقهبندى آنها قابليتهاى پژوهشى را نيز در دسترس كاربران قرار داد تا راه تحقيق براى پژوهشگران به شكل مطلوب سامان يابد.
3. در اين قبيل برنامهها بايد در عرضه اطلاعات به طور دقيق رعايت امامنت نمود و در ارائه ساختار و نوع مطالب هيچ تغييرى انجام نشود و در صورت لزوم تغييرات اجمالى، حتماً بدان يادآور شد.
4. براى حفظ امانت و رعايت حقوق مالكيت صاحبان پايگاهها و اطلاعات، نشانى پايگاهها و صفحات آنها به طور دقيق بيان شود.
5. در اين نوع نرمافزار بايد بيشتر به پيشبرد اهداف فرهنگى و اطلاعرسانى مناسب توجه كرد. بديهى است كه توجه به اهدافى اين چنين، جنبههاى تجارى داشتن آن را كمرنگ مىنمايد.
انواع نرمافزارهاى اينترنتى
نرمافزارهاى اينترنتى با توجه به موضوع و اهداف و نوع دستهبندى مطالب، به صورتهاى مختلفى عرضه مىشوند. رايجترين نوع آن، اين است كه مطالب پايگاهها به طور كامل از اينترنت دريافت شده و ضمن پالايش و حذف موارد غير مرتبط، با توجه به موضوع برنامه، كارهاى پژوهشى ديگرى روى مطالب صورت يك و در نهايت، در قالب يكى نرمافزار عرضه گردد.
نوع ديگر، آن است كه نسخه الكترونيكى و كتاب در كنار يكديگر تهيه شوند. در اين روش، كتاب و نرمافزار مكمل يكديگر به حساب مىآيند و هر يك به ديگرى وابسته است. اين شيوه، خود ممكن است به دو شكل انجام شود:
الف - كتاب شامل نشانىها و توصيفات باشد و مطالب اصلى در نرمافزار ارائه شود. از اين رو، كاربر بايد مطالب را در كتاب مطالعه كند و در صورت نياز به اصل منابع و متون موجود در نرمافزار نيز مراجعه كند.
ب - سى دى شامل نشانىها، شكلها، ساختارها و كليات مطالب هر پايگاه باشد و مطالب اصلى و نهايى، در كتاب عرضه شود.
هر كدام از انواع ياد شده براى موضوع و دستهاى خاص از مطالب مناسب است كه بايد با توجه به نوع مطالب و موضوعات، در مورد نوع نرمافزار چارهانديشى شود.
