كتابخانه ديجيتالى نور، امكانى كارآمد در ارائه اطلاعات
نویسنده
انتخاب کنید
بازدید
86
تاریخ انتشار
1384-06-12
فایل مطلب
متن مقاله
گفتگو با آقاى مجتبى سقائى معاون فنى مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى
منظور از كتابخانه ديجيتالى چيست؟ كتابخانه ديجيتالى با پيدايش روشهاى عرضه اطلاعات به صورت ديجيتال شكل گرفت. از زمانى كه نشر سنتى يا ارائه اطلاعات بهصورت چاپى، به سوى نشر الكترونيك گام برداشت، با پديدهاى به نام كتابهاى الكترونيكى مواجه شديم. اين متون به جاى كاغذ روى ديسكها و حافظه رايانهها ذخيره مىشدند و به وسيله رايانه بازيابى و ارائه مىگرديدند. محل و فضايى كه كتابهاى الكترونيكى و ديجيتالى را نگهدارى و سازماندهى مىكند و تمهيدات لازم را به منظور انواع پردازش، چگونگى دسترسى به اطلاعات، مرتبسازى و ذخيره مطالب و نيز ارائه قابليتهاى متنوع به كاربران فراهم مىسازد، كتابخانه ديجيتالى است. از اين رو، مىتوان اذعان داشت كه دستاوردهاى فنى در زمينه اطلاعات و دانشهاى مربوط به فناورى اطلاعات باعث شده كه امروزه تمامى امكانات و بهرهورىهايى كه در زمينه كتاب، نشر و كتابخانههاى سنتى وجود دارد و نيز همه اهدافى كه در اين حوزه دنبال مىشود، به صورت كاملتر، آسانتر، دقيقتر و سريعتر در كتابخانههاى ديجيتالى عرضه شود.
انگيزه توليد نرمافزار كتابخانه ديجيتالى نور چه بوده است؟ مهمترين هدف مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى، ارائه متون اسلامى به صورت رايانهاى در يك بستر مناسب و پيشرفته بوده است. به اين جهت، برنامههاى فراوانى عرضه شده است كه بهصورت دانشنامهها، كتابخانهها و برنامههاى چند رسانهاى مىباشند. همت مركز روى متون علوم اسلامى متمركز بوده و سعى داشته تا اين كتابها را به صورت ديجيتالى فراهم كند و برنامههاى مورد نياز كاربران خود را به بهترين شكل ارائه نمايد. به دنبال عرضه اين نرمافزارها در نسخههاى متفاوت و مواجهه با اتفاقاتى كه در دنياى فناورى اطلاعات رخ داده و نيز افقهاى جديدى كه بر اساس خواستهها و نيازهاى مخاطبان و كاربران پديد آمده است، مىتوان گفت كه ارائه كتابها و نشريات رايانهاى و كتابخانههاى نور روندى رو به رشد داشته باشد. نكته مهم اينكه بسيارى از مؤلفان و ناشران براى نشر گسترده محصولات خود، با چالشهاى جدى بهويژه در مسائل مادى و هزينه مالى انتشار، مواجه مىشوند و چه بسيار تاليفهايى كه به همين دليل منتشر نمىشوند. از سوى ديگر، بسيارى از محققان خواستار اين هستند كه كتابها و منابعى را كه به صورت چاپ شده در اختيار دارند، به صورت ديجيتالى نيز در اختيار داشته باشند و اگر كتابى از چاپ خارج مىشود، متن آن نيز در قالب نرمافزار عرضه شود تا از پژوهش ديجيتالى نيز بهره لازم را ببرند. بنابراين، با توليد «كتابخانه ديجيتالى نور» هم نياز كاربران و هم نياز ناشران و عرضهكنندن تأمين مىشود و بهيكباره هزينهها و چالشهاى مالى آن از پيش رو برداشته مىشود، هر چند براى رسيدن به اين هدف بايد اهتمام بيشترى از سوى مراكز مربوطه صورت گيرد تا ورود ناشران به فضاى ديجيتال با سرعت و اطمينان خاطر بيشترى تحقق يابد. مسئله ديگر، رويكرد و عملكرد مركز در زمينه متن و ارائه كتاب بهصورت الكترونيكى است كه تاكنون كارهاى ارائه شده بىنظير بوده و مركز داراى تجربه بالايى در اين زمينه است. در اين مورد ما با مراجعه بسيارى از عرضه كنندگان كتاب مواجه بوديم؛ آنها خواستار آن بودند كه به همراه محصولات توليدى خود، برنامه ديجيتالى آن را نيز ارائه دهند؛ ولى با راهكارهاى اين كار بهخوبى آشنا نبودند و تجربه لازم و كافى را در اين باره نداشتند. به همين منظور، اين مركز بر آن شد كه برنامهاى را با قابليتهاى عمومى كتابخانههاى نور عرضه نمايد تا بتواند تمام اطلاعات را در خود جاى دهد. بر اين اساس، به پيادهسازى طرح كتابخانه ديجيتالى نور پرداختيم.
لطفاً در مورد ويژگىهاى مهم اين كتابخانه توضيحات بيشترى ارائه دهيد. مهمترين ويژگى كتابخانه ديجيتالى نور، كلى بودن و عدم وابستگى آن به ديتا و يا رابط كاربر خاصى است كه تمام اين موارد مىتوانند متنوع ارائه شوند. ضمن اينكه كاربران و سفارشدهندگان اين كتابخانه با يك رابط كاربرى خاص روبهرو نيستند و برنامه مذكور از هر نظر همچون: گرافيك، متون و اطلاعات اصلى و جانبى آن قابل تغيير است. ويژگى ديگر اينكه بسيارى از امكانات كتابخانهاى شامل مرور زمان بودند و به ارتقاء نياز داشتند كه در كتابخانه ديجيتالى نور اين مورد نيز در نظر گرفته شد؛ به عنوان مثال، بهينهسازى بسيار خوبى را در قسمت نمايش فهرستها به انجام رسانيدهايم و يا در نمايش متون از قابليتهاى جديد استفاده نموده، در خصوص ارائه متن و شرح، از امكانات جديد و طراحى كارآمدى بهره جستهايم. اگر كتابخانههاى قبلى مركز را ملاحظه كرده باشيد، تقريباً قابليتهاى خوبى در زمينه متون داشتند؛ اما از متن فراتر نمىرفتند. به همين جهت، اگر بخواهيم كار درخور توجهى را ارائه دهيم، بايد اطلاعات كاملترى را مانند: فيلم، تصوير و صوت نيز مد نظر قرار دهيم كه اين كار در كتابخانه نور مورد توجه قرار گرفته و اجرا شده است. حداقل امكانات موجود در برنامه كتابخانه نور، نمايش متن به همراه قابليت دستيابى به انواع مختلف فهرستها مانند: فهرست درختى و گزينشى، انواع جستجو و يادداشتبردارى است؛ يعنى كتابخانه نور دستكم با اين سه جزء شروع مىشود و اگر هر نوع خواسته ديگرى داشته باشيم، مىتوانيم در برنامه بگنجانيم. قابليتهاى قابل افزايش به برنامهها به طور خلاصه عبارتاند از: لغتنامهها، قرآن كريم، امكانات چندرسانهاى (صوت، فيلم و تصوير)، شرح و متن و برقرارى ارتباط بين متون با يكديگر همچون: ارتباط بين متنها، پىنوشتها و يا ارتباط بين متن و شرح. در اين زمينه مىتوان هر قسمتى از متن را به قسمت يا قسمتهاى ديگر مرتبط كرد.
آيا در زمينه دسترسى كاربران به فهارس گوناگون كتب ارائهشده، تدبيرى انديشيدهايد؟ در هر كتابخانهاى ترتيب خاصى براى چينش كتابها وجود دارد، مانند مرتب كردن كتابها بر اساس: موضوع، قطع و اندازه، زمان چاپ و تأليف و يا زبان آنها. چه بسا مراجعهكنندگان به كتابخانههاى سنتى كه از چگونگى ترتيب كتابها مطلع نيستند و به همين جهت، در دستيابى و يافتن كتاب مورد نظر خود با مشكل مواجه مىشوند؛ ولى در كتابخانه ديجيتالى بهراحتى مىتوان كتابها را با ترتيبهاى متنوعى ارائه كرد، بدون اينكه كاربران با مشكل خاصى مواجه شوند؛ يعنى هر كاربر در زمان استفاده از برنامه مىتواند ترتيب قرار گرفتن كتابها را به دلخواه تعيين كند. در فهرست محتويات هر كتاب نيز نمودار درختى موضوعات در برنامه گنجانده شده است كه به دو صورت ارائه مىشوند: يكى به صورت فهرست گزينشى و ديگرى به صورت فهرست درختى. البته فهرستهاى متنوع ديگرى نيز مانند: فهرست اعلام، آيات، احاديث و اشعار نيز بنا به خواسته كاربر در برنامه كتابخانه ديجيتالى نور قابل عرضه مىباشد.
آيا در حال حاضر برنامه كتابخانه ديجيتالى نور جهت ارائه به علاقهمندان آماده است؟ اين برنامه، هم اينك آماده است و تاكنون به وسيله آن چند كتابخانه با امكانات متنوع نيز توليد شده است، مانند: «كتابخانه جامع فقه اهلبيت(ع)»، «كتابخانه نور عرفان2 و كتابخانه تراجم و كتابشناسى2». اين كتابخانهها، در قالب يك برنامه واحد هستند و تفاوت آنها فقط در رابط كاربرى آنهاست. كتابخانه نور مشتمل بر تأليفات امام خمينى(ره) و جمعى از مراجع، علماء و اساتيد حوزه و دانشگاه نيز در دست تهيه و گرفتن سفارش مىباشد كه اميد است در آينده نزديك تقديم پژوهشگران شود.
در زمينه فرمتگذارى و آمادهسازى، آيا امكان استفاده براى عموم وجود دارد يا اينكه بايد متخصصان مركز آن را انجام دهند؟ فرمتگذارى و آمادهسازى اطلاعات براى كتابخانه نور، از يك حداقل تا يك حداكثر قابل تعريف است. گاهى شما براى ارائه متون به يك نمايش پيشرفته كه دامنهها و حوزههاى مفهومى در آن تفكيك شده باشد، احتياج داريد و گاهى نيز به يك برنامه ساده نيازمنديد و از نمايشهاى پيچيده و فنى صرفنظر مىكنيد. تمام اين موارد به وسيله فرمتگذارى و تفكيك دامنههاى معنايى متون انجام مىشود. به طور كلى، روش پيادهسازى متون و اجراى آن، چه در سطح ابتدايى و چه در سطح بالا كه نيازمند تخصص لازم است، روش سخت و زمانبرى نيست و خوشبختانه برنامههاى كمكى فراوانى در اين زمينه آماده شده است كه مىتوانند بسيار مفيد بوده، روند فرمتگذارى و آمادهسازى متون را سامان بخشند.
يكى از مزاياى اين گونه كتابخانهها، امكان قرار گرفتن آنها در اينترنت است. لطفاً در اين زمينه نيز توضيح دهيد. برنامههاى ارائهشده، بهصورت offline توليد مىشوند و در حال حاضر، فقط از طريق نرمافزار و از روى حافظه رايانه قابل اجرا هستند و به صورت CD عرضه مىگردند. البته هماينك طرحى را دنبال مىكنيم تا اين كتابخانه را روى وب نيز عرضه كنيم. با وجود اين، كتابخانههايى براى استفاده در وب قبلاً توليد كردهايم كه مىتوان با تغييرات لازم، آنها را سفارشى كرد و مورد استفاده قرار داد.
با ارائه كتابخانه ديجيتالى، قالبهاى مختلف تحقيق، مثل كتاب يا روزنامه و نشريات سنتى، چه جايگاهى خواهند داشت؟ با وجود ويژگىهايى كه براى كتابخانه ديجيتالى برشمرديم، اما روزنامهها، كتابها و مقالات همچنان جايگاه خاص خود را دارند؛ يعنى با وجود دسترسى كاربران به اين برنامههاى رايانهاى به صورت online يا offline ، كتاب جايگاه خود را در تحقيقات از دست نمىدهد. در اينجا گاهى در مورد رقابت بين كتابخانههاى رايانهاى online و كتابخانههاى offline بحث و گفتگو مىشود كه به نظر مىرسد با توجه به شرايط و امكانات كنونى بايد در هر دو زمينه فعاليت كرد؛ زيرا هر كدام از كتابخانههاى مذكور داراى مزايايى هستند كه استفاده از آنها را ضرورى و مورد نياز كاربران در حوزه تحقيق جلوه مىدهند.
يكى از مشكلات محققان، يادداشت و فيشبردارى از مطالب مورد نظر است. آيا چنين امكانى براى كاربران پژوهشگر فراهم شده است؟ در اين خصوص امكانات و ابزارهاى تحقيقاتى متنوعى مانند: رنگى كردن متن (HiLight)، حاشيهنويسى، نمايهگذارى، انتقال به يادداشت يا انتقال متون به واژهپردازهايى چون Wordو زرنگار، براى كاربران برنامه فراهم مىباشد. محقق به وسيله امكان حاشيهنويسى مىتواند بر هر قسمت از متن، نظر خود را وارد كند و يا به وسيله قابليت نمايهزنى براى يك متن، عنوان خاصى قرار دهد و اين نمايه را به نقاط مختلف متن متصل كند و آنگاه از تمامى متون مرتبط با آن نمايه گزارش تهيه كند و يا بهوسيله آن نمايه به قسمتهاى مختلف متن دسترسى داشته باشد. اين امكانات در نشانهگذارى و يا رنگى كردن متن نيز موجود است كه تمامى اين ابزار، روند تحقيق را براى كاربران بهخوبى سامان مىدهد.
