فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

اشاره
«نرم‏افزار اعراب قرآن» در دوازدهمين نمايشگاه بين‏المللى قرآن كريم به عنوان نرم‏افزار برتر قرآنى شناخته شد و آقاى دكتر سيد رضا نجفى به دليل طراحى و توليد اين نرم‏افزار به افتخار ارزشمند «خادم القرآن» دست يافت.
دكتر نجفى، استاديار دانشگاه اصفهان و مدير گروه عربى اين دانشگاه است كه علاوه بر انتشار كتب و مقالات علمى متعدد، در زمينه توليد نرم‏افزارهاى قرآنى نيز فعاليت دارد. وى در سال 1372 نرم‏افزار قرآنى «كوثر» را كه جزء نخستين نرم‏افزارهاى قرآنى بود، طراحى كرد و ده سال بعد نرم‏افزار «اعراب القرآن» وى به عنوان نرم‏افزار برتر شناخته شد.
در اين نوشتار كه به قلم ايشان نگاشته شده است، با محتوا و امكانات نرم‏افزار اعراب القرآن آشنا مى‏شويم و نقد و بررسى آن را به مجال ديگرى مى‏سپاريم.

نرم‏افزار اعراب القرآن
«اعراب القرآن» نرم‏افزارى آموزشى-تحقيقاتى است كه در بر دارنده تمامى كلمات قرآن، اطلاعات صرفى و نحوى آنها، اعراب جمله‏ها در كل قرآن كريم، تلاوت آيات، ترجمه به هشت زبان، صوت كلمات قرآنى و صوت مشخصات آنها مى‏باشد.
زبان اصلى اين برنامه، عربى است؛ اما به گونه‏اى طراحى شده است كه براى كاربران زبان‏هاى فارسى و انگليسى نيز، به‏راحتى قابل استفاده است.
كاربران سطوح مقدماتى تا عالى اعم از دانش‏آموزان راهنمايى و دبيرستان، دانشجويان رشته‏هاى گوناگون، طلاب علوم دينى، فضلاى حوزه‏هاى علميه، پژوهشگران، مفسران و همه علاقه‏مندان علوم قرآنى - مى‏توانند از خدمات اين نرم‏افزار استفاده كنند.
به طور كلى، امكانات اين نرم‏افزار به شرح ذيل است:

1. بخش جستجو
در اين بخش مى‏توان كلمات مورد نظر را به تنهايى بر اساس مشخصه‏هاى صرفى و نحوى به صورت جداگانه و يا تركيبى از مشخصات صرفى و نحوى در محدوده خاص يا كل قرآن مورد جستجو قرار داد و نتيجه پژوهش را نيز مشاهده نمود.
حجم اطلاعات صرفى و نحوى قابل جستجو، حدود 10,000 صفحه است. با استفاده، از قابليت جستجو مى‏توان واژه‏هاى قرآنى را به روش‏هاى زير جستجو كرد:
1. جستجوى كلمه مورد نظر با اعراب يا بدون اعراب؛
2. جستجوى ريشه مورد نظر يا حروف اصلى كلمه؛
3. جستجوى وزن مورد نظر با اعراب يا بدون اعراب؛
4. جستجوى مشخصه صرفى مورد نظر؛
5. جستجوى مشخصه نحوى مورد نظر؛
6. جستجوى جمله‏هاى مورد نظر.
افزون بر اين، با توجه به مشخصات حرفى و نحوى كلمات و نيز مشخصات جمله‏ها مى‏توان جستجوهاى متعددى را در قرآن انجام داد.
1-1. مشخصات صرفى
در اين لوح فشرده، مشخصات صرفى در سه بخش اسم، فعل و صرف ارائه گرديده است.
مشخصات صرفى اسماء كه در اين برنامه قابل جستجوست، به قرار زير است:
حروف اصلى اسم، وزن كلمه، بناى اسم (ثلاثى، رباعى و خماسى)، نوع اسم (28 گزينه)، مجرد و مزيد، جامد و مشتق، نوع مشتق (8 گزينه)، معرب و مبنى، نوع مبنى (23 گزينه) و علامت بناء (9 گزينه).
مشخصه‏هاى صرفى افعال كه در لوح فشرده اعراب القرآن قابل پژوهش است، عبارت‏اند از:
بناى فعل (ثلاثى و رباعى)، نوع فعل (ماضى مضارع و امر)، صيغه 1 تا 90 (14 گزينه)، مجرد و مزيد، نوع مزيد (10 گزينه) معلوم و مجهول، نوع مرفوع؛ فاعل يا نائب فاعل يا اسم فعل ناقص (9 گزينه)، لازم و متعدى (14 گزينه)، معرب و مبنى، نوع مبنى و علامت بناء (9 گزينه).
و اما مشخصات صرفى حروف، از قرار ذيل است:
نوع حرف (54 گزينه)، نوع عمل (2 گزينه)، مبنى، نوع بناء (23 گزينه) و علامت بناء (9 گزينه).
2-1. مشخصات نحوى
كاربر به وسيله مشخصات نحوى موجود در اين برنامه مى‏تواند به جستجوى نحوى در واژگان قرآن بپردازد.
در قسمت مشخصات نحوى اسم، مشخصه‏هاى ذيل قابل دستيابى است:
نقش اعرابى (60 گزينه)، نوع اعراب (4 گزينه)، علامت اعراب (گزينه 10)، كيفيت اعراب (3 گزينه)،
علامت اعراب (10 گزينه) و كيفيت اعراب (3 گزينه).
3-1. مشخصات جمل
در خصوص بررسى مشخصات جمل، دو نوع از جملات قابل بررسى است:
1. جمله‏هايى كه محلى از اعراب دارند.
2. جمله‏هايى كه محلى از اعراب ندارند.
گفتنى است در ذكر مشخصات صرفى يا نحوى كه ممكن است وجوه ديگرى نيز صحيح باشد، نظر مشهورتر - معمولاً بر اساس نحو بصره - انتخاب شده و ديگر وجوه به هنگام ضرورت، با ذكر نام صاحب نظر يا صاحب اثر در ذيل آن آمده است. بديهى است كه در اين برنامه به جهت رعايت اختصار، همه وجوه محتمل ارائه نشده است.

2.تلاوت و ترجمه
در اين قسمت مى‏توان به آيات قرآن با صداى مرحوم عبد الباسط عبدالصمد گوش جان سپرد و هم‏زمان هشت ترجمه قرآن كريم را به زبان‏هاى: فارسى، انگليسى، آلمانى، فرانسوى، اسپانيايى، ايتاليايى، تركى و بوسنيايى شاهد بود.
قابليت ديگر اين نرم‏افزار آن است كه مى‏توان ضمن شنيدن صوت آيات مورد نظر به كار جستجو در قسمت‏هاى ديگر نيز پرداخت.

3. نمايش
اطلاع از نتايج آمارى جستجوى مورد نظر در اين بخش ارائه شده است. كاربر مى‏تواند و نتايج جستجو را به دو صورت زير مشاهده نمايد:
3-1. نمايش متوالى واژه‏ها
در اين قسمت، پژوهشگر در هر صفحه شاهد سه كلمه با تمامى اطلاعات صرفى و نحوى خواهد بود و با استفاده از كليدهاى مخصوص مى‏توان اولين و يا آخرين واژه و يا سه كلمه بعدى يا قبلى را ملاحظه نمود.
3-2. نمايش واژه‏اى
در اين بخش مى‏توان تنها يك كلمه يا همه اطلاعات صرفى و نحوى آن را مشاهده كرد. گفتنى است كه در اين قسمت براى هر كدام از اسم و فعل و حرف به اقتضاى تفاوت اطلاعات، صفحه‏اى ويژه اختصاص يافته است.
ضمن، اينكه در قسمت مشاهده نتايج جستجو، صوت كلمات مورد نظر و نيز تلفظ مشخصات صرفى نحوى و اعراب جمله‏ها با صداى قارى بين‏المللى استاد مقدم و نيز تلاوت آيه مورد نظر، قابل شنيدن است.