اشاره وبلاگ يكى از هزاران پديده عالمگير دنياى حاضر است. نويسنده در اين مقاله، سعى كرده است به اختصار به بررسى وبلاگها با رويكرد دينى بپردازد، وبلاگ دينى را شناسايى كرده و تعريفى جامع و بايسته از آن ارائه نمايد. نگارنده همچنين به بررسى مزايا و نيز لزوم استفاده از وبلاگ در بيان مفاهيم دينى به طور وسيع و مستقيم و محتواسازى دينى بر روى اينترنت پرداخته است و در آخر هم به گوشهاى از اشكالهاى شكلى وبلاگنويسى دينى اشاره كرده و راهكارهايى را براى رفع آن عرضه داشته است.
ويژگىهاى وبلاگ دينى يكى از رويكردهاى مثبت و تأثيرگذار در عرصه وبلاگ نويسى، اهتمام به بيان مفاهيم دينى و ارائه فعاليتهاى مذهبى است. وبلاگنويسان بسيارى به اين امر پرداختهاند و تمام يا بخشى از وبلاگ خود را به موضوعات دينى اختصاص دادهاند؛ چنان كه وبلاگهايى كه به مجامع، هيئتها و دستههاى دينى و مذهبى وابستگى دارند، مواضع مذهبى و گزارش فعاليتهاى خود را پوشش مىدهند. وبلاگهاى دينى فارسى، معمولاً به مذهب شيعه مربوط مىشوند و وبلاگهاى ديگر مذاهب اسلامى و وبلاگهاى اقليتهاى دينى، درصد ناچيزى از آن را شاملمى شوند. نامگذارى وبلاگهاى دينى هم غالباً برگرفته از محتواى دينى خود وبلاگهاست كه غالباً به موضوعاتى چون قرآن كريم، اهلبيت)ع)، فقه و اصول و تشريح مبانى مذهب مىپردازند. نكته قابل بحث، در تعريف وبلاگهاى دينى نهفته است. به راستى كدام وبلاگها را مىتوان وبلاگ دينى نام نهاد؟ آيا صرف ظاهر مذهبى وبلاگ و يا محتواى آن، آن را در زمره وبلاگهاى دينى جاى مىدهد؟ يا اينكه آيا هر وبلاگى كه نويسنده آن متشرّع و اهل دين باشد، وبلاگ دينى است، هر چند كه تماماً به بحث دين نپردازد؟ زبان ارائه و نحوه بيان وبلاگهاى دينى چگونه است؟ با توجه به حساسيت در صداقت و اصالت بيان و ارائه محتواى دينى، اعتمادپذيرى به وبلاگها چگونه است؟ براى رسيدن به تعريفى جامع از وبلاگ دينى، بهتر است، به نكاتى چند اشاره كنيم. برخى از وبلاگهايى كه در ابتداى امر و پيش از تعريف واقعى از وبلاگ دينى در اين دسته قرار مىگيرند، تنها نام وبلاگ خود را مرتبط با مفاهيم دينى انتخاب كردهاند و محتواى آنها ارتباط چندانى با مفاهيم دينى ندارد. برخى ديگر نيز از نامهايى ديگر براى وبلاگ خود استفاده كرده، و بخشى از موضوعات مختلف وبلاگ خويش را به بيان مفاهيم و مطالب دينى اختصاص دادهاند. برخى وبلاگها، اصولاً از هيچ محتواى دينى برخوردار نيستند و به موضوعات ديگر مىپردازند، لكن ويژگى بارز نويسنده آن، پايبندى به احكام دينى است. بعضى نيز به تناسب ايّام و رويدادهاى مذهبى يادداشت و يا مطلبى دينى را عرضه نمودهاند. در عين حال، وبلاگهاى ديگرى هم هستند كه چه در نامگذارى، چه در انتخاب و درج محتوا و چه در ظاهر و قالب وبلاگ، داراى ويژگىها و نشانههايى هستند كه شيوه و منش اداره وبلاگ را صرفاً در حوزه مطالب و موضوعات دينى نشان مىدهند. تاكنون در حوزه وبلاگنويسى، هيچ تعريف مشخصى براى هيچكدام از دستهبندىهاى موضوعى وبلاگها ارائه نشده و شناسايى و دستهبندى وبلاگها، كاملاً سليقهاى صورت گرفته است. اما مىتوان وبلاگ دينى را وبلاگى دانست كه تماماً و بخش عمدهاى از فعاليت خود را به دين و مفاهيم دينى اختصاص مىدهد. علاوه بر محتوا، قالب و گرافيك وبلاگ هم نشاندهنده منش دينى و مذهبى آن است. همچنين مىتوان مشخصاتى ديگر نظير برخوردارى از زبان سليس و روان براى بيان مفاهيم و ارجاعات به منابع دينى ديگر را از مشخصّههاى يك وبلاگ دينى موفّق دانست.
رويكردهاى وبلاگ دينى چنانكه ذكر شد، بيشتر وبلاگهاى دينى فارسى، درباره موضوعات مربوط به قرآن كريم، اهلبيت (ع)، فقه و اصول و تشريح مبانى شريعت و مذهب مىنويسند؛ به عنوان نمونه، تفسير و معارف قرآن كريم، بيان شأن نزول آيات و سور، داستانهاى قرآنى و علوم قرآنى از روىكردهاى مهم وبلاگهاى قرآنى است. از ميان وبلاگهايى كه به بيان زندگى اهلبيت(ع) و سيره و حديث آنان اختصاص دارد، وبلاگهايى كه در مورد وجود مبارك حضرت ولىعصر (عج) و مسئله انتظار مىنويسند، چشمگير و پررونق هستند. وبلاگهايى را نيز كه به صورت تخصّصى به اصول شريعت، مذهب و فقه مىپردازند، غالباً اساتيد حوزه علميه و يا طلاّب جوان مدارس اسلامى و دانشجويان رشتههاى معارف و الهيات مديريت مىكنند. از اينرو، وبلاگهاى دينى، عرصه و مجال تازهاى براى بيان همه مفاهيم گسترده دينى و تبليغ شعائر و آموزههاى دين به شمار مىآيند. گفتنى است كه برخى از پايگاههاى ارائه كننده وبلاگ، دستهبندىهاى خود را در صفحه آغازين پايگاه ارائه كردهاند كه با انتخاب دستهاى كه مذهبى يا دينى نام نهاده شده، مىتوان به فهرست وبلاگهاى دينى آن پايگاه دست يافت.
بهرهگيرى از وبلاگ در بيان مفاهيم دينى وبلاگ ابزارى مناسب براى انتقال مفاهيم دينى به مخاطب مىباشد و از آنجا كه فنّاورى عصر جديد گذشته از فوايدش، عوارضى چون فراموشى و دور شدن از برخى جنبههاى معنوى زندگى و دين را بر مردم تحميل كرده است. لزوم استفاده هوشمندانه و صحيح از وبلاگ به عنوان يكى از مظاهر فنّاورى اجتناب ناپذير مىشود. اينترنت و وبلاگ، رسانههاى مدرن و خوش آب و رنگى هستند كه افكار مخاطب را به گونه مطلوبى به سوى خود معطوف مىكنند. يكى از مهمترين جنبههاى آموزش، بهره گرفتن از همين جلوهها و مظاهر زيبا و جذّاب در امر آموزشى است. به اين ترتيب، نكات ديگرى همچون قالب ظاهرى و ملاحظات فنّى و برنامهنويسى محيط وبلاگ نيز اهميّت پيدا مىكند كه به آن نيز اشارهاى خواهم كرد. وبلاگهاى دينى كه امروزه بر روى اينترنت ارائه مىشوند، بيشتر از آنكه بيانگر مفاهيم و علوم دينى باشند، نشانگر احساسات مذهبى نويسندگان آن هستند. برداشتها و زمينههاى ذهنى كه افراد از آموزههاى دين و يا زندگانى و سيره ائمّه اطهار (ع) دارند، بخش مهمّى از وبلاگهاى دينى را تشكيل مىدهند؛ براى مثال، در مناسبتهاى مذهبى، چه ايّام عيد و چه عزا، به بيان مطالبى درباره آن پرداخته و از تصوير و نواى مرتبط نيز استفاده مىكنند. برخى وبلاگها نيز به موضوع مهدويّت و مسئله انتظار مىپردازند و گاهى اوقات با زبانى كاملاً ادبى و يا برآمده از احساسات قلبى با حضرت مهدى(عج) سخن مىگويند بعضى ديگر نيز واگويههاى خويش با خداوند را دستمايه وبلاگ خود قرار داده، با بيانى با خداوند به راز و نياز مىنشينند و يا با تأثيرپذيرى از مناجاتنامهها و الهىنامههاى بزرگان، به همان سبك و سياق وبلاگنويسى مىنمايند؛ چنان برخى از اين دست وبلاگنويسان در بين نوشتههاى خود به نكات فلسفى و عرفانى نيز اشاره كردهاند. البته، وبلاگهاى تخصّصى دينى را بيشتر طلاّب علوم دينى، دانشجويان رشتههاى معارف و الهيات و يا علاقمندانى كه در كنار تخصّص اصلى خود به علوم و معارف دينى مىپردازند، مديريت مىكنند. بدون شك، نامدارترين اين نوع وبلاگها، وبلاگ »منبرنت» است كه به وسيله يكى از طلاّب جوان اداره مىشود. گفتنى است كه برخى وبلاگهاى طلاب دينى به منظور جمعآورى سؤالات و شبهههاى مخاطبان و پاسخگويى به آنها تأسيس شدهاند. شمار ديگرى از وبلاگهاى دينى، بعضى از مسائل مبتلا به جوانان، مانند ازدواج مورد بحث و بررسى قرار گرفته است. اين قبيل وبلاگها، سعى دارند تا به بهترين وجه، كاركرد و نقش پررنگ و تأثيرگذار دين را در شئون مختلف زندگى ارائه و معرّفى نمايند.
اجتماع وبلاگهاى دينى در ميان وبلاگهاى فارسى، وبلاگهاى دينى، بيش از همه به تشكيل تجمّعات و هيئتهاى وبلاگى و اينترنتى همّت گماردهاند. بهطور معمول، آشنايى وبلاگنويسان در هر حوزه، ابتدا از طريق همان وبلاگ شكل مىگيرد. سپس اين رابطه از طريق درج لينك به وبلاگهاى همديگر و بخش نظرات، محكمتر شده و رفتهرفته با فراخوانهاى دوستانه و قرارهاى به اصطلاح وبلاگى شكل محكمترى به خود مىگيرد. گروههاى وبلاگى معمولاً هر يك ماه يك بار، با هم قرار دارند و گاه قرار خود را در مزار شهدا، گاه در حسينيه و مسجد، گاه در شبهاى جمعه و در مجلس دعاى كميل و گاه به مناسبت ايّام در مجالس مذهبى ترتيب مىدهند. حتّى در برخى فرصتها، سفرهاى زيارتى به مشهد و يا قم نيز تشكيل مىدهند. يكى از بزرگترين و فعّالترين گروههاى دينى و فرهنگى، گروه «رهپويان وصال» در شيراز است. اگر چه تشكيل اين گروه و آغاز به كار آن نه در فضاى سايبر، بلكه در دنياى واقعى بوده است، اما در حال حاضر، بسيارى از فعاليتهاى تبليغى گسترده خود را بر روى اينترنت انجام مىدهند. اين گروه موفّق، با استفاده بجا و هوشمندانه از امكانات اينترنتى، زير نظر حجة الاسلام انجوىنژاد (مسئول گروه) نمونه خوبى از تجمعّات مذهبى را شكل دادهاند. پايگاه اطلاعرسانى «هيئت» نيز كه براى معرفى هيئتهاى مذهبى سراسر كشور تأسيس شده، اخيراً با در اختيار گذاشتن امكانات وبلاگ به هيئتهاى مذهبى، عملاً تجمعى از وبلاگهاى مذهبى هيئتهاى سراسر كشور را فراهم آورده است. شابان توجه است كه تشكيل چنين تجمعاتى، براى رشد و افزايش سطح محتوايى و شكلى وبلاگهاى دينى، بسيار مؤثر و كارساز است. در اين تجمّعات، افراد با شخصيتهاى فرهيخته علمى و مذهبى آشنا مىشوند و همين آشنايى، زمينه را براى انتقال معلومات دينى، نقد افكار و آرا و تبليغ بيشتر براى وبلاگها، فراهم و مساعد مىكند. از سويى ديگر، ايجاد پايگاههايى براى وبلاگهاى دينى با در نظر گرفتن رويكردهاى آنان و نيز نظارت و راهنمايى مستمر به وسيله متخصّصان و صاحبنظران دينى و مذهبى، مىتواند از بروز و ارائه اطلاعات غلط و تحريفشده در وبلاگها جلوگيرى كند و مانع انتشار هر گونه شبهه و مطالب نادرست شوند.
اصالت و صداقت در وبلاگ دينى همانطور كه گفتيم، وبلاگها در محيط اينترنت توليد محتوا مىكنند؛ محتوايى كه مىتواند درست، غلط و يا شبههناك باشد. حال، اين سؤال مطرح است كه براى تشخيص اصالت و درستى محتواى در دسترس، چه ملاكهايى را بايد درنظر گرفت؟ به عبارت ديگر، آيا اعتماد به مطالب وبلاگها كار درستى است؟ آيا همه كاربران قادر به تشخيص اصالت و درستى مطلب ارائهشده هستند؟ و يا براى جلوگيرى از انحرافات احتمالى و بحثهاى شبههانگيز و تحريفات دينى، چه راهكارهايى بايد انديشيد؟ در پاسخ بايد گفت كه اين مسئله فقط مختص به وبلاگهاى دينى نيست و شامل مطالب ارائه شده در دستهبندىهاى ديگر وبلاگها نيز مىشود. برخى بر اين عقيدهاند كه نظارت بر وبلاگها و محتواى توليدى آنها از سوى مراكزى چون حوزه علميه قم، مىتواند راهكار مناسبى براى حفظ اصالت و صداقت محتواى وبلاگها باشد. امّا بايد توجّه داشت كه تعداد زياد وبلاگهاى دينى كه روز به روز بر تعداد آنها افزوده مىگردد، عملاً اين راهكار را ناكارآمد مىنمايد. به نظر مىرسد، بهترين و عملىترين راه براى خوانندهاى كه قصد بهرهگرفتن جدّى از محتواى وبلاگها را دارد، اين باشد كه تنها به مطالب ارائه شده در وبلاگ بسنده نكند و به منابع ديگر هم رجوع كند.
وبلاگهاى دينى از منظر ساختارشناسى شكل و ظاهر وبلاگ، در جذب خواننده و تأثرگذارى در او به لحاظ روانى بسيار مؤثّر است. در بسيارى از وبلاگهاى دينى مشاهده مىشود كه متأسفانه، با وجود برخوردارى از محتواى خوب و ارزشمند، ساختار مناسب و خوبى ندارند و همين مسئله موجب شده كه وبلاگ مزبور با همه شايستگىاش، در جذب مخاطب ناكام بماند. در طراحى قالبهاى وبلاگ، در كنار حفظ سادگى، بايد اصول زيبايى نيز رعايت شود. البته بايد حجم بارگذارى صفحه بر روى سيستم خواننده نيز مورد توجه قرار گيرد و وبلاگ به حدّى سنگين نباشد كه خواننده پيش از دريافت كامل صفحه و مطالعه آن، آن را رها كند. غالباً مشاهده مىشود كه وبلاگنويسان دينى از نواهاى مذهبى فراوانى استفاده مىبرند، بى آنكه به اين نكته توجّه داشته باشند كه حجم بالاى اين فايلهاى صوتى، باعث سنگينى صفحه شده و خواننده را در خصوص دريافت صفحه وبلاگ، با مشكل مواجه مىكند. براى رفع اين مشكل مىتوان، از فايلهايى كه حجم پايينترين دارند، استفاده كرد و يا از فرمتهايى استفاده شود نمود همزمان با دريافت، پخش هم مىشوند؛ يعنى فرمتهاى Streaming ، نظير: wma, ram, ra, rm. يكى از بهترين پيشنهادها براى طراحى قالبهاى زيبا، ساده و كم حجم، آن است كه مراكز مذهبى، به عنوان يك خدمت رايگان و يا با دريافت هزينهاى اندك، قالب مورد نياز وبلاگنويسان را تأمين كنند؛ چنان كه پايگاه «هيئت » در ايّام محرم سال گذشته، قالبهاى عزادارى زيبايى را براى استفاده وبلاگنويسان در وبلاگهاى خود ارائه كرد. در عين حال، توصيه نگارنده، به تفاوت داشتن و منحصر به فرد بودن قالب وبلاگ است؛ به بيان ديگر، بهتر است وبلاگنويسان از قالبهاى مشابه كمترى استفاده كنند. از سوى ديگر، امروزه استفاده از امكانات بىنظير و سودمند وبلاگنويسى، اهميت فراوانى دارد كه كمتر مورد توجه وبلاگنويسان مذهبى قرار مىگيرد. امكانات گستردهاى نظير: سيستمهاى مديريت محتواى پيشرفته، سيستمهاى بايگانى و مديريت لينك و دستهبندى، غالباً بر روى سرويسهاى رايگان عرضه نمىشوند و لازم است وبلاگنويس، با پرداخت هزينههاى جزئى، به ثبت دامنه اقدام نمايد و مقدارى از فضاى ايتنرنتى را براى خود اجاره كند. اين امر علاوه بر اينكه وى را نسبت به هدف و كار خود جدّى و مصمّم نشان مىدهد، به لحاظ روانى باعث مىشود كه مخاطب به بهرهگيرى بيشتر و بهتر از وبلاگ ترغيب شود. در حال حاضر، برخى از وبلاگنويسان مذهبى، اهميت و ضرورت اين امر را درك كرده، اقدام به ثبت دامنههاى اينترنتى شخصى كردهاند و ديگر با خدمات رايگان ارائهكننده خدمات وبلاگ، خداحافظى نمودهاند.
حمايت از وبلاگنويسى دينى از نكاتى كه در عرصه وبلاگنويسى دينى بايد مورد توجه قرار گيرد، حمايت و تشويق وبلاگنويسى دينى و وبلاگنويسان در اين عرصه است. بايد مراكز فرهنگى و عقيدتى جامعه، با اتّحاد برنامههاى تشويقى و حمايتى، از موج نوين وبلاگنويسى دينى، حمايت و پيشتيبانى كنند؛ چنان برگزارى همايشها، انتخاب وبلاگهاى برتر، اعطاى جايزه و نشان به وبلاگنويسان برجسته و حمايتهاى مادّى در عرصه وبلاگنويسى، مىتواند گام ارزشمند و مؤثرى در پيشبرد اهداف وبلاگهاى دينى و گسترش و انتقال مفاهيم دينى در جامعه به شمار آيد. البته تاكنون، يك بار در اين عرصه داورى شده و وبلاگهاى قرآنى مورد تشويق قرار گرفتهاند. نگارنده كه پيش از اين در وبلاگ خود، به مباحث قرآنى، خصوصاً تفسير قرآن كريم مىپرداخت، در يازدهمين نمايشگاه قرآن كريم در ماه رمضان، علاوه بر دريافت جايزهاى ارزشمند از وزير محترم فرهنگ و ارشاد اسلامى، به جهت پرداختن به قرآن كريم در وبلاگ، تقديرنامه دريافت كرده است. بديهى است كه چنين حمايتها و تقديرهايى، وبلاگنويسان دينى را به حضور در اين عرصه دلگرم نموده، آنان را در توليد و عرضه محتواى دينى غنى و مناسب بر روى اينترنت، تشويق مىكند.
