فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

اشاره
برخى از دانشمندان علم فناورى اطلاعات (IT) معتقدند، بشر پس از گذر از سه دوره يا سه موج تأثيرگذار در طول تاريخ (موج‏هاى كشاورزى، صنعت، و رايانه و اطلاعات) امروزه با ورود به قرن بيست و يكم، به موج چهارم يا «عصر مجازى» رسيده است كه به واسطه آن مى‏توان در يك فضاى مجازى، به دنيايى كاملاً واقعى دست يافت. از تجليات مهم اين فضاى جديد، «فناورى آموزش مجازى» است كه از طريق آن مفهوم آموزش به سبك كنونى، به سرعت در حال تغيير و دگرگونى است. تعابيرى چون آموزش از راه دور، آموزش باز، آموزش مستقل، آموزش غير حضورى، آموزش الكترونيكى، آموزش مجازى و... عليرغم تفاوت اندك، بر اين مفهوم دلالت دارند كه آموزش بدون نياز به رو در رويى استاد و شاگرد، در محيطى خاص انجام مى‏گيرد. جوهره اصلى آموزش از راه دور، جدايى فيزيكى استاد و شاگرد است.
چند سالى است كه شيوه‏هاى گونه‏گون آموزش از راه دور (به ويژه آموزش مجازى)، به كالاى پر زرق و برق بازار علمى كشور ما تبديل شده است؛ اما واقعيت اين است كه به دليل نو بودن اين پديده و پيچيدگى خاص آن، بسيارى مراكز مشتاق به دارا بودن اين نظام نوين آموزشى، با صرف بودجه‏هاى بسيار، نتوانسته‏اند اين كار را به گونه‏اى روشمند، استاندارد و كارآمد، به انجام رسانند و تنها تعداد انگشت شمارى از مراكز و دانشگاه‏ها، موفق شده‏اند كه به صورت رسمى از آموزش مجازى بهره گيرند.
سازمان حوزه‏ها و مدارس عليمه خارج از كشور، از نخستين نهادهايى بود كه با تأسيس مركز آموزش‏هاى غير حضورى (كه در گذشته با عنوان «مركز اسلامى آموزش از راه دور» شناخته مى‏شد) به دنبال آن بود كه با راه‏اندازى دانشكده‏هاى مجازى به زبان‏هاى مختلف و رشته‏هاى متفاوت، به فرا خور مخاطبان جهانى خود، حضورى ديگر را در عرصه جهانى تجربه كند. رويكردى كه فرايند آموزش در اين سازمان را با يك نو نگرى روبرو مى‏ساخت و برگى ديگر بر افتخارات پيشين آن مى‏افزود.
آنچه نگارش اين سطور را ضرورى مى‏سازد، نه تبليغ دانشگاه مجازى خاص، كه خدمت به جامعه علمى كشور و جلوگيرى از فعاليت‏هاى موازى و تكرارى است. در اين راستا اصول، فرايند و راهكارهاى راه‏اندازى يك دوره آموزش مجازى (Online) را طى معرفى اين مراحل در دانشگاه مجازى «فرهنگ و معارف اسلامى»، وابسته به سازمان (به صورت يك مطالعه موردى)، در اختيار ديگر نهادها و مراكز قرار مى‏دهيم.

نسل‏هاى آموزش از راه دور
آموزش مجازى (Virtual learning) يا از راه دور (Distance education)، آموزشى است كه ميان استاد و دانشجويى كه به لحاظ جغرافيايى از يك‏ديگر دور هستند، رخ مى‏دهد. اين نوع آموزش، در گذشته از طريق پست، ويدئو، تلويزيون كابلى و پخش ماهواره‏اى به انجام مى‏رسيد؛ ولى امروزه به كارگيرى فناورى‏هاى مختلف رايانه‏اى و اينترنتى، نظير پست الكترونيكى (E-mail)، كنفرانس رايانه‏اى (Computer Conferencing)، صفحات پيام (Message boards)، اتاق‏هاى گفتگو (Chat rooms) و ( Desktop-video) به اين نوع آموزش تكامل اساسى بخشيده و آن را به پيشرفته‏ترين شكل آموزش، يعنى آموزش مبتنى بر وب يا آموزشlineOnارتقاء داده است.
شايان ذكر است كه منظور از مراحل آموزش از راه دور در اين نوشته، نوع آخر، يعنى آموزش مبتنى بر وب است.
عناصر آموزش از راه دور:
عناصر آموزش از راه دور را مى‏توان بدين ترتيب برشمرد: ياد گيرنده (دانشجو)، ياد دهنده (استاد)، برنامه آموزشى (محتوا يا دانشى كه بايد آموخته شود) هدف (غايت آموزش يا فلسفه آن)، روش (شيوه‏هاى آموزش)، زمان و - مكان.
با توجه به مؤلفه‏هاى پيش‏گفته، پرسش اساسى اين است كه آموزش از راه دور (مجازى) با تكيه بر كدامين مؤلفه، بيشترين تأثير را دارد؟ در پاسخ به اين پرسش، سه نسلِ آموزش از راه دور پديد آمد كه عبارت است از:
1. معلم محور؛ اين مشخصه نسل اول آموزشگاه‏هاى از راه دور است كه طى آن كنترل فرآيند آموزش، بر دوش ياد دهنده است.
2. شاگرد محور؛ خصيصه شاگرد محورى اين است كه در آن ياددهنده موقعيت‏هايى را تدارك مى‏بيند كه ياد گيرنده در سطح شناخت خود، با مسئله جديدى روبرو مى‏شود و با استفاده از فرصت پيش آمده آزادانه به يادگيرى مى‏پردازد. كار معلم در اين رويكرد بر خود اكتشافى (Self discovering) استوار است.
3. محتوا محور؛ در اين روش، آموزش و يادگيرى بر محور محتواى ارائه شده توسط استاد و تكميل و ارتقاى دوباره آن، با توجه به باز خورد آن از سوى دانشجويان و شركت كنندگان استوار است. محتوا محورى رويكردِ نسل سوم آموزش‏هاى از راه دور است.
نسل سوم آموزش از راه دور، بر خلاف نسل‏هاى پيش‏تر در تلاش است تا محيط يادگيرى را براى دانشجويان فراهم آورد. اين محيط مجازى بوده، از طريق اينترنت ارائه مى‏گردد.
در آموزش‏هاى نسل سوم، محيط يادگيرى از فردى به گروهى تبديل مى‏شود و ياد گيرندگان، هم با يكديگر و هم با ياد دهنده در ارتباط هستند. اين ارتباطات مى‏تواند همزمان يا ناهمزمان باشند.
ارتباطات ناهمزمان از طريق پست الكترونيكى، گروه‏هاى خبرى، اطاق‏هاى مباحثه الكترونيكى، و ارتباطات همزمان به وسيله كلاس‏هاى مجازى و اطاق‏هاى گفت و گو انجام مى‏گيرد.
آنچه در دانشگاه مجازى فرهنگ و معارف اسلامى انجام گرفته بر اساس آموزش نسل سوم است.

مراحل راه‏اندازى آموزش مجازى (دانشگاه مجازى)
1. تهيه طرح راه‏اندازى دانشگاه مجازى
نخستين گام براى راه‏اندازى يك مركز آموزشى، ارائه طرح كلان و كلى آن است. اين مركز نيز در گام نخست، براى تهيه طرح راه‏اندازى دانشگاه مجازى، از كارشناسان متعددى (براى ارائه طرح) دعوت به عمل آورد. پس از ارائه چند طرحنامه در نهايت يكى از طرح‏ها (در مهر ماه 1380) مبناى عمل قرار گرفت.
اين طرح با استفاده از تخصص و تجربه اساتيد و كارشناسان علوم دينى و علوم فناورى و ارتباطات داخل و خارج از كشور تهيه و تنظيم شده است.
2. تشكيل شوراى سياستگذارى
به منظور تهيه و تبيين سياست‏هاى كلان و خط و مشى‏هاى اصولى مركز، در گام بعدى شوراى سياستگذارى مركز، با حضور صاحب نظرانى از حوزه و دانشگاه و اساتيد صاحب نام خارج كشور تشكيل گرديد و موفق شد، ضمن تعيين مقاطع رشته‏هاى تحصيلى، بيانيه اهداف و مأموريت‏هاى مركز را تهيه كند.
3. تهيه بيانيه مأموريت و اهداف
مأموريت يا رسالت، آرمانى است كه دليل وجود يك سازمان به شمار مى‏آيد و منظور اصلى تأسيس يك سازمان را تعريف مى‏كند.
با تشكيل شوراى سياستگذارى در مركز آموزش‏هاى غير حضورى، چنان كه پيش‏تر گفته شد، تهيه بيانيه مأموريت و اهداف به سامان رسيد. بر اساس اين بيانيه، مأموريت مركز آموزش‏هاى غير حضورى، باز توليد فرآورده‏ها و پيام‏هاى دينى متناسب با نيازها و انتظارات موجود در جامعه معاصر و عرضه آن به مسلمانان جهان است.
4. تعيين رشته
با توجه به مشاوره‏هاى بسيار با صاحب نظران داخل و خارج كشور و جمع‏بندى آن، مركز آموزش‏هاى غير حضورى موظف شد، نخستين برنامه آموزشى خود را در رشته «اخلاق» و مقطع كارشناسى ارشد، به زبان فارسى راه‏اندازى كند.
اين رشته، با توجه به گرايش شديد انسان امروزى به معنويت و اخلاق برگزيده شده است. در اين رشته مى‏توان پيام اسلام در زمينه اين موضوع را به انسان امروزى ارائه كرد.
با اميد به خداوند، پس از اجراى مرحله آزمايشى به زبان فارسى، رشته‏هاى ديگر، به زبان‏هاى مختلف راه‏اندازى خواهد شد.
5. راه‏اندازى پايگاه‏هاى مركز
مركز آموزش‏هاى غير حضورى سه پايگاه اينترنتى دارد كه عبارت است از: پايگاه مركز اسلامى آموزش از راه دور، پايگاه دانشگاه مجازى فرهنگ و معارف اسلامى و پايگاه كتابخانه ديجيتال.
در گام نخست، با توجه به ضرورت اطلاع رسانى، پايگاه اطلاع رسانى مركز آموزش‏هاى غير حضورى، با هدف برقرارى ارتباط با مخاطبان و زمينه سازى تأسيس دانشگاه مجازى راه‏اندازى شد.
چشم انداز اين پايگاه تلاش براى ايجاد پايگاهى است كه ضمن اطلاع رسانى در حوزه فعاليت‏هاى مركز آموزش از راه دور و در نهايت فراهم آوردن يك بانك اطلاعاتى خوب و قابل قبول مشتمل بر بولتن، مقالات، اخبار و ديگر مواد آموزشى، به نيازهاى علاقمندان به آموزش از راه دور پاسخ بدهد.
در حال حاضر، اين پايگاه دارى گزينه‏ها و اطلاعاتى چون، معرفى مركز و دانشگاه مجازى، اخبار و مقالاتِ فنآورى اطلاعات و آموزش از راه دور، كتابخانه ديجيتال، گاهنامه اطلاع‏رسانى مركز و ارتباط با مراكز و منابع مربوط به آموزش از راه دور است كه در سه زبان فارسى، عربى و انگليسى ارائه مى‏گردد. اين پايگاه با آدرس WWWW.icde.netقابل مشاهده است.
افزون بر پايگاه ياد شده، پايگاه اصلى دانشگاه مجازى با آدرس WWW.vuict.com راه‏اندازى شده است كه دانشجويان از طريق اين پايگاه، ضمن ثبت‏نام و آشنايى با رشته و واحدهاى آموزشى و...، تحصيلات خود را از طريق آن پى خواهند گرفت؛ به ديگر سخن، نرم‏افزارهاى دانشگاه از طريق اين پايگاه قابل استفاده است. پايگاه سوم به كتابخانه ديجيتال اختصاص دارد كه به زودى راه‏اندازى خواهد شد و در حال حاضر، از طريق پايگاه اطلاع رسانى مركز (icde.net) در دسترس است.
6. تهيه عناوين واحدهاى درسى و سر فصلهاى آموزشى:
در مرحله بعدى، اين مركز با تشكيل يك شوراى علمى متشكل از دكتر محسن جوادى، حجةالاسلام دكتر محمد على شمالى، حجةالاسلام دكتر شاملى، حجةالاسلام و المسلمين آل بويه، حجةالاسلام دكتر شهريارى و حجةالاسلام صادق‏نيا كه جملگى از صاحبان انديشه رأى بوده، پيشينه مفيدى در امر آموزش و پژوهش دارند، موفق شده است، عناوين واحدهاى آموزشى و پس از آن سرفصل‏هاى خود را تهيه و به تصويب برساند.
شوراى علمى مركز، پس از جلسات مكرر و بررسى چندين طرح پيشنهادى، به جمع‏بندى نهايى رسيد و واحدهاى زير را (با سرفصل‏هايى كه در پايگاه دانشگاه به تفصيل آمده است) به تصويب رساند:
1. فلسفه اخلاق (2 واحد).
2. مبانى نظرى اخلاق اسلامى (2 واحد).
3. انسان‏شناسى (2 واحد).
4. روان‏شناسى (روان‏شناسى رشد، شخصيت، مشاوره و رشد اخلاقى 2 واحد).
5. آشنايى با متون اخلاقى (2 واحد).
6. اخلاق و عرفان (2 واحد).
7. نظام تربيتى اسلام (2 واحد).
8. اخلاق مقايسه‏اى (1) دينى و غير دينى (2 واحد).
9. اخلاق مقايسه‏اى (2) بين الاديان (2 واحد).
10. اخلاق فردى اسلامى (3 واحد).
11. اخلاق اجتماعى اسلامى (3 واحد).
12. اخلاق كاربردى اسلامى (4 واحد).
13. پايان نامه (4 واحد).
7. تهيه نظامنامه توليد محتوا
پيش از شناسايى اساتيد و دعوت ايشان براى تدريس، لازم بود كه بر اساس استاندارد انتخاب شده براى توليد محتواى آموزشى، نظامنامه توليد محتوا كه در بر گيرنده موضوعات اصلى زير بود تهيه شود:
1. سامانه كلى محتواى هر درس.
2. عناصر و مؤلفه‏هاى اصلى محتوا.
3. چرخه و مراحل توليد محتوا و گروه‏ها و افراد دخيل در اين فرايند.
4. در نظامنامه توليد محتوا كه همه اساتيد، بر اساس آن محتواى مورد نظر خويش را توليد مى‏كنند، همه مفاهيم مربوط به دروس الكترونيكى، عناصر و اجزا، نيز ساز و كار تهيه آنها، به تشريح بيان شده است.
در يك طبقه‏بندى كلى، همه فعاليت‏هاى چرخه توليد محتواى الكترونيكى (كه بيش از 20 مرحله مى‏باشد) را مى‏توان در سه مرحله كلى، «توليد، باز توليد و پردازش فنى» گروه‏بندى كرد.
در مرحله توليد مؤلفه‏هايى چون شناسايى استاد، دعوت از استاد براى تدوين محتواى آموزشى، تعيين استاديار براى همكارى با استاد، تهيه محتواى اوليه توسط استاد و ارزيابى علمى آن قابل ذكر است.
باز توليد، از مراحلى است كه كار سنگين‏ترى را به خود اختصاص داده است. محتواى تدوين شده توسط استاد، از سوى استاديار مربوطه، به حداقل ده تا دوازده درس و هر درس، به چند SCO تبديل مى‏شود.
SCO يا پودمان آموزشى، جزيى از يك جلسه درسى است كه داراى ويژگى‏هاى خاصى (از جمله استقلال محتوايى) است. همه SCOها در اين مرحله، به تأييد ارزياب و تكنسين آموزشى رسيده و ويرايش مى‏شود. سپس كارهايى چون: فيلمبردارى از استاد، آماده سازى ضميمه‏هاى آموزشى مانند تصاوير گرافيكى، نمودارها، شكل‏ها، صدابردارى از گوينده براى بخش‏هايى از متن، توضيح واژگان مبهم و نيازمند به توضيح انجام مى‏گيرد. در نهايت دروس براى پياده سازى و پردازش، به بخش فنى تحويل داده مى‏شود.
پردازش فنى مرحله‏اى است كه طى آن امورى چون تايپ و غلطگيرى، آماده سازى فنى تصاوير گرافيكى تهيه شده در مرحله قبل، پويا نمايى و انيميشن، آماده سازى فيلم، صدا و تصاوير تهيه شده، تبديل متون به قالب‏هاى تحت وب HTML، نوشتن scriptهاى مورد نياز، ايجاد SCOبه صورت كامل و تست آن براى تطابق با SCORM(استاندارد رايج براى توليد دروس الكترونيكى) و آماده سازى آن براى بارگزارى در پرتال و در نهايت ارائه دروس در پرتال انجام مى‏گيرد. نهايى شدن درس به معناى تكميل مراحل توليد، باز توليد و پردازش فنى است.
8. تأسيس كتابخانه ديجيتال
لزوم و ضرورت وجود كتابخانه براى يك فرايند آموزشى، مركز را بر آن داشت تا با تأسيس كتابخانه الكترونيكى، اين نياز را مرتفع سازد. اين كتابخانه كه نرم‏افزار آن تهيه شده است و به زودى به كار گرفته مى‏شود، فعلاً به صورت html در همان پايگاه مركز قابل استفاده است.
با توجه به اين نكته كه در زمينه كتابخانه ديجيتال، برنامه مدون و آماده‏اى كه بتواند همه خواسته‏هاى مركز آموزش از راه دور را بر آورده سازد، وجود نداشت، اين مركز براى دستيابى به نرم‏افزار كتابخانه ديجيتال، مطالعات خود را در سه فاز مفهومى، فاز تحليلى و فاز امكان سنجى آغاز كرد و بر اساس نيازهاى مركز و يك پژوهشگاه مجازى در كنار يك دانشگاه مجازى، نرم‏افزارى توانمند، با قابليت‏هاى بسيار زياد و شايد منحصر به فرد تهيه كرد كه به زودى تحت عنوان پايگاهى مستقل در اختيار دانشجويان دانشگاه مجازى قرار خواهد گرفت. اين نرم‏افزار مى‏تواند كمك شايانى به همه مراكز و پژوهشگران علوم اسلامى باشد.
9. بررسى و مطالعه نرم‏افزارهاى لازم
فرآيند آموزش مجازى به نرم‏افزارهاى خاص خود نياز دارد. به همين دليل اين مركز، پس از تهيه طرح دانشگاه مجازى، تشكيل شوراى سياستگذارى و تعيين رشته و همزمان با كار آماده سازى متن و توليد محتوا، به مطالعه و بررسى نرم افزارهاى مورد نياز (از جمله نرم‏افزار LMS و نرم افزارLCMS) پرداخته است.
در اين راستا، با انجام مطالعاتى وسيع در خصوص دانشگاه‏هاى مجازى و بررسى نرم افزارهاى آموزش از راه دور و پايگاه‏هاى اينترنتى موجود، با شركت‏هاى مختلفى چون شركت object، انگاره نگار، بانى ساز و مركز فنآورى اطلاعات و ارتباطات دانشگاه صنعتى شريف به مشاوره پرداخته، نرم‏افزارهاى اين مؤسسات را مورد مطالعه قرار داده است. در نهايت و پس از كارشناسى‏هاى فراوان با تهيه ليست نيازمندى‏ها، پرتال آموزشى اين مركز توسط دانشگاه صنعتى شريف تهيه گرديد.

نرم افزارهاى آموزش مجازى مورد استفاده در مركز آموزش‏هاى غير حضورى، داراى قسمت‏هاى ذيل است:
الف) نرم‏افزار پرتال كه داراى كاركردهاى زير است:
- طبقه‏بندى محتويات؛ امكان سازماندهى محتويات و برنامه‏هاى كاربردى.
- مديريت محتويات؛ امكان ايجاد محتوا توسط كاربران غير حرفه‏اى.
- جست‏وجو و ايندكس گزارى محتويات.
- مديريت كاربران براى دسترسى به اجزاى موجود در پرتال.
- اختصاصى كردن و شخصى سازى.
- سازگارى با سيستم‏هاى موجود ديگر.
ب) نرم‏افزار LMS
نرم‏افزار LMS يا سيستم مديريت آموزش، امكان ارائه دروس، ثبت وقايع، سيستم هدايت مسير يادگيرى دروس و ابزارهاى مورد نياز براى برقرارى ارتباط استاد با دانشجو و دانشجويان با يك‏ديگر را بر عهده دارد.
همچنين گزارش‏هاى مناسب در مورد چگونگى عملكرد هر يك از عناصر فعال سيستم را در اختيار قرار مى‏دهد.
ج) نرم‏افزار LCMS
با مديريت محتواى دروس، امكان ساخت دروس و آزمون‏ها را در اختيار اساتيد قرار مى‏دهد. افزون بر اين، امكان پيش نمايش محتواى هر درس را نيز فراهم مى‏كند.
د) نرم‏افزار جامع آموزش
اين نرم‏افزار امكان ثبت‏نام، انتخاب واحد، حذف و اضافه و... را در اختيار قرار مى‏دهد. ثبت نمرات، صدور كارنامه و امور فارغ‏التحصيلان از ديگر كارهاى ديگر اين سيستم است.
ه ) نرم‏افزار كتابخانه ديجيتال
اين نرم‏افزار، امكانات فراوانى را در اختيار دانشجويان قرار مى‏دهد كه عبارت است از: امكان نمايش كتاب، مقاله، نشريه، پايان‏نامه، جزوه نسخه خطى و منابع صوتى و تصويرى، و امكانات پژوهشى، چون؛ امكان جست‏وجوهاى ساده و پيشرفته، امكان علامت‏گذارى، نمايه‏زنى، حاشيه‏نويسى، يادداشت بردارى، رنگى كردن، شخصى‏سازى، برخوردارى از بانك نويسندگان، كتابشناسى و چكيده كتاب‏ها و...
شايان ذكر است كه بين كتابخانه و دانشگاه مجازى مركز، پيوندهايى وجود دارد؛ بدين شكل كه علاوه بر استفاده مستقل از كتابخانه يا به حسب درخواست استاد، هر جا در دروس مختلف دانشگاه مجازى، نامى از كتابى ذكر شده باشد، دانشجويان با كليك بر روى نام كتاب به صورت مستقيم به كتابخانه ديجيتال منتقل شده، متن كامل يا دست كم كتاب‏شناسى و چكيده آن كتاب را در اختيار خواهند داشت.
10. برگزارى ترم آزمايشى
پس از مطالعات و فعاليت‏هاى مقدماتى لازم و توليد محتواى آموزشى به صورت استاندارد Scorm2/1 كه داراى قابليت‏هاى ويژه‏اى است، دانشگاه مجازى فعاليت خود را در رشته اخلاق به صورت آزمايشى آغاز كرد.
بدين منظور ثبت‏نام براى ترم آزمايشى، شهريور ماه آغاز گرديد و دوره آزمايشى در تاريخ 1384/9/23 همزمان با سالروز ميلاد پربركت حضرت على ابن موسى الرضا (ع) فعاليت خود را آغاز كرده است و در حال حاضر، دانشجويان در حال تحصيل در اين دوره هستند.
به اميد آنكه بتوانيم اين رشته مجازى را به دانشكده و دانشگاه مجازى به معناى واقعى تبديل كرده، پيام اخلاق و معنويت اسلام را آن گونه كه مرضى پيام‏آوران آن است، به همنوعانمان عرضه نماييم.
به اميد آنكه دانشگاه مجازى فرهنگ و معارف اسلامى الگوى خوبى براى راه‏اندازى دانشكده‏ها و دانشگاه‏هاى مجاز در همه رشته‏ها و گرايش‏هاى دينى باشد.