فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

مقدمه
لفظ اعتياد، بيشتر تداعيگر اعتيادهاى سنتى همچون اعتياد به الكل، نيكوتين، مواد مخدر و قمار است؛ اما اعتياد از طريق اينترنت با وجهه جديدى روبه‏رو شده است. گسترش رايانه‏هاى شخصى و افزايش اتصال به اينترنت در خانه و محل كار، منجر به ظهور معضلى به نام «اعتياد آنلاين» شده است. اعتياد به اينترنت شامل اعتياد به اتاق‏هاى گپ‏زنى، هرزه‏نگارى، قمار آنلاين و خريدهاى اينترنتى مى‏شود. همچون ديگر اعتيادها، اين نوع اعتياد نيز فرد معتاد را از خانواده و اطرافيانش منزوى مى‏سازد. اعتيادهاى رفتارى، همچون اعتياد به شبكه اينترنت، مى‏توانند موجب تخريب سلامت، روابط، احساسات و نهايتاً روح و روان فرد گردند. بنابراين، همان طور كه رايانه‏هاى شخصى روزبه‏روز در خانه‏هاى ما همچون دستگاه‏هاى تلويزيون جاى پاى خود را باز مى‏كنند و اتصال به شبكه اينترنت افزايش مى‏يابد، در راستاى مقابله با مضرات اين فناورى نوين نيز بايد گام‏هايى برداريم.
«اعتياد به اينترنت»، «اختلاف ناشى از استفاده بيش از حد از اينترنت» يا «استفاده نامعقول و بيمارگونه از اينترنت»، همگى عبارت‏هايى هستند كه براى توصيف يكى از بيمارى‏هاى نوين ناشى از اينترنت به كار مى‏روند. بدون توجه به نامى كه بر اين بيمارى مى‏نهند، بايد گفت كه به‏سختى مى‏توان پزشك يا روان‏پزشكى را پيدا كرد كه تا به حال با اين عارضه مدرن و ديجيتال مواجه نشده باشد. وكلاى حقوقى خانواده، از ميزان بالاى طلاق‏هاى ناشى از عشق مجازى، سكس مجازى (Cyber Sex) و ديگر امور جارى در اينترنت خبر مى‏دهند. چه بسيار كاركنانى كه به علت استفاده بيش از حد از پست الكترونيك، بارگذارى (Download) پورنوگرافى و يا وب‏گردى‏هاى بى‏پايان در محل كار، شغل خود را از دست داده‏اند. هيچ شكى نيست كه اينترنت پيش قراول انقلاب صنعتى ديجيتال است؛ اما اين پديده وقتى تأثيرات روانى قوى خود را بر زندگى برخى افراد مى‏گذارد، نشان مى‏دهد كه خطرات بالقوه‏اى نيز در چنته دارد. اينترنت آن گونه كه ما فكر مى‏كنيم، نيست؛ بلكه داراى آثار بالقوه اعتيادى قدرتمندى است.

واقعيت اعتياد به اينترنت و رايانه
به نظر مى‏رسد كه استفاده اعتيادى از اينترنت، همانند ديگر انواع اعتياد، داراى دوره تحمل و ترك مشابهى است. همچنين شواهد تحقيقاتى فزاينده‏اى تأكيد مى‏كنند كه بسيارى از كاربران اينترنت، تحت تأثيرات منفى استفاده از اينترنت قرار گرفته‏اند. اين گونه به نظر مى‏رسد كه وقتى شما نيازمند صرف وقت بيشترى در اينترنت هستيد و يا مى‏خواهيد به محتويات تحريك‏برانگيزترى دست پيدا كنيد، مى‏توانيد دايره صبر و تحمل خود را در قبال اين وسوسه افزايش دهيد. البته پايگاه‏هاى اينترنتى اعتيادآور و تحريك‏زا، لزوماً پايگاه‏هايى سكسى و غير اخلاقى نيستند؛ بلكه اغلب اوقات، در شمار پايگاه‏هاى بسيار معروف اينترنت (NetHeads) هستند كه فرد را به خود معتاد مى‏سازند. براساس يك نظرسنجى، 26 درصد كاربران اينترنت اظهار داشته‏اند كه به طور مرتب به پايگاه‏هاى پورنوگرافى سر مى‏زنند و اضافه كرده‏اند كه برخى اوقات دچار برانگيختگى جنسى نيز مى‏گردند. طبق اين تحقيق، اين افراد به طور متوسط در طول يك هفته، چهار ساعت را به گشت و گذار در پايگاه‏هاى غير اخلاقى بزرگسالان مى‏گذارنند و 37/5 درصد از آنان نيز اعتراف كرده‏اند كه در نتيجه تحريك برانگيزى اين سايت‏ها، دچار اعمال غير اخلاقى شده‏اند. براى چنين افرادى، اينترنت بيشترين تحريك برانگيزى و هيجان جنسى را فراهم مى‏كند.

از دست دادن كنترل
سرگذشت شخصى به نام فِرِد، بيانگر وقايع معمولى است كه بر سر افرادى مى‏آيد كه دل‏مشغولى‏هاى جنسى آنها، هنگامى كه با قدرت اينترنت تركيب مى‏شود، خطرات بسيارى مى‏آفريند. فِرِد، يك متخصص 29 ساله است كه شغل بسيار آتيه‏دارى نيز دارد. شيوه افرادى و در برخى اوقات محكوم به شكستِ استفاده او از اينترنت، نشان مى‏دهد كه اينترنت از لحاظ سكسى چقدر مى‏تواند اعتيادزا باشد.
وى شغل نان و آب‏دارى داشت و در صدد بود تا با يكى از رفقايش ازدواج كند. همه چيز خوب پيش مى‏رفت، جز اينكه ِفرِد به پايگاه‏هاى پورونوگرافى در اينترنت معتاد شده بود. او هر روز در سر كار حاضر مى‏شد و پس از آن، ساعت‏ها به ديدن عكس‏هاى مبتذل مشغول مى‏شد و حتى گاهى اوقات، او تا ساعت 3 بامداد پاى رايانه مى‏نشست؛ در حالى كه مى‏بايست ساعت 7 در محل كار خود حاضر مى‏شد. او مرتباً از پايگاه‏هاى پورنوگرافى فيلم‏هاى سكسى خريد مى‏كرد و اين عمل را تا آنجا ادامه داد كه متوجه شد، كارت اعتبارى‏اش خالى شده است. فِرِد صدها دلار براى اتصال به اينترنت خرج كرد؛ در حالى كه تنها هدف و كار او از وب‏گردى، جستجو و يافتن زنان عريان بود. او خود را معتاد و خارج از كنترل توصيف مى‏كرد و مى‏گفت كه نمى‏تواند جلوى خودش را بگيرد. او چندين مرتبه سعى به ترك اين عمل كرده بود؛ اما هيچ گاه به نتيجه نرسيده بود. او به ته خط رسيده بود و حس مى‏كرد كه ديگر كنترلى بر زندگى‏اش ندارد و از اين بابت شديداً نگران بود. او مى‏توانست ابعاد ديگر زندگى‏اش را كنترل كند؛ ولى اين يكى آن قدر قوى بود كه او را ناكام مى‏گذاشت. اما به هر حال، در نتيجه تلاش‏هاى يك گروه روان‏درمان، فِرِد نهايتاً توانست بر اين بيمارى فائق آيد و زندگى خود را دوباره شروع كند. براى فِرِد و بسيارى اشخاص ديگر، اينترنت مى‏تواند به محرك جنسى‏اى تبديل شود و نهايتاً به يك الگوى اعتيادى استفاده از آن، منتهى گردد.

زيان‏هاى جسمى و روانى
تفاوتى كه گاهى اوقات، پزشكان بين اعتياد جسمى و روانى قائل مى‏شوند، تا حدودى بى ربط و مطمئناً غير كاربردى است. ما موجودات «كلى سِرِشتى» هستيم.
شما هيچ گاه نمى‏توانيد اندام‏هايى را ببينيد كه بدون مغز در حال راه رفتن هستند و يا برعكس. البته شما حتماً با افراد تهى مغزى روبه‏رو شده‏ايد، اما منظور من آنان نيستند. اين تمايز مصنوعى بين ذهن و جسم، براى فهم چگونگى فعاليت اعتياد، ارزش كاربردى كمى دارد؛ زيرا ذهن و جسم، براى فهم چگونگى فعاليت اعتياد، ارزش كاربردى كمى دارند و به طور يكپارچه و منسجم فعاليت مى‏كنند، گويى كه هر دو يك واحدند. مسيرهاى شيميايى مجزايى وجود دارند كه كليه بخش‏هاى بدن ما را به سيستم عصبى مركزى بدن، از جمله سيستم درون‏ريز، متصل مى‏كند. به طور خلاصه، ما آنچه «فكر مى‏كنيم»، آنچه «حس مى‏كنيم» و آنچه «انجام مى‏دهيم»، هستيم و هر چه تجربه مى‏كنيم، بر سلامت جسمى و روانى ما تأثير مى‏گذارد. از اين‏رو، سلامتى به موجب روابط متقابل بين كليه ابعاد ما، از جمله بعد روانى كه كمتر مورد حس ماست، به وجود مى‏آيد.
بنابراين، بيمارى عبارت است از فقدان يكپارچگى بين اجزاى وجودى انسان. اعتياد مى‏تواند يك نشانه مهم در تبيين اين امر باشد كه اين عدم يكپارچگى چگونه مى‏تواند در زندگى ما تبلور يابد. وابستگى روانى‏اى كه هنگام اعتياد و عادت كردن به يك رفتار يا ماده رخ مى‏دهد، بسيار قوى است. تقريباً تمام افرادى كه من آنان را به علت اعتياد مورد درمان قرار داده‏ام، احساس «نياز» واقعى به رفتار يا ماده‏اى كه آنان را كنترل كند، دارند. همچنين بسيارى از افراد ديگرى كه من با آنان مصاحبه كرده‏ام نيز اذعان دارند كه آنان نيز، چنين حسى نسبت به استفاده از اينترنت دارند؛ اينترنت از حيطه كنترل آنان خارج شده و جايگاهى محورى و غير كاربردى در زندگى آنها يافته است.
شايد هيچ نمونه‏اى بهتر از ماجراى ساندرا هكر نتواند قدرت اعتياد به اينترنت را توصيف نمايد. اعتياد اينترنتى او عبارت بود از اعتياد به خواندن اخبار و عناوين مهم در پايگاه‏هاى خبرى اينترنت. وى از طرف دادگاه، به علت اينكه تمام شب و روز خود را پاى رايانه و اينترنت گذرانده بود و فرزندان خود را طى اين مدت رها كرده بود، تحت تعقيب قرار گرفت. او فرزندانش را در خانه‏اى كثيف و نكبت‏بار رها كرده بود؛ در حالى كه خود در يك اتاق تميز و زيبا، پاى يك رايانه جديد و مدرن به سر مى‏برد و هيچ توجهى به فرزندانش نمى‏كرد.
اين پرونده در كانون توجه افكار عمومى قرار گرفت؛ چرا كه تفكر عمومى مردم، مبنى بر عدم امكان اعتياد به اينترنت را مورد چالش قرار داد و نشان داد كه چگونه كودكان مى‏توانند تحت تأثيرات زيان‏بار اينترنت قرار بگيرند. اين ماجرا نشان داد كه اعتياد به اينترنت مى‏تواند حتى اصلى‏ترين غرايز ما؛ يعنى نگهدارى از كودكانمان را نيز تحت الشعاع خود قرار دهد. اگرچه قضيه ساندرا براى ما يك نمونه نادر به شمار مى‏رود، اما واقعيت اين است كه ماجراى مزبور، اولين و آخرين نمونه در اين زمينه نبوده و نخواهد بود. از آن زمان تاكنون، من ده‏ها مرتبه با پرونده‏هايى روبه‏رو شده‏ام كه در آنها اعتياد به اينترنت، زندگى‏هاى زناشويى، مشاغل، كسب و كار و روابط افراد را تحت تأثير قرار داده است و من مجبور شدم درباره اعتياد به اينترنت و مسائل حضانت كودكان، با افراد صاحب‏نظر به مشورت بپردازم.
رفتارهايى كه به طور بالقوه اعتياد آورند عبارت‏اند از: اعمال جنسى، قمار، تغذيه، ورزش، خريد، تلويزيون، رايانه، اينترنت، مواد مخدر و نوشيدنى‏هاى الكلى. البته اين فهرست به هيچ وجه جامع نيست و به اندازه اعمال لذت‏آورى كه وجود دارد، احتمال اعتياد نيز وجود دارد. من معتقدم كه فرآيند اصلى روانى - بيولوژيكى اعتياد، بدون توجه به منبع ايجاد آن، يكسان است. رفتارهاى ذكر شده در بالا، چه چيز مشتركى دارند؟ چه چيزى آنها را اعتيادآور مى‏سازد؟ و چرا برخى افراد از لحاظ روانى و فيزيولوژيكى به اين اعمال معتاد مى‏شوند؛ اما ديگران نمى‏شوند؟
در مجموع، اين اعمال كه به طور مرتب، -اگر نگوييم هر روز- توسط بيشتر مردم انجام مى‏شوند و هيچ مشكلى براى آنان ايجاد نمى‏كنند، هنگامى كه با شرايط ويژه‏اى همراه مى‏شوند، اثر اعتيادى خود را هويدا مى‏سازند. بيشتر اوقات، اين الگوى اعتيادى تا صورت جدّى و محكمى به خود نگيرد، خود را نشان نمى‏دهد و پس از آن است كه آثار زيان‏بار آن ظاهر مى‏گردد. بسيارى از افراد به اعمال و رفتارهاى على الظاهر بى خطر معتاد مى‏شوند و اينترنت نيز نمونه جديدى است كه اخيراً به فهرست بلند بالاى اعمال داراى پتانسيل اعتيادى اضافه شده است. يك نصب كننده مودم، اخيراً به من گفت كه او تا به حال واكنشى قوى‏تر از واكنش افرادى كه سرويس اينترنت آنان خراب مى‏شود، نديده است. او توضيح مى‏داد كه اين افراد، پس از قطع اتصال اينترنتى‏شان، دچار نوعى عزلت و گوشه‏گيرى مى‏شوند.

استفاده‏هاى بجا و نابجا از اينترنت
براى پاسخ دادن به اين سؤال، كه چرا اينترنت اين قدر اعتيادآور است اجازه بدهيد نگاهى گذرا به ماهيت قمار -كه بيشترين شباهت را به اينترنت دارد- بيندازيم.
تعداد كمى از مردم را خواهيد يافت كه به اعتيادآورى قمار معتقد باشند؛ اما واضح است كه اعتياد به قمار، يك پديده واقعى است و معتادان به قمار، به ناگاه پى مى‏برند كه به اين پديده معتاد شده‏اند. اين رفتار، تأثيرات فراوانى بر روابط و سلامتى آنها خواهد داشت. معتادان به قمار، ممكن است در اين راه، خانه، اتومبيل، خانواده و شغل خود را از دست بدهند. حال ممكن است آنها در يك كازينو مشغول قمار باشند، يا روى يك مسابقه ورزشى شرطبندى كرده باشند، براى بازار بورس قمار كرده باشند و يا اينكه صرفاً يك كارت‏بازى ساده انجام دهند؛ هر چه باشد، هدف آنها پيروزى در اين قمارهاست. همه اين رفتارها با بالا رفتن ميزان سروتونين (Serotonin) عصبى - شيميايى همراه است كه ما هنگام احساس شادى موقت، آن را حس مى‏كنيم. اين فرايند، كوتاه‏مدت اما بسيار شديد، لذت‏بخش و اعتيادآور است. ما مى‏دانيم كه بيشتر مردم دوست دارند تا چيزهاى لذت‏بخش را تجربه كنند و از چيزهاى غير لذت‏بخش دورى نمايند. همچنين مى‏دانيم كه آنها تجربه‏هايى را كه لذت‏بخش مى‏دانند، تكرار خواهند نمود. زندگى معمولى در مقايسه با هيجان اعتياد و رسيدن به اوج آن، خسته‏كننده و ملال‏آور به نظر مى‏رسد و بسيارى از اعتيادها از زمانى آغاز مى‏شوند كه فرد احساس ملالت و كسالت مى‏كند. خستگى، حس بسيار آزار دهنده‏اى به انسان مى‏دهد؛ نوعى حس بيمارى كه بيشتر مردم سعى مى‏كنند از آن فرار كنند. من معتقدم كه بسيارى از رفتارهاى مخرب، از اين طريق آغاز مى‏شوند. آنها اصولاً تلاشى براى حل مشكل خستگى و كسالت هستند؛ اما در اين فرايند، اعتياد گسترش مى‏يابد و يك مشكل جديد را ايجاد مى‏كند.
ما دوست نداريم كه احساس ناراحتى كنيم و يا زمانمان با احساسات ناخوشايند سپرى شود. احساس ناخوشايند ما را مجبور به تفكر، احساس و يا انجام دادن كارى مى‏كند كه اين روند را تغيير دهيم. اين موضوع مى‏تواند براى بسيارى از انسان‏ها كارى بسيار دشوار باشد. دلايل اينكه چرا اين كار اين قدر سخت است، پيچيده هستند. شايد دليل اين امر، به فرهنگ ما بر مى‏گردد كه نبايد حس آزار دهنده داشته باشيم و اگر چنين حسى هم داشته باشيم، نبايد زياد به‏طول انجامد.
اعتيادها شايد تا حدى نتيجه جامعه‏اى باشند كه توانايى‏اش را در درمان طولانى‏مدت معضلات، از دست داده باشد؛ جامعه‏اى بدون تحمل درد و بدون طاقت تغيير و دگرگونى. اعتيادها، راه جداسازى ما از تجارب درونى‏ترمان هستند و اين كار به واسطه تأييد ضمنى هر كسى و چيزى كه مى‏بينيم، از جمله رسانه‏ها صورت مى‏گيرد. هيچ كس نمى‏خواهد حسى از درد و رنج داشته باشد. بنابراين، سعى مى‏كنيم كه ناراحتى‏هاى خودمان را به روش‏هاى گوناگون رفع كنيم و اينترنت مؤخرترين نمونه اين روش‏هاست. البته ما نمى‏گوييم كه اينترنت تماماً بد است، زيرا مطمئناً اين گونه نيست. اينترنت سهم عظيمى در بهبود كيفيت زندگانى انسان داشته است.
اينترنت نيز حالتى از ارتباط است و هم مكانى مجازى براى برقرارى ارتباط، هرچند صرفاً يك ابزار ارتباطى نيست. با اين حال، بى‏گمان، پتانسيل اعتيادى اينترنت، روى ديگر سكه آن است.

ويژگى معتادان به اينترنت
صفت مشخصه كسى كه به اين الگوى اعتيادى (اينترنت) گرفتار شده است، اما قبول ندارد كه اين رفتارش از حيطه كنترل او خارج است، «انكار» است. انكار، يك مكانيسم دفاعى-روانى است كه شخص را قادر مى‏سازد به رفتارش ادامه دهد. با وجود پيامدهاى آشكار و منفى‏اى كه اين رفتار بر زندگى شخص دارد، اين شيوه، شيوه‏اى براى دفاع در برابر احساس و چشيدن موارد ناخوشايند و آزار دهنده است.
در مورد اعتياد به قمار، فرد معتاد بى‏گمان با هشدارها و گلايه‏هاى مكرّر همسرش روبه‏رو خواهد شد كه به او مى‏گويد، ديگر تحمل مصرف كردن پس‏اندازها، از دست دادن شغل و مزاحمت‏هاى مداوم طلبكاران را ندارد. در اين خصوص، فرد معتاد به قمار، مطمئناً باز هم اعتياد خود را به قمار انكار خواهد نمود و ادعا خواهد كرد كه او بر تمام رفتارهايش كنترل كامل دارد. انكار به فرد اجازه مى‏دهد تا واقعيت را تحريف كند. اين نوع عمل، مى‏تواند پيامدهاى نابود كننده‏اى بر زندگى داشته باشد و توانايى ناديده گرفتن چنين پيامدهايى، در حالى كه اعتياد ادامه دارد، صفت مشخصه انكار است.
انكار، در شكل‏هاى مختلف، در تمامى اعتيادها وجود دارد. انكار در فرايند گسترش يك رفتار اعتيادى، يك امر ضرورى است و از زمانى كه اعتياد شروع به تسلط بر فرد مى‏كند، موضع انكار و تكذيب اعتياد نيز شروع مى‏گردد. موجب مى‏شود به علت انكار تأثير رفتار منفى ما هيچ‏گاه مورد توجه و اعتراض قرار نگيرد تا هنگامى كه آن قدر فراگير مى‏گردد كه ديگر نمى‏توانيم آن را ناديده بينگاريم؛ آن گاه است كه ما به ته خط رسيده‏ايم. افراد ممكن است بدون آگاهى از پيامدهاى منفى رفتارهايشان، براى مدت نامعلومى يك عمل را ادامه دهند و اين واقعيت، بر خلاف بسيارى ديگر از مصائب و مشكلات شخصى است. بيشتر اوقات، يك فرد تا زمانى كه تشخيص ندهد كه رفتارش تحت كنترلش نيست و نيازمند يارى است، براى حل مشكل خود، احساس نياز به كمك نمى‏كند. اين امر (احساس نياز به كمك) معمولاً در موقعى رخ مى‏دهد كه آثار منفى اعتياد آن قدر بارز و آشكار شده‏اند كه انكار و تكذيب ديگر فايده‏اى ندارد. در اين زمان، فرد معتاد ديگر قادر به انكار اعتياد خود نيست. هر كس بايد چارچوب زمانى خودش را كشف كند كه چه زمانى و چگونه بايد با اعتيادش مقابله كند. اين امر البته براى خانواده و دوستان فرد معتاد مى‏تواند بسيار آزار دهنده و مأيوس كننده باشد؛ چرا كه آنها از موضوع اعتياد، پيش‏تر از آنكه خودِ معتاد اعتراف كند، آگاهى داشته‏اند.
پيامدهاى منفى استفاده از اينترنت، به طور چشمگيرى گوناگون و متنوع هستند. من در موارد مختلفى در زمينه اينترنت، مشورت داده‏ام كه در بسيارى از آنها، كاركنان و كارمندان به هنگام استفاده‏هاى شخصى از رايانه محل كار، دستشان رو شده است. اين استفاده‏هاى شخصى مى‏تواند از ضايع كردن زمان قابل توجهى از كار شركت، تا بارگذارى (Download) فايل‏هاى غير اخلاقى بر روى رايانه محل كار، متفاوت باشد. در برخى موارد، برخى كاركنان با نمايش دادن مطالب و محتويات غير اخلاقى براى همكاران خود، آنان را مورد آزار و اذيت جنسى قرار داده‏اند. حتى در برخى موارد با سوء مديريت مديرانى روبه‏رو هستيم كه ندانسته اين امكان را براى كارمندانشان فراهم كرده‏اند كه با استفاده از شبكه محل كار، پيام‏هايى الكترونيكى (E-mail) براى ديگران بفرستند كه براى آنها ناخوشايند باشد.
من همچنين موارد بى‏شمارى از زوج‏هايى را ديده‏ام كه به علت استفاده‏هاى نامناسب از اينترنت دچار مشكلات شديد زناشويى شده‏اند و برخى از اين موارد، حتى به تحقيقات در زمينه حضانت از كودكان آنها نيز انجاميده است.
هر روز ماجراهايى را از افرادى كه به علت استفاده بيش از حد و نامناسب از اينترنت دچار دردسر شده‏اند، مى‏شنوم يا دريافت مى‏كنم. اين استفاده‏هاى نامناسب مى‏تواند بيانگر استفاده بيش از حد از شبكه باشد و يا نشانگر مصرف بيش از اندازه پول در راه قماربازى‏هاى آنلاين، بورس‏بازى، خريد و يا حراج باشد. من مى‏ترسم كه با گسترش اينترنت باند پهن، سطح كنونى رشد 6 درصدى اعتياد كاربران اينترنت به آن، افزايش يابد؛ اما واقعيت اين است كه اين افزايش، محتمل به نظر مى‏رسد؛ چرا كه هر چقدر حالت جذب ماده مخدر سريع‏تر شود، پتانسيل اعتيادى آن هم بيشتر مى‏گردد. اينترنت باند پهن، تأثيرات روانى را تسريع مى‏بخشد. اين امر مى‏تواند به تجارب اعتيادى بيشترى منجر گردد.
عده كمى، به جز آنها كه تا به حال مشكلى از بابت اينترنت داشته‏اند، مى‏توانند قدرت و جذابيت برخط بودن (OnLine) را تشخيص دهند. اگرچه اين امر شايع نيست و به سرعت در حال تغيير است، اما من شك ندارم كه ميليون‏ها نفر در سراسر جهان به علت استفاده سرسام‏آور از اينترنت، تأثيرات منفى آن را در زندگى‏شان تجربه كرده و مى‏كنند و من همچنين معتقدم كه شمار اين افراد به رشد خود ادامه خواهد داد. شناسايى هر دو جنبه روشن و تاريك اينترنت، ما را قادر خواهد ساخت تا به جاى اينكه در دام فناورى بيفتيم، از آن استفاده بهينه نماييم.