|
| | شنبه، 13 شهريور ماه ، 1389 | |
 |
| گروه مقاله | پایگاه های اسلامی ومطالعات اینترنتی | |
| عنوان مقاله | كتابخانه ديجيتالى نسخ خطى | | نویسنده | مجيد غلامى جليسه | | بازدید | 101 |
| تاریخ انتشار | 1384-09-11 |
| فایل مطلب |  |
| متن مقاله | چكيده
نسخههاى خطى، ميراث به جاى مانده از تلاشهاى علمى، هنرى و فرهنگى گذشتگان اين مرز و بوم به شمار مىروند كه به عنوان منابع دست اول تحقيق همواره مورد توجه پژوهشگران بوده و هست. از اين جهت، استفاده از ابزار نوين پژوهش براى هر چه بيشتر كاربردى كردن اين منابع، از مهمات جامعه اطلاعاتى امروز است.
نوشتار حاضر ضمن معرفى اين ابزار نوين و مزاياى بهكارگيرى آن، به شناساندن برخى نمونههاى قبلى از كتابخانههاى ديجيتال نسخ خطى در دنيا پرداخته است.
واژگان كليدى: كتابخانه ديجيتال، نسخ خطى، پژوهش، ميراث مجازى.
طراحى و راه اندازى كتابخانههاى ديجيتال به صورت كتابخانههاى عمومى يا تخصصى با در نظر داشتن موضوعى خاص، از ضروريات جامعه امروز است؛ چنان كه كه ابرقدرتهاى دنياى اينترنت هر كدام با سرعتى شگرف به دنبال تحقق اين مهم برآمدهاند.
از جمله كتابخانههاى بزرگ ديجيتال در كشورهاى اروپايى، مىتوان به پايگاه گوتنبرگ (1) و در كشورهاى عربى به پايگاه الوراق (2) و در ايران نيز مىتوان به پايگاه اطلاعرسانى تبيان (3) اشاره نمود.
در اين ميان، نسخ خطى به عنوان يكى از مهمترين و معتبرترين مراجع مورد استفاده محققان نيز از اين قافله عقب نمانده است و كتابخانهها و مؤسسات مختلف در سراسر دنيا در كنار ايجاد بانكهاى اطلاعاتى درباره فهارس نسخ خطى، گامهاى قابل توجهى نيز در راستاى ديجيتالى كردن نسخههاى خطى برداشتهاند.(4)
موارد ذيل مهمترين دلايل ايجاد كتابخانههاى ديجيتال نسخ خطى به شمار مىرود:
1. حفظ و نگهدارى نسخ خطى
با ديجيتالى نمودن نسخههاى خطى و قرار دادن آن در اينترنت و يا عرضه آن از طريق لوحهاى فشرده، عمر نسخ خطى افزايش مىيابد و زمان بقاى آن نيز چندين برابر مىگردد.
همچنين امكان تكثير رايگان يك نسخه، از جمله مزاياى ديجيتالى كردن نسخ خطى است كه به نوبه خود، عمر آن نسخه را چندين برابر افزايش مىدهد.
2. يك نسخه و چند محقق
ديجيتالى كردن نسخههاى خطى، به پژوهشگران مختلف در سراسر دنيا امكان مىدهد كه به طور همزمان از يك نسخه خطى استفاده نمايند.
3. كاهش هزينهها
با ديجيتالى اين نسخ، هزينههاى نگهدارى و حفاظت براى مالك، و هزينههاى دستيابى براى استفاده كننده به صورت چشمگيرى كاهش پيدا مىكند.
4. دسترسى شبانهروزى
عرضه نسخههاى خطى در اينترنت، موجب مىگردد كه محققان بتوانند در هر ساعت از شبانهروز از اين نسخهها استفاده نمايند؛ اين در حالى است كه كتابخانههاى فيزيكى به مكان محدود بوده، امكان دسترسى به آنها در همه اوقات شبانه روز فراهم نيست.
5. بازخوانى و مرور مكرر
پژوهشگران مىتوانند بارها و بارها با مراجعه به كتابخانه ديجيتال، نسخههاى خطى مورد نياز خود را رؤيت و بررسى كنند و حال آنكه اين رويه در كتابخانههاى فيزيكى علاوه بر اينكه نيازمند صرف وقت فراوان است، به وضعيت ظاهرى و فيزيكى كتاب نيز صدمه مىزند و از عمر آن مىكاهد.
6. مستندسازى تحقيقات
يكى ديگر از ويژگىهاى ديجيتالى كردن نسخههاى خطى آن است كه پژوهشگران مىتوانند با ارجاع نتايج تحقيقات خود به منابع دست اول (نسخ خطى) - چه در دنياى مجازى اينترنت و چه در دنياى حقيقى - اعتماد خوانندگان مطالب خود را دوچندان جلب نمايند و آنان را در مستندسازى پژوهشهاى خود براى ارائه در مقالات، مجلات و يا كتابها به شكل قابل توجهى يارى رسانند.
7. دستيابى سريع و آسان به اطلاعات
ديجيتالى كردن نسخههاى خطى همچنين امكان دستيابى سريع و آسان به اين نسخهها را به شيوههاى مختلف ممكن مىسازد و در واقع قابليتهاى پژوهشى مانند: جستجوى عنوان، پديد آورنده، موضوع و كليدواژه در معرض استفاده پژوهشگر قرار مىگيرد و حال آنكه در شرايط ديگر گاهى كاربر براى پيدا نمودن يك رساله و يا يك نسخه، ساعتها وقت خود را صرف مطالعه فهارس خطى مىنمايد.
چند نكته مهم
با رشد و گسترش كتابخانههاى ديجيتال نسخ خطى در دنيا، توجه به چند نكته مهم ضرورى است:
اول آنكه اينترنت اين امكان را براى ما فراهم نموده است تا به راحتى فرهنگ، تمدن و اصالت يك ايرانى شيعه را با صرف هزينه اندك در كوتاهترين زمان ممكن در معرض ديد جهانيان بگذاريم.
دوم آنكه اينترنت بسترى مناسب براى تعاملات فرهنگى، هنرى و علمى مىباشد و رشد روزافزون كتابخانههاى ديجيتال روند پژوهش در ميان اقيانوسى از منابع و اطلاعات در سرتاسر دنيا را آسان نموده است؛ به گونهاى كه تا چند دهه ديگر، محققان ما اين امكان را خواهند داشت كه به منابع هر كتابخانهاى در هر جاى دنيا دسترسى داشته باشند. از اينرو، شايسته است كه مسئولان فرهنگى ما با تدبير و انديشه صحيح و كارآمد زمينه دسترسى به اين مهم را فراهم سازند و خود را با استانداردهاى اين علم هماهنگ سازند.
سوم اينكه كه متأسفانه در ايران با وجود تلاشهاى برخى كتابخانهها و مؤسسات در ديجيتال كردن نسخههاى خطى، حركت شايان توجهاى در راه ساماندهى اين تلاشها براى عرضه در اينترنت صورت نپذيرفته است و پژوهشگران عرصه فرهنگ و ادب ايرانى و اسلامى براى دستيابى به تصوير نسخ خطى مورد نياز جهت تحقيق و تصحيح، با مشكلات عديدهاى از جانب متوليان كتابخانهها روبهرو مىشوند. حبس نسخه و عدم ارائه تصوير نسخهها، بوروكراسى غالب بر كتابخانهها، هزينه بالاى تصاوير نسخ خطى و بسيارى از مشكلات ديگر در دنياى حقيقى، همه و همه دست به دست هم داده تا تفكر ايجاد كتابخانه مجازى نسخ خطى در ايران بيشتر به يك آرزو تبديل شود تا يك بايسته فرهنگى!!!
اولين كتابخانه ديجيتال نسخ خطى توسط كتابخانه سلطنتى كوپنهاك دانمارك با كيفيت عالى و تحت برنامهاى مناسب با انتشار 38 نسخه خطى عربى و فارسى ايجاد گشت و بعد از آن البته اين روند ادامه پيدا كرد تا جايى كه در حال حاضر در تعدادى از پايگاه هايى كه توسط اشخاص، مؤسسات و كتابخانهها راهاندازى شدهاند، اقدام به ايجاد كتابخانههاى ديجيتالى نسخ خطى شده است كه در اينجا به برخى از مهمترين آنها اشاره مىشود.
برخى از مهمترين پايگاههاى اسلامى كه در زمينه ارائه و عرضه نسخ خطى در اينترنت بويژه در موضوعات مختلف علوم اسلامى اقداماتى انجام دادهاند، عبارتاند از:
1. كتابخانه الازهر مصر
نشانى :www.alazharonline.org
پست الكترونيك:alazhar@idse.net.eg
زبان پايگاه:عربى
زبان نسخهها:عربى، فارسى و تركى
موضوعات:فقه، اصول، كلام، فلسفه، ادبيات عرب، هيئت، تاريخ، رياضيات و...
تعداد نسخ خطى موجود در پايگاه:42000 نسخه
كتابخانه دانشگاه الازهر مصر يكى از قديمىترين كتابخانههاى جهان به شمار مىرود. اين كتابخانه داراى 42000 نسخه خطى در موضوعات مختلف مىباشد كه از آن جمله مىتوان به مواردى همچون: غريب الحديث ابن سلام كتابت شده در سال 311 قمرى، دو بخش از قرآن كتابت شده در سال 465 قمرى، تفسير غريب القرآن سجستانى كتابت شده در سال 514، الرعاية لتجويد القرآن كتابت شده در سال 557 قمرى و اللآلى الفريدة فى شرح القصيدة الشاطبية كتابت شده در سال 706 قمرى اشاره نمود. در حال حاضر، در پايگاه اينترنتى اين كتابخانه، حدود 5000 تصوير كامل از نسخههاى خطى اين كتابخانه قرار دارد كه كاربران مىتوانند ضمن مشاهده آنها به دو صورت عنوان مؤلف و عنوان كتابها، به ذخيره تصاوير نيز بپردازند.
فهارس منتشر شده از اين كتابخانه عبارتاند از:
- فهرس الكتب الموجودة بالمكتبة الأزهرية، القاهرة، مطبعة الأزهر، 1365ق، 8 جلد، 1932-1945م؛
- قائمة بيليوجرافية بالمخطوطات التى تم تصويرها بالميكروفيلم عن مكتبات الأزهر و أورقته، القاهرة، 1384ق، ص 113.
2. كتابخانه سحاب السلفية
نشانى:www.sahab.orgزبان پايگاه:عربى
زبان نسخهها:عربى
موضوعات:فقه، اصول، كلام، فلسفه و ادبيات عرب
تعداد نسخ خطى موجود در پايگاه:159 نسخه
سحاب السلفية از جمله كتابخانههاى ديجيتال جهان عرب مىباشد كه فعاليت خود را بر موضوعات اسلامى متمركز نموده است. در بخش نسخ خطى آن مىتوان فايل فشرده شده كتابها را برداشت و بر روى رايانه خود مورد استفاده قرار داد. غالب نسخ خطى اين كتابخانه نفيساند كه از باب نمونه مىتوان به كتب: عماد البلاغة اثر عبدالرؤوف المناوي، المكتفي في الوقف والابتدا نوشته أبو عمرو عثمان بن سعيد الدانى؛ غريب الحديث تأليف أبو محمد القاسم بن ثابت السرقسطى و كتاب ذكر اعضاء الانسان بدرالدين الغزي اشاره كرد.
3. كتابخانه يوسف زيدان
نشانى: www.ziedan.com
پست الكترونيك:ziedan@ziedan.com
زبان پايگاه:عربى و انگليسى
زبان نسخهها:عربى
موضوعات:كلام، فلسفه، عرفان، هيئت و رياضيات
تعداد نسخ موجود در پايگاه:86 نسخه
يوسف زيدان متولد سال 1958 ميلادى و داراى دكتراى فلسفه اسلامى از دانشگاه اسكندريه است. وى در سال 1999م موفق به كسب درجه استادى فلسفه اسلامى و تاريخ علم گشته است. در اين پايگاه كه ايشان شخصاً به ايجاد آن پرداخته است، در كنار مجموعه اسناد و دستخطهاى نفيس از علماء اسلام و فهارس مختلف كتابخانهها، مجموعهاى ارزشمند از نسخههاى خطى به زبان عربى نيز قرار داده شده است.
نسخههاى مذكور مجموعهاى منتخب از كتابخانههايى چون: المعهد الدينى بسموحة، المعهد الدينى بدمياط، مسجد أبى العباس المرسى، جامعة القاهرة، جمعية المقاصد الاسلامية بيروت، الطهطاوى بسوهاج مىباشند كه غالباً داراى ويژگىهاى خاصى چون: عدم تصحيح و انتشار، به خط مؤلف بودن و منحصر به فرد بودن هستند.
از جمله منابع ارزشمند اين كتابخانه مىتوان به كتابهاى: الاصول العشرة اثر نجمالدين كبرى، التصوف التساعي تأليف محيالدين عربى، نامههاى خواجه نصير طوسى و صدرالدين قونوى و رساله رازى در اخلاق پزشكى به يكى از شاگردانش اشاره نمود. كاربران مىتوانند بعد از ورود به اين پايگاه با كليك بر روى گزينه «مخطوطات نادرة» و انتخاب گزينه «مخطوطات كاملة» تصاوير كامل نسخ خطى را مشاهده و ذخيره نمايند.
4. كتابخانه سلطنتى كوپنهاك دانمارك
نشانى: index-en.htmwww.kb.dk/kb/dept/nbo/oja/e-manus/
پست الكترونيك:oja@kb.dk
زبان پايگاه:انگليسى
زبان نسخهها:فارسى و عربى
موضوعات:ادبيات، ادعيه، حديث، تاريخ، طب، هيئت و فلسفه
تعداد نسخ خطى موجود در پايگاه:40 نسخه
كتابخانه سلطنتى كوپنهاك دانمارك از قديمىترين و بزرگترين كتابخانههاى كشور دانمارك به شمار مىرود كه در سال 1653 ميلادى تأسيس گرديده و داراى 1167 نسخه خطى است از اين تعداد، زبان عربى 534 عنوان، زبان فارسى 97 عنوان و زبان تركى 70 عنوان را به خود اختصاص دادهاند و بقيه عناوين مربوط به ساير زبانهاست.
از جمله نسخههاى نفيس اين كتابخانه كه كاربران مىتوانند آنها را به صورت كامل رؤيت و ذخيره نمايند، عبارتاند از: تاريخ مصر، نوشته حاج مصطفى بن ابراهيم، ذيل جريدة القصر و جريدة العصر، ذيل لب اللباب، طب اكبرى، گيتىشناسى سراج الدين أبو حفص بن وردى و كتاب صور الكواكب رازى اشاره نمود.
فهارس منتشر شده اين كتابخانه از قرار ذيلاند:
- Codices orientales Bibliothecae Regiae hafniensis jussu et auspiciis regiis enummerati et descripti. Vol.2.pars Altera: cosices Hebraicos et Arabicos Continens, 1851, 118pp.Vol.30 pars tertia: codices persicos, turcicos, Hindustanico etc. continenes, 1857, 92 pp.by A.F.Mehren. Copernhagen: The Royal Librany of Copengagen, 1851-1857
- Description de quelques manuscrits orientaux appartenant a la Bibliotheque de Universiteh de Copenhgue Arthur Christensen & J.oversigt over det kgl. Danske Videnskabernes strup Selskabs Forhanlinger, 5191
- نسخههاى خطى فارسى كتابخانه سلطانى كوپنهاك، ايرج افشار، نسخههاى خطى، جلد 1346 ، صص 713 - 689.
5. كتابخانه كاشف الغطاء العامة
نشانى:www.kashifalgetaa.com
پستالكترونيك:info@kashifalgetaa.com
زبان پايگاه:عربى
زبان نسخهها:عربى
موضوعات:فقه، اصول، كلام، فلسفه و ادبيات عرب
تعداد نسخ خطى موجودد در پايگاه:26 نسخه
از جمله مراكز نگهدارى و خدماترسانى در حوزه مخطوطات اسلامى، »مؤسسة كاشف الغطاء العامة» در نجف اشرف است كه به واقع مىتوان آن را الگويى شايسته و مورد تقدير در اين زمينه دانست. اين مؤسسه در سال 1993 ميلادى اقدام به جمعآورى نسخ خطى و تبديل آنها به نسخ ديجيتالى و ارائه بر روى لوحهاى فشرده نمود و اولين نسخه از اين نرمافزارها تحت عنوان «كاشف الغطاء» در سال 1995م و با موجودى 49 نسخه خطى به جامعه پژوهشگران عرضه گرديد. اين نرمافزار داراى امكاناتى چون: بزرگنمايى، و كوچكنمايى، گردش و چاپ نسخه بود و كاربر مىتوانست ضمن جستجوى نسخه مورد نظر، اطلاعات نسخهشناسى هر كتاب را نيز مشاهده نموده، به مطلوب خود دست يابد.
در حال حاضر، اين برنامه تغييرات شايستهاى از لحاظ سهولت نصب و دستيابى به اطلاعات پيدا كرده و تعداد نرم افزارهاى اين مجموعه به 95 عدد شامل 2159 عنوان نسخه خطى رسيده است كه به صورت رايگان در معرض استفاده پژوهشگران قرار دارد.
بخش نسخ خطى اين پايگاه، در حقيقت، تازههاى نسخ خطى تصويربردارى شده در اين كتابخانه مىباشد كه جهت استفاده عموم در پايگاه قرار مىگيرد. از جمله نسخههاى خطى اين كتابخانه مىتوان به كتابهاى: الاستبصار اثر شيخ الطائفة محمد بن الحسن الطوسى، أبواب الجنان تأليف الشيخ خضر بن شلال العفكاوى، منتخب نسيم الصبا نوشته الشيخ الحسن بن علي الظهيري العاملي، شرح نجاة العباد اثر الشيخ عباس بن حسن كاشف الغطاء و كتاب تحفة الكرام في تاريخ مكة والمسجد الحرام تأليف السيد محمد مهدي بن مرتضى بحرالعلوم اشاره نمود.
فهرست منتشر شده اين كتابخانه شامل مورد ذيل است:
- راهنماى نسخههاى خطى كتابخانه كاشفالغطاء، مجله پژوهش و حوزه، ش 16.
6. كتابخانه منتظر
نشانى:www.montazar.net
پست الكترونيك:info@montazar.net
زبان پايگاه:فارسى، عربى و انگليسى
زبان نسخهها:فارسى و عربى
موضوع:مهدويت
تعداد نسخ خطى موجود در پايگاه: 10 نسخه
اين پايگاه از جمله پايگاههاى فعال در عرصه مهدويت مىباشد كه در كنار كتابخانه مهدويت خود، بخشى را نيز به نسخههاى خطى درباره موضوع مهدويت اختصاص داده است.
از نسخههاى خطى اين مجموعه مىتوان كتابهاى: انتظار الفرج من الفرج اثر ولى الله اشراقى، مشكاة الأنوار فى اثبات رجعة محمد و آله الاطهار)ع) تأليف محمد بن عبد على بن محمد آل عبدالجبار، خلاصة أربعين حديثاً فى المهدى به قلم حافظ أبى نعيم و نيز كتاب كشف الاستار عن وجه الغائب عن الأبصار تأليف حاج ميرزا حسين نورى را برشمرد.
7. كتابخانه دانشگاه آمريكا در بيروت
نشانى: http//ddc.aub.edu.lb/projects/jafet/manuscripts
پست الكترونيك:ddc-info@aub.edu.ib
زبان پايگاه:عربى و انگليسى
زبان نسخهها:عربى
موضوعات:فقه، اصول، كلام، فلسفه و ادبيات عرب
تعداد نسخ خطى موجود در پايگاه:25 نسخه
كتابخانه «يافت الذكاريه» يا همان كتابخانه «الجامعة الأميركية في بيروت»، پنج سال بعد از تأسيس اين دانشگاه در سال 1866 ميلادى آغاز به كار نمود. كتابخانه مزبور داراى 1388 نسخه خطى و چندين هزار ميكروفيلم و ميكروفيش مىباشد.
فهارس منتشر شده اين كتابخانه عبارتاند:
- مجموعه المخطوطات العربية فى جامعة بيروت الأمريكية نوشته نبيه أمين فارس، مجلة معهد المخطوطات العربية، ع 1955، صص 50 - 49؛
- مخطوطات الخزانة المعلوفية فى الجامعة الأمريكية، بيروت، 1926م.
از جمله نسخههاى نفيس عرضهشده در اينترنت مىتوان به: مجموعهاى شامل رسالههاى الصحيفة الغراء والصحيفة المعروفة بالرحمة والصحيفة المعروفة بالصفرا منسوب به إدريس پيامبر كتابت شده در سال 486 هجرى قمرى، تفسير قرآن كتابت شده در سال 569 هجرى قمرى و يا كتاب صحاح اللغة كتابت شده در سال 638 هجرى قمرى اشاره كرد.
|
| پی نوشت | 1. براى اطلاعات بيشتر درباره نسخ خطى، به پايگاه اطلاعرسانى بياض مراجعه كنيد. (www.bayaz.net)
2. www.gutenberg.org
3. www.alwaraq.com
4. www.tebyan.net
|
بازگشت | |
|
|
