فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

چكيده
اين نوشتار ابتدا به معرفى اجمالى پايگاه اطلاع‏رسانى «الشيعه» و بيان محتواى قسمت‏هاى مختلف آن به صورت اجمالى مى‏پردازد و سپس به ارائه ويژگى‏هاى درخور توجه و نقاط قوّت اين پايگاه اشاره مى‏كند و در ادامه از دو منظر محتوايى و ساختارى به نقد و بررسى پايگاه مذكور همت مى‏گمارد.

كليدواژه: پايگاه‏هاى اسلامى، پايگاه الشيعة، پايگاه آل‏البيت، ارزيابى پايگاه.

درآمد
پايگاه اطلاع‏رسانى الشيعه (آل‏بيت) يكى از برجسته‏ترين و فعال‏ترين پايگاه‏هاى شيعى است كه فعاليت‏ها و خدمات چشمگيرى را در اينترنت ارائه مى‏نمايد. اين پايگاه زير نظر دفتر حضرت آيةالله حاج سيد على حسينى سيستانى -دام ظله‏العالى- در شهر قم فعاليت مى‏كند و زمينه‏ساز ارائه خدمات بسيار گرانقدر به تمامى شيفتگان اهل‏البيت عصمت و طهارت(ع) مى‏باشد و در حال حاضر به 27 زبان رايج دنيا مشغول فعاليت است. اين زبان‏ها عبارت‏اند از: فارسى، عربى، انگليسى، اردو، كردى (عربى)، كردى (لاتين)، تركى، فرانسوى، روسى، ايتاليايى، اسپانيايى، پرتغالى، آلمانى، آذرى، چينى، بوسنيايى، هندى، تايلندى، تاميلى، بلغارى، فولانى، برمه‏اى، سواحيلى، بنگالى، تاجيكى، هوسايى و اندونزيايى.
بخش فارسى پايگاه «الشيعة»، از مهم‏ترين و كامل‏ترين قسمت‏هاى آن است كه از گزينه‏ها و عناوين مختلفى تشكيل شده است.
اين گزينه‏ها عبارتند از:
1. قرآن كريم
در اين بخش، امكانات ذيل قابل دستيابى است:
- متن كامل قرآن كريم همراه با چند ترجمه فارسى؛
- جستجوگر آيات و لغات قرآن كريم؛
- ترتيل كامل قرآن توسط چند تن از اساتيد بنام ايرانى و مصرى؛
- تلاوت مجلسى و تحقيقى قرآن به وسيله اساتيد برجسته مصرى؛
- آموزش قرآن (سه بار تكرار) شامل 45 درس؛
- معرفى حافظان قرآن كريم در دو قسمت خواهران و برادران؛
- زندگى‏نامه قاريان ممتاز ايران و مصر؛
- نسخ خطى قرآن كريم؛
- متن كامل كتاب‏ها و مقالاتى كه درباره قرآن نوشته شده است؛
- و شرح حال زندگى مترجمان قرآن به زبان‏هاى انگليسى، آلمانى و فرانسوى.
2. اهل‏البيت(ع)
اين گزينه، مشتمل بر قابليت‏هاى ذيل مى‏باشد:
- زندگى‏نامه معصوميه(ع) به همراه گزيده‏اى از سخنان گهربا ايشان؛
- گزيده‏اى از شرح حال خاندان عصمت و طهارت(ع)؛
- گزيده‏اى از شرح حال اصحاب عترت(ع)؛
- تصاوير عتبات عاليات و اماكن متبركه
- و متن كامل كتاب‏ها و مقالاتى كه درباره ائمه اطهار(ع) نوشته شده است.
3. تشيع
اما گزينه حاضر، شامل مطالب آتى است:
- معرفى اجمالى مذهب شيعه؛
- شرح حال بزرگان شيعه از متقدمان و متاخران؛
- دفاع از حريم تشيع، شامل پرسش‏هاى شيعيان از اهل سنت؛
- متن كامل كتاب‏ها و مقالات نوشته شده در خصوص مذهب تشيع؛
- و مصاحبه با تعدادى از ره‏يافتگان به مذهب حقّه تشيع (صوتى).
4. مراجع و علماء
اين قسمت از پايگاه الشيعة، دربردارنده امكانات ذيل است:
- برگزيده‏اى از زندگى‏نامه مراجع تقليد و علما به همراه آثار گرانقدرشان؛
- نمايش متن كامل رساله عمليه مراجع عظام تقليد؛
- نمايش پاسخ‏هاى ارائه شده به پرسش‏هاى اعتقادى مخاطبان؛
- و نمايش تصاوير مراجع و علماء.
5. خاورشناسان
گزينه مزبور، اطلاعات مفيدى را در معرض استفاده كاربران قرار مى‏دهد كه عبارت‏اند از:
- ارائه تعريف و تاريخ پيدايش علم خاورشناسى و رشته‏هاى تحصيلى كه در حال حاضر در دانشگاه‏هاى غرب تدريس مى‏شود؛
- اسلام‏شناسى و اظهار نظر خاورشناسان درباره موضوعاتى چون: اسلام، قرآن، پيامبر و مذهب تشيع؛
- معرفى خاورشناسانى كه به دين مبين اسلام مشرف شده‏اند؛
- طرح شبهات از سوى بعضى خاورشناسان و پاسخ آنها؛
- كتاب‏ها و مقالاتى كه در اين زمينه نوشته شده است؛
- شرح حال زندگى مترجمان قرآن به زبان‏هاى انگليسى، آلمانى و فرانسوى؛
- نمايش آثار هنرى تمدن شرقى؛
- و معرفى اجمالى خاورشناسان.
6. اجتماعى
بخش اجتماعى اين پايگاه، در دو قسمت «خانواده» و «كودكان و نوجوانان» به ارائه اطلاعات پرداخته است.
7. كتاب‏سرا
اين گزينه شامل قابليت‏هاى ذيل است:
- نمايش متن كامل كتاب در موضوعات مختلف؛
- نمايش متن برخى مجلات؛
- و ارائه مقالات مختلف علمى و فرهنگى و مباحث روز.
8. مراكز و مؤسسات
معرفى اجمالى دفتر آيةالله سيستانى -دام ظله العالى- و مؤسسات وابسته و همچنين معرفى حوزه‏هاى علميه ايران و جهان، از عناوين ارائه‏شده در اين بخش از پايگاه است.
9. بانك صوتى
در اين گزينه، مطالب ذيل قابل دسترسى مى‏باشد:
- دعاها و زيارات برگزيده كه براى كاربران قابل انتقال مى‏باشد؛
- سخنرانى‏هاى مختلف در حوزه مباحث علمى و فرهنگى؛
- مدايح و مراثى به مناسبت‏هاى مختلف مذهبى؛
- پخش مراسم مولودى از اعياد مذهبى؛
- و تواشيح و اذان.
10. نگارخانه
بخش نگارخانه، به ارائه تصاوير مذهبى در موضوعات مختلف اختصاص دارد.

ويژگى‏هاى پايگاه
حال پس از آشنايى با محتواى پايگاه و قالب‏هاى ارائه اطلاعات آن، پايگاه مذكور را از چند جهت مورد بررسى دقيق‏ترى قرار مى‏دهيم و از اين منظر، نقاط قوّت و ضعف آن را به بحث مى‏نشينيم.
ابتدا بايد گفت اين پايگاه از محاسن و امتيازات بالايى برخوردار است. برخوردارى از 27 زبان متعدد، از ويژگى‏هاى مفيد اين پايگاه است؛ زيرا كمتر پايگاهى اسلامى وجود دارد كه از چنين گستردگى و وسعت زبانى برخوردار باشد.
طراحى زيبا و هدفمند در صفحات پايگاه، به‏ويژه در صفحه صفر كه راهنماى زبان‏هاى مختلف پايگاه است، جالب و جذاب مى‏باشد. و گوياى اهل‏بيت(ع) هم، هست.
يكى از محاسن پايگاه‏هاى اطلاع‏رسانى، حجم پايين صفحات آن است كه غالباً رضايت‏مندى كاربران را به دنبال دارد. در پايگاه آل‏البيت(ع) حجم صفحه صفر، نسبتاً مناسب است (90 كيلوبايت). اما حجم صفحه اول فارسى، زياد است (123 كيلوبايت با 195 پيوند). به همين دليل، و لذا سرعت بارگذارى اين صفحه كند است. همان گونه كه مشاهده مى‏شود براى كسانى كه به وسيله مودم حداكثر با سرعت 56 به صفحه اول اين پايگاه مراجعه مى‏كنند، نزديك به 30 ثانيه زمان لازم است تا به طور كامل به اين صفحه دسترسى داشته باشند؛ كه اين امر برخلاف اصول بديهى طراحى پايگاه اينترنتى است؛ زيرا اين تأخير زمانى باعث مى‏شود كه كاربران از ديدن چنين پايگاه‏هايى صرف‏نظر كند. پس بهتر است كه حجم صفحه اول به پايين‏تر از 90 كيلو بايت برسد.
پايگاه الشيعة در خصوص كميت و كيفيت محتوا و تنوع و جذابيت مطالب هم تلاش خوبى نموده است. علاوه بر اينكه درباره انتخاب برخى از موضوعات اصلى نيز نوآورى به خرج داده است؛ به عنوان مثال مطالبى مثل بخش استفتائات كه بايگانى سؤال‏هاى گذشته را در اختيار گذاشته است، كار مهم و پر ارزشى به شمار مى‏آيد. همين‏طور انتخاب موضوعى با عنوان خاورشناسان، پرداختن به مسائل اسلام‏شناسى و نظرات تازه مسلمانان و رد شبهات و مطالبى در اين باره و نيز بخش‏هاى معرفى شيعه و دفاع از حريم تشيع و ارائه سخنانى از ره‏يافتگان، همگى از موضوعات جالبى هستند كه در اينترنت كمتر به آنها پرداخته شده است.

طرح چند سؤال:
مهم‏ترين پرسش‏هايى كه به ذهن مى‏رسد، سؤال از اهداف و مخاطبان و سياست‏هاى كلى پايگاه است. مخاطب اين پايگاه كيست؟ به عبارت ديگر، پايگاه چه كسى را مخاطب خود مى‏داند تا در نتيجه مطابق با نياز و موضوع اصلى و محورى، به ارائه اطلاعات اقدام نمايد؟ آيا شناساندن شيعه براى كسانى است كه با تشيع و مذهب اهل‏بيت آشنايى ندارند يا اطلاعات بيشترى مى‏خواهند؟ اگر چنين است، برخى از گزينه‏ها و موضوعات انتخابى در پايگاه با اين مطلب ارتباطى ندارد؛ به عنوان مثال، بخش‏هايى مانند: نشريات، مباحث روز، جوانان، زنان، كودكان و مباحث اجتماعى ارتباط مستقيم با موضوع فوق ندارند.
مطلب ديگر، محتواى ساير زبانهاست. مطالب ساير زبان‏ها در چه حد است؟ ظاهراً همه مطالب موجود در فارسى يا عربى به ساير زبان‏ها ترجمه نشده است؛ بلكه به نظر مى‏رسد در برخى زبان‏ها به حداقل اطلاعات اكتفا شده است.

كاستى‏هاى محتوايى
از مهم‏ترين ويژگى‏هاى يك پايگاه، عرضه كيفى و كمى اطلاعات است. اطلاعات بايد متناسب با اهداف پايگاه و سطح مخاطبان انتخاب شود و ضمن برخوردارى از اعتبار لازم، به بهترين شيوه و مناسبت‏ترين روش نيز ارائه گردد. در پايگاه آل‏البيت(ع) گرچه برخى از ملاك‏هاى فوق مورد توجه قرار گرفته، اما كاستى‏ها و اشكالاتى هم ديده مى‏شود كه برخى از آنها عبارت‏اند از:
1. در اغلب گزينه‏ها و موضوعات، صرفاً به ارائه متون اكتفا شده و به ساير قالب‏هاى عرضه اطلاعات و امكانات پژوهشى توجهى نشده است. معمولاً در هر گزينه به ارائه كتاب‏ها و مقالاتى كه در باره يك موضوع در كتاب‏سرا موجود است، بسنده شده است.
2. در پايگاه معمولاً مآخذ مطالب ذكر نشده است. ذكر منابع و مآخذ براى پايگاهى كه رسالت تبليغ و عرضه محتواى دينى و ارزشى را به عهده دارد، ضرورى مى‏نمايد. اين مسئله در برخى از قسمت‏هاى مهم پايگاه رعايت نشده است؛ به عنوان مثال، بخش حوزه‏هاى علميه كه ظاهرا عمده يا همه مطالب آن از كتاب «حوزه‏هاى علميه شيعه در گستره جهان» تأليف آقاى سيد عليرضا سيدكبارى استفاده شده است، هيچ اشاره‏اى به مؤلف و مآخذ آن نشده است و همين گونه است تمام يا عمده مطالبى كه در قسمت «پند تاريخ» آمده است.
به نظر مى‏رسد بخش اهل‏بيت(ع) تمامى مطالبى كه درباره سيره چهارده معصوم(ع) ارائه شده، از يك كتاب است كه نام آن اصلاً براى كاربر مشخص نيست و مخاطب بعد از ديدن مطلب مورد نظر خود درباره هر امام، از طريق آيكون فهرست به ساير بخش‏هاى آن كتاب منتقل مى‏شود، اما باز هم نشانى از مؤلف آن نمى‏بيند. علاوه بر اين، در همين بخش مباحثى كه ذيل گزينه‏هاى امامت، اهل‏بيت در قرآن، خاندان عترت و اصحاب عترت آمده است، مستندسازى نشده‏اند.
مورد ديگر، در بخش پايان نامه‏هاست كه اولاً فقط متن يك پايان‏نامه ارائه شده و ثانياً در متن مذكور هيچ نام و نشانى از نويسنده و مشخصات شناسنامه‏اى پايان‏نامه نيامده است.
3. عضويت كاربر در پايگاه چه فايده‏اى دارد و چه خدماتى براى اعضا در اين قسمت داده مى‏شود؟ آنچه كه اكنون مشهود است، آن است كه فايده خاصى براى كاربران جهت عضويت در پايگاه مترتب نمى‏شود.
4. گزينه‏هايى كه در صفحه اوّل و يا حتى در صفحه دوم آمده‏اند، ارتباط منسجمى با هم ندارند؛ در حالى كه هميشه طبقه‏بندى محتوا بايد بر اساس ملاك‏هايى منطقى صورت بگيرد و عناوين و موضوعات انتخابى، در يك جهت مشترك باشند؛ ولى اين اشتراك گزينه‏هاى مذكور، به طور كامل وجود ندارد.
5. مطلب ديگر در مورد گزينه گفتمان يا تالار همايش است. اولاً بايد ديد اين قسمت با چه هدفى راه‏اندازى شده است و آيا تا كنون به اهداف خود رسيده است يا نه؟ تالارهاى گفتگو يكى از ابزار جذاب و نوين اطلاع‏رسانى‏اند كه در عين حال، از ظرافت و دقت خاصى هم برخوردارند. اين شيوه از جمله مواردى است كه در مورد موضوعات مذهبى در اينترنت، كمتر به آن پرداخته شده است. در پايگاه‏هاى گفتگو، معمولاً يا اتاق گفتگوى دينى نداريم و يا اتاق گفتگوى دينى، مركزى براى شبهه‏افكنى و ايجاد امواج شبهات است.
در ايجاد انجمن‏هاى دينى سه مسئله اساسى مطرح است: اول اينكه چه كنيم تا توجه مخاطبان جلب شود؟ دوم اينكه بعد از جذب مخاطبان و طرح سؤالات و مباحث، چه كسى و چگونه به آنها پاسخ دهد و با آنان به بحث بپردازد و چگونه جو و فضاى حاكم بر اتاق گفتگو را سالم نگه دارد؟ و سوم اينكه مواظب پيامدها و حرف‏هاى ديگران هم باشيم، هر چند بايد سعه صدر بيشترى نسبت به حرف‏هاى ديگران هم داشته باشيم.
آنچه مهم است اين است كه تالار همايش در يك پايگاه دينى به گونه‏اى باشد كه علاقه‏مندان به موضوعات اسلامى كه در انجمن‏هاى گفتگو به بحث مى‏پردازند و يا سؤالات خود را از آن طريق دنبال مى‏كنند، به آن جذب شوند و محيط آن را براى خود امن و مورد اعتماد بدانند. در وضعيت فعلى، پايگاه آل‏البيت(ع) در همان قدم اول مانده است و هنوز نتوانسته است مخاطبان قابل توجهى براى اتاق‏هاى گفتگوى خود پيدا كند. حتى در اتاق‏هاى گفتمان جديد خود، يعنى «مهدويت» و «آرماگدون» هم موفق نبوده است. و به اين پايگاه بايد گفت كه تاكنون چه تعداد از كاربران اتاق مذهب پايگاه پرشين‏تاك يا پايگاه‏هاى مشابه، به اين محيط كشيده شده‏اند. در حال حاضر، در تالار همايش پايگاه احساس ركود و تعطيلى مى‏شود؛ به تعداد اعضاء آن افزوده نمى‏شود و اعضاء موجود هم فعاليتى ندارند؛ پيام‏ها به روز نشده، و بحث‏ها به صورت جدى طرح و پى‏گيرى نمى‏شوند.

كاستى‏هاى ساختارى
ويژگى‏هاى مهم در خصوص ساختار هر پايگاه، همه مواردى است كه محيط استفاده از پايگاه را محيطى راحت و ساده مى‏كند تا كاربر به آسانى متوجه چگونگى ارائه اطلاعات شود و مسيرهاى پايگاه را به سهولت مرور مى‏كند. يك پايگاه مطلوب از نظر ساختارى، پايگاهى است كه كاربران و مراجعان آن به راحتى مى‏دانند در كجا هستند و به كجا مى‏خواهند بروند و با فشردن دكمه، تصوير، كلمه و يا يك متن، به صفحه مورد نظر خود دست مى‏يابند. موارد ذيل نمونه‏هايى از مشكلات كاربرى و ساختارى پايگاه الشيعة است:
1. ارائه امكان جستجو در پايگاه، مهم‏ترين ويژگى هر پايگاهى كه داراى انبوهى از اطلاعات است. حجم انبوه كتاب‏ها و مقالات ارائه شده در پايگاه الشيعة، جستجوى پيشرفته خوبى را مى‏طلبد كه كاربران به‏راحتى بتوانند به مطالب مورد نظر خود دست يابند. اين امر به كاربر كمك مى‏كند كه در كمترين زمان ممكن به مرتبطترين مطالب درخواستى خود دست يابد.
در صفحه اول، با اينكه آيكون جستجو حالت لينك دارد، اما فعال نيست. در هر حال، با اينكه قابليت جستجو در ساير صفحات پايگاه وجود دارد، اما نمايش علامت و نماد جستجو در صفحه اول در كاربر ايجاد توقع مى‏كند و غير فعال بودن آن، به گونه‏اى اتلاف وقت او را به دنبال دارد.
2. ملاك تازه بودن مطالبى كه در قسمت تازه‏ها معرفى مى‏شوند، چيست؟ نگارنده حدود سه هفته اين قسمت را كنترل نمود، ولى هيچ تغييرى در آن مشاهده نشد. هر مطلبى كه وارد پايگاه مى‏شود، تا چه مدت در قسمت تازه‏ها باقى مى‏ماند؟ بهتر اين است كه مطالب تازه‏ها با ذكر تاريخ همراه باشد كه كاربر بداند تا چه تاريخى از جديدترين مطالب پايگاه اطلاع يافته است.
3. دسترسى به محتواهايى كه ذيل هر موضوع مى‏آيد، چندان راحت نيست. معمولاً مطالب وابسته به هر موضوع، به صورت دسته‏هاى ده‏تايى مرتب شده‏اند و حال آنكه در همه اين موارد مى‏توان تعداد اين فهرست‏ها را به صورت كامل يا حداقل با تعداد بيشترى نمايش داد و مرتب نمود؛ اما كاربر با وضعيت فعلى قدرى معطل مى‏شود. اگر چه قابليت جستجو تا حدى اين مشكل را رفع مى‏كند، اما باز هم نمى‏تواند جايگزين نمايش كامل فهرست‏ها در يك صفحه شود.
4. كتاب‏ها معمولاً به شكل خوبى ارائه نشده‏اند؛ چنان كه در بعضى از كتاب‏ها حتى نمى‏توان نام مؤلف يا مترجم آنها را پيدا كرد؛ به بيان ديگر، بدون اشاره به مشخصات كلى اثر فهرست كتاب به نمايش در آمده است. در حالى كه بايد فهرست كتب در كنار صفحه متن باشد تا كاربر هر زمان كه خواست به سراغ فهرست برود. در حال حاضر، كاربر به‏راحتى نمى‏تواند از كتاب‏ها استفاده كند؛ زيرا اگر چه با انتخاب يكى از موضوعات مطرح شده در فهرست به متن مربوط به آن منتقل مى‏شود، ولى بعد از آن، فهرست را از دست مى‏دهد، مگر اينكه مجدداً آيكون فهرست را در بالا يا پايين صفحه انتخاب كند.
روش بهتر براى نمايش كتاب به گونه‏اى است كه فهرست به طور كامل در كنار صفحه ديده شود و با ديدن آن كاربر به‏راحتى موضوع مورد نظر را از فهرست انتخاب كند و به‏آن متن منتقل شود.
5. گاهى در فهرستى كه پيش روى كاربر قرار مى‏گيرد، تفاوتى بين كتاب و مقاله وجود ندارد و كاربر متوجه نمى‏شود كه كدام يك، كتاب و كدام يك، مقاله است و جز از طريق كليك كردن و آزمايش نمودن، راه ديگرى براى او وجود ندارد.
اميد است مطالب عرضه شده در اين نوشتار، مورد استفاده كاربران و صاحبان اين پايگاه اسلامى قرار گرفته باشد تا نسبت به تقويت ويژگى‏ها و اصلاح كاستى‏هاى آن توجه بيشترى را مبذول دارند.