فصل نامه اطلاع رسانی وآموزشی و مطالعات رایانه ای علوم اسلامی

چكيده
با توسعه فناورى در ابعاد گوناگون، عرصه كتاب و كتابخوانى هم از آن بى بهره نبوده و توانسته است با وجود تمامى مشكلات و محدوديت‏هاى خاص، حضور خود را در شكل‏ها و قالب‏هاى جديد الكترونيكى حفظ كند. كتابخانه‏هاى رايانه‏اى در نظام‏هاى آموزشى، مبادلات كتب و در نهايت در امر اطلاع‏رسانى، تحول عظيمى ايجاد كرده‏اند و روند سرعت و هزينه دسترسى، مخاطب‏سازى و نياز به ابزار را دگرگون ساخته‏اند.
جهت نيل به اهداف كتابخانه‏هاى رايانه‏اى بايد استانداردهاى مخصوص توليد، بايگانى و اطلاع‏رسانى رايانه‏اى را رعايت نمود و به منظور استمرار مخاطب‏سازى و استفاده بيشتر و بهينه و بهره‏گيرى از امكانات فراوان آن، بايد مشكلاتى را كه امروزه مطرح است، بررسى كرد و در پى راه حل‏هاى مؤثر آن برآمد.
براى ارتقاء جايگاه كتابخانه‏هاى رايانه‏اى در علم و فرهنگ بايسته است كه زمينه‏هاى بهره‏گيرى از آن را توسعه داد و به بسترسازى سخت‏افزارى از سويى و فرهنگ‏سازى نرم‏افزارى از طرف ديگر، همت گمارد.
واژگان كليدى: كتابخانه ديجيتالى، كتابخانه الكترونيكى، كتابخانه مجازى، كتابخانه رايانه‏اى

مقدمه
اختراع چاپ در دهه 1450م، توليد و نشر كتاب را از قرون وسطى وارد مرحله‏اى تازه به نام «انقلاب گوتنبرگ» نمود (1) و پيشرفت‏ها و تحولات بسيارى را در زمينه فنّاورى توليد كتاب و حفظ و نگهدارى آن به ارمغان آورد؛ چنان‏كه هم اينك كتابخانه‏هاى رايانه‏اى يكى از قابل توجه‏ترين آنهاست. افزون بر اين، برخى از كارشناسان پايان يافتن دوران كتاب و كتابخانه سنتى را پيش‏بينى كرده بودند؛ ولى كتابخانه‏هاى سنتى به جهت برخوردارى از توانمندى‏هاى بسيار، همچنان به عنوان رقيب جدّى در كتابخانه‏هاى رايانه‏اى در عرصه خدمات‏رسانى به شمار مى‏آيند. البته بايد اذعان داشت كه بهره‏گيرى از ابزارهاى جديد موجب سهولت در امر پژوهش و رونق مسائل فرهنگى مى‏شود و با فراهم‏سازى زيرساخت‏هاى لازم جهت دسترسى آسان به مخازن كتابخانه‏ها از طريق رايانه وانواع شبكه‏ها و بسترسازى فرهنگى لازم، مى‏توان در راستاى ارتقاء سطح علمى گام‏هاى بلندى برداشت.

تاريخچه كتابخانه‏هاى رايانه‏اى
شكل‏گيرى كتابخانه‏هاى رايانه‏اى را مى‏توان با توليد و نشر كتاب الكترونيكى همدوره دانست. برخى شروع حيات آن را در محيطهاى آزمايشى در دهه 1960م مى‏دانند. برخى ديگر همچون هارولد هنكه آغاز آن را به سال 1945م مربوط مى‏داند. در چنين سالى وانى وار بوش، مشاور علمى رياست جمهورى، پيشنهاد آن را تحت عنوان مى‏مكس ارائه نمود.(2)
به همين جهت، دستگاهى تهيه شد كه برخى آن را اولين كتاب الكترونيكى معرفى كرده‏اند. در اين دستگاه، مطالب به وسيله ميكرو فيلم ارائه مى‏شود. البته هنكه بر اين باور بود كه دستگاه بوش به دليل تصويرگيرى از محتويات كتب، بيشتر به يك سيستم مديريت مدارك و بايگانى شبيه‏تر است.
در سال 1971م عده‏اى تحت عنوان پروژه گوتنبرگ در صدد تبديل ماهيت كلاسيكى كتابخانه‏ها به الكترونيكى بر آمدند كه در دانشگاه كلمبيا نيز همين حركت با نام كتابخانه عمومى اينترنت شكل گرفت.
با پيدايش صفحه نمايش دستى در دهه 1980م و قابليت حمل و نقل، كتابخانه‏هاى رايانه‏اى وارد مرحله جديدترى شد كه عمليات‏هايى همچون ويرايش متن و فرهنگ لغت را محقق مى‏ساخت. اين سير جديد ادامه داشت تا اينكه در اواخر دهه هشتاد دائرةالمعارف‏ها را نيز شامل گشت. عيب اصلى چنين ابزارى آن بود كه محدوديت زيادى در بهره‏گيرى از آثار گوناگون داشت.
در سال 1991م شركت Sony براى اولين بار دستگاه مخصوص كتابخانه‏اى عرضه كرد. اين دستگاه داراى ابعاد تقريبى 6 ×4 اينچ و وزن كمتر از 2 پوند بود و قابليت ذخيره‏سازى 100/000 صفحه متنى را داشت و به وسيله آن، قابليت خواندن لوح‏هاى موجود آن زمان همچون: لوح دائرةالمعارف 26 جلدى كامپيتون، لوح فرهنگ الكترونيكى آمريكن هريتيج، گنج‏واژه الكترونيكى روجتز و بسيارى از آثار مرجع ديگر در قالب كتابخانه‏هاى رايانه‏اى حاصل گرديد. اين دستگاه همچنين خدماتى مانند: جستجوى كلمات، واژه‏هاى كليدى و ارجاعات متقابل ارائه مى‏داد.
در اواخر سال 1991م شركت اپل با ساخت پاوربوك، گامى ديگر در جهت ارتقاء كتابخانه‏هاى رايانه‏اى برداشت كه نسبت به محصول شركت سونى از كيفيت بالاترى برخوردار بود.
در سال 1992م شركت وُويج اقدام مؤثرى را در شكل‏گيرى كتابخانه‏هاى رايانه‏اى برداشت و كتابخانه‏هاى رايانه‏اى را به سمت چند رسانه‏اى بر روى CD سوق داد. با ورود DVDها و ساير امكانات پيشرفته در سال‏هاى 1996م به بعد، امكان بهره‏مندى بهينه و هم‏زمان به صورت كتابخانه از مقالات و كتب الكترونيكى صورت گرفت و با گسترش اينترنت كمك شايانى به سير صعودى آن شد؛ به گونه‏اى كه در سال 1996م قريب به 250 عنوان كتاب قابل استفاده بر روى شبكه اينترنت بود؛ ولى امروزه به جهت كثرت بيش از حد، نمى‏توان آمار دقيقى از تعداد كتب الكترونيكى موجود بر روى شبكه جهانى اينترنت ارائه نمودن (3).
در حال حاضر، ابزار و امكانات شبكه فرصت‏هاى جديدى را براى سازمان‏دهى خدمات كتابخانه فراهم نموده است و با پشت سر گذاشتن محدوديت‏هاى زمانى، مكانى، مالى و حقوقى منابع چاپى، در قالب كتابخانه‏هاى ديجيتالى، كتابخانه‏هاى الكترونيكى، كتابخانه‏هاى مجازى و در يك كلام كتابخانه‏هاى رايانه‏اى، گام نوينى در ارائه خدمات كتابخانه برداشته‏اند.

مفهوم كتابخانه‏هاى رايانه‏اى
جامع‏ترين تعريفى كه مى‏توان براى كتابخانه‏هاى رايانه‏اى ارائه داد، اين است كه كتابخانه رايانه‏اى به محيط اطلاعاتى رايانه‏اى گفته مى‏شود كه در آن اطلاعات چند رسانه‏اى در قالب نشر الكترونيكى قابل دسترس بوده و در قالب: CD، e-book مخصوص و يا در انواع شبكه‏هاى گوناگون، قابل مطالعه و مبادله است كه شامل تعابير گوناگونى همچون: كتابخانه ديجيتالى، الكترونيكى، مجازى، بدون ديوار و بدون كاغذ نيز مى‏شود. در برخى محافل علمى به تسامح اصطلاحات يادشده را به جاى يكديگر به كار مى‏برند؛ در حالى كه هر يك، تعريف و عملكرد خاص خود را دارد. در ذيل به شرح و بيان هر يك از اين تعابير مى‏پردازيم:

1. كتابخانه ديجيتالى
1-1. تعريف
كتابخانه ديجيتالى از جهت محتوايى، مشابه كتابخانه‏هاى سنتى كه با متن كاغذى و چاپى است، مى‏باشد؛ با اين تفاوت كه محتواى آن رقومى و ديجيتالى است. به همين سبب، اين نوع كتابخانه اوّلين قدم در راستاى ماندگارى بسيار بيشتر نوع سنّتى آن مى‏باشد.
واترز (Waters) گفته است: كتابخانه‏هاى ديجيتالى، مجموعه‏هايى هستند كه امكانات لازم را براى انتخاب، سازمان‏دهى، دسترسى، تفسير، انتقال، نگهدارى، انسجام و تضمين دوام مجموعه آثار ديجيتالى فراهم مى‏سازند. بنابراين، تعريف كتابخانه‏هاى ديجيتالى منابعى اقتصادى و به صرفه محسوب مى‏شوند. در اين نوع كتابخانه‏هاى ديجيتالى، از يكايك صفحات كتب و محتواى چاپى به صورت جداگانه تصويربردارى مى‏شود و سپس محتواى آن به صورت يك فايل رايانه‏اى در كنار فايل‏هاى ديگر در دسترس خواننده قرار مى‏گيرد. به نوعى مى‏توان نمونه خوب و موفق آن را محصولات شركت نمايه و يا اطلاعات دفتر تبليغات اسلامى قم ذكر نمود كه در سطح منطقه‏اى و كشورى در عرصه‏هاى گوناگون علمى-تحققاتى خدمات شايانى را ارائه كرده‏اند.
2-1. تاريخچه
تا چندى پيش، كشورهايى همچون فيليپين و هند نقش عمده‏اى را در تبديل متون سنتى به ديجيتالى و ايجاد زير ساخت كتابخانه‏هاى ديجيتالى ايفاء مى‏كردند؛ ولى امروزه ربات‏هاى مخصوصى به بازار عرضه شده است كه به سهولت امر تبديل را انجام مى‏دهند.
نمونه سوئيسى آن در كتابخانه استانفورد قادر است بيش از هزار صفحه را در يك ساعت تصويربردارى كند و نمونه آمريكايى آن با قيمت كمتر در بين 100 تا 150 هزار دلار و با سرعت بيشترى براى اولين بار در كتابخانه عمومى راچستر نيويورك مورد استفاده قرار گرفته است و تا امروز اين ارتقاء همچنان ادامه دارد.
نكته‏اى كه شايان توجه است، عيب گران بودن ربات‏هاست، به طورى كه مدل سوئيسى آن بيش از نيم ميليون دلار است. در نتيجه، هزينه نهايى توليد و ايجاد كتب ديجيتالى و تأسيس كتابخانه‏هاى ديجيتالى گزاف مى‏شود، همچون استانفورد كه هزينه ديجيتالى كردن كتابخانه 8 ميليون جلدى‏اش را 250 ميليون دلار بر آورد كرده است.(4)
گران بودن هزينه تبديل و حجم بى كران كتب چاپى، برخى را بر اين باور داشته است كه ضرورتى براى تبديل كتب با ماندگارى بسيار به كتبى با ماندگارى غير ثابت وجود ندارد؛ ولى نبايد از امكانات و فوايد بسيار محيط ديجيتالى كه در آثار چاپى يافت نمى‏شود، غفلت نمود. حفظ مخازن كتابخانه‏ها به صورت كاغذى، ضربه‏پذيرى آنان را در مقابل گذشت زمان بيشتر مى‏كند؛ چه بسيار كتابخانه‏هاى با ارزشى كه در طول تاريخ به جهت نوع كاغذى بودن مخازن از بين رفته‏اند و هيچ اثرى از كتابخانه‏هاى بزرگ و غنى و بى‏نظيرى همچون كتابخانه شيخ طوسى، شيخ مفيد، سيد بن طاووس و نيشابور كه در آن زمان در رأس كتابخانه‏هاى دنيا بودند، باقى نمانده است و يا در حدّ بسيار معدود به ما و به نسل امروز بشريت رسيده است.
بدين ترتيب، بسيارى از محتواى مربوط به حلقه‏هاى گم شده علوم و فنون مختلف جهان، از ستاره‏شناسى و رياضى گرفته تا علم طب و علوم دينى، از بين رفته است و بشريت بايد در صورت امكان مجدّد در صدد جايگزينى و تأسيس آن بر آيد. چنين خسارتى، هزينه و معلول پايين بودن فناورى كتابخانه‏ها بوده است كه براى جلوگيرى از آن هر گونه هزينه، اندك است. در عصر حاضر كه فناورى‏هاى نوين توانمندى بشر را ارتقاء داده است، بهره‏گيرى از آن با هر قيمتى امر را براى آيندگان آسان‏تر مى‏كند. به نظر مى‏رسد كه لازمه نيل به آن هدف، اقدام شايسته و به موقع مؤسسات بزرگ، مراكز علمى و كتابخانه‏هاى بزرگ در اين باره مهم مى‏نمايد و با حمايت سرمايه ملّى، امكان تحقق مى‏يابد. در دنيا نيز فعاليت در زمينه كتابخانه‏هاى ديجيتالى توسط دولت‏ها و ارگان‏هاى تابعه صورت مى‏گيرد، همچون فعاليت دانشگاه كاليفرنيا، الينويز، كارنگى، ملون و استانفورد در غرب عهده‏دار بخش عظيمى از آن امر مهم مى‏باشند. بنابراين، به نظر مى‏رسد كه با اقدام دو فرايند پروژه‏اى و پروسه‏اى مى‏توان تمامى كتب مربوط به حوزه دين و ساير حوزه‏ها را به متون ديجيتالى تبديل نمود و بر اساس چنين تبديلى است كه مى‏توان از امكانات، تسهيلات و خدمات عديده‏اى كه در ICT يا فناورى اطلاعات و ارتباطات موجود است، بهره‏مند شد و در نهايت، به معناى واقعى، جهانى شد.
3-1. ويژگى‏ها
شناخت ويژگى‏هاى كتابخانه ديجيتالى كمك مى‏كند تا سوء تعبيرها كنار رود و از به‏كارگيرى تعابير مجازى و الكترونيكى به جاى ديجيتالى جلوگيرى شود و بر مبناى آن، تصميماتى نزديك‏تر به واقع گرفت و از پراكندگى در ارائه طرح‏هاى ايجاد كتابخانه‏هاى رايانه‏اى ممانعت نمود.
اوپنهام واسميتسون مواردى را درباره ويژگى‏هاى كتابخانه‏هاى ديجيتالى ذكر كرده‏اند كه از قرار ذيل است:
- كتابخانه‏هاى ديجيتالى شامل منابع ديجيتال كه در خارج از مرزهاى فيزيكى قرار داده مى‏باشد؛
- اين نوع كتابخانه‏هاى در واقع چهره ديجيتال و الكترونيكى كتابخانه‏هاى سنتى هستند؛
- شناختى كلى از تمامى اطلاعات موجود در كتابخانه را بدون در نظر گرفتن نوع يا فرمت آنها در اختيار كاربر قرار مى‏دهند؛
- كتابخانه‏هاى ديجيتالى نه تنها به كتابداران مجرب و ماهر نياز دارند، بلكه به خدمات متخصصان رايانه و شبكه نيز محتاج هستند؛
- در اين كتابخانه‏ها چندين كاربر مى‏توانند در زمان واحد از يك منبع خاص استفاده كنند؛
- به گروه خاصى خدمات‏دهى دارند؛
- و نيز ارتباط مستقيم يا رو در رو ميان كتابدار و كاربر نهايى وجود ندارد.
البته با ملاحظه مقالات و آثار گوناگون در اينترنت و ساير منابع مشابه، موارد ديگرى را نيز مى‏توان به آن افزود كه شامل موارد ذيل است:
- كتابخانه ديجيتالى داراى ساختمان و تجهيزات است ولى مواد آن به صورت رقومى است؛
- قابل ارائه سرويس در شبكه‏ها مى‏باشد؛
- كتابدارى كتابخانه ديجيتالى نقش واسطه بين كتابخوان و منابع آن را دارد؛
- دسترسى در هر زمان و در هر مكان به بخشى از منابع كه در شبكه است ممكن مى‏باشد؛
- تطابق كامل با نسخه اصلى دارد و در نتيجه ضريب خطاى محتواى آن نزديك به صفر است؛
- محتواى آن تصويربردارى از كتب چاپى و ضبط به صورت يك فايل رايانه‏اى مى‏باشد.
4-1. مقايسه با كتابخانه كاغذى
در مقايسه كتابخانه ديجيتالى با كتابخانه كاغذى مى‏توان به تشابه‏ها و تفاوت‏هاى ذيل اشاره كرد:
- كتابخانه ديجيتالى همچون كتابخانه با منابع كاغذى داراى ساختمان، تجهيزات كتابخانه‏اى، منابع سخت‏افزارى، كتابدار يا كسى كه واسطه بين كتابخوان و منابع است، مى‏باشد و فقط در نوع مواد محتوايى و اطلاعات متفاوت است و در آن به جاى متون كاغذى و چاپى، اطلاعات به شكل رقومى و ديجيتالى است.
- دسترسى به بخشى از منابع كه در شبكه‏هاى رايانه‏اى موجود است، در هر زمان و مكانى ممكن مى‏باشد؛ بر خلاف كتابخانه‏هاى سنتى كه در آنها بايد طى زمان و مكان مشخصى به كتابدار كتابخانه مراجعه كرد و آن را مطالبه نمود.
- نقش كتابدار و شخص واسطه در كتابخانه‏هاى ديجيتالى نسبت به كتابخانه سنتى، بسيار كم‏رنگ است و فقط كتاب و محتوا را در اختيار خواننده قرار مى‏دهد.
- كتابخانه ديجيتالى گامى فراتر از كتابخانه سنتى و چاپى است؛ چرا كه ارائه كتب در آن، هم به صورت سنتى و هم به شكل الكترونيكى امكان‏پذير است.

2- كتابخانه الكترونيكى
1-2. تعريف
كتابخانه‏هايى هستند كه اساس توليد آن از ابتداء بر مبناى ديجيتال، 0 و 1 رقومى و الكترونيكى بوده است و مفاهيم مستقيماً به صورت الكترونيكى توليد مى‏شوند. بنابراين، متون به عينيت مى‏رسند و مى‏توان عمليات جستجو را در بين يكايك حروف و كلمات آنها انجام داد و از خدمات ديگرى همچون: بازيابى متن، بايگانى خودكار سوابق، نمايه درون خطّى، ويرايش و ذخيره‏سازى بهره‏مند شد كه آنها را مى‏توان در قالب‏هاى مختلف همچون: CD، Internetو E-Bookارائه نمود. گفتنى است كه منابع كتابخانه الكترونيكى، از قابليت بايگانى با فرمت‏هايى همچون: Exe Text, Html, Pdfبرخوردار است. محيط كتابخانه‏هاى الكترونيكى نسبت به نوع ديجيتالى آن جذاب‏تر و زيباتر است، كار با آن بسيار ساده‏تر مى‏باشد، از قابليت‏هاى مولتى مديا برخوردار است و در آن مى‏توان از امكانات صوتى و تصويرى نيز بهره‏مند شده است.(5) شروع حيات كتابخانه‏هاى الكترونيكى را مى‏توان با پيدايش محيطهاى متنى پيشرفته همسان دانست كه با ظهور امكاناتى مانند مولتى‏مديا به اوج توانمندى خود رسيد. كتابخانه‏هاى الكترونيكى پس از نوع ديجيتالى آن دومين قدم، و به لحاظ ماهيتى اساسى‏ترين قدم در راستاى ارتقاءبخشى و نزديك‏سازى به ماهيت تمام‏رايانه‏اى كتابخانه‏ها محسوب مى‏شوند.
2-2. ويژگى‏ها
كتابخانه‏هاى الكترونيكى، داراى ويژگى‏هاى ذيل است:
- قابل دسترسى و ارائه خدمات در اينترنت، شبكه و CD مى‏باشد؛
- قابليت جستجو در متن را دارد؛
- كتابدار كتابخانه الكترونيكى نقش واسطه بين كتابخوان و منابع را دارد،
- در آن امكان دستيابى به ساير منابع غير تايپى موجود است.
- داراى ساختمان، تجهيزات و منابع فيزيكى است.
- كاربر مى‏تواند به مكانى به نام كتابخانه الكترونيكى مراجعه كند و منابع آن را مطالعه كند.
- منابع آن نيازمند تطبيق با مستندات چاپى است.
- منابع الكترونيكى به صورت تايپى به وجود مى‏آيند و قابليت لينك به ساير منابع صوتى و تصوير را دارند.
3-2. مقايسه با كتابخانه ديجيتالى
در مقايسه كتابخانه الكترونيكى با كتابخانه ديجيتالى مى‏توان موارد ذيل را برشمرد:
- كتابخانه الكترونيكى همچون نوع ديجيتال آن داراى ساختمان، تجهيزات كتابخانه‏اى و كتابدار مى‏باشد و فقط در نوع تبديل و توليد به محتواى رايانه‏اى فرق دارد كه به جاى تصويربردارى از منابع چاپى، تايپ مى‏شود.
- همچون نوع ديجيتالى دسترسى به منابع در هر زمان و مكانى از طريق شبكه‏هاى مختلف ممكن است و برخلاف نوع ديجيتالى، قابليت جستجو در متن را دارد؛ چرا كه كتابخانه ديجيتال به جهت تصويرى بودن منابع آن، چنين امكانى را ندارد.
- نقش كتابدار بسيار كمرنگ است و همچون كتابدار كتابخانه ديجيتالى فقط كتاب الكترونيكى را در اختيار خواننده قرار مى‏دهد؛ برخلاف نوع ديجيتالى آن كه مى‏توان از طريق لينك به ساير منابع، اعمّ از غير تايپى همچون فيلم و تصوير و نيز منابع تايپى دسترسى پيدا كرد.

3. كتابخانه مجازى
1-3. تعريف
كتابخانه مجازى همچون بيمارستان مجازى (Virtual Haspital) و يا دانشگاه مجازى Univercity Virtual از اصطلاح واقعيت مجازى Reality VR Virtual برگرفته شده است. كتابخانه مجازى به محيطى رايانه‏اى گويند كه با استفاده از نرم‏افزارهاى مخصوص، محيط كتابخانه را شبيه‏سازى كرده و واقعيت‏هاى سه بعدى را بدون كاربرد هيچ ماده فيزيكى به كار مى‏گيرد و در واقع، كتابخانه‏اى است بدون ديوار و فاقد هر گونه منابع اعمّ از تايپى، فيلم، صوت و هر گونه منبع ملموس ديگر. در حقيقت، اصطلاح كتابخانه مجازى بنا به گفته لوتز وايدرهولد (Lutz Widerhold)جهت توصيف همكارى بين چند كتابخانه الكترونيكى و ديجيتالى كه منابعشان را در يك شبكه قرار دارند، به كار مى‏رود؛ (6) يعنى به محل ترقى و به اشتراك‏گذارى چند كتابخانه الكترونيكى و ديجيتالى مربوط است. مى‏توان گفت دو كتابخانه الكترونيكى و ديجيتالى مربوط به منابع و كتابخانه مجازى مربوط به كاربران مى‏باشد.
2-3. ويژگى‏ها
كتابخانه‏هاى مجازى، داراى ويژگى‏هايى است كه از آن جمله مى‏توان به موارد زير اشاره كرد:
- اين نوع كتابخانه به وسيله كتابخانه‏هاى متعدد رايانه‏اى پشتيبانى مى‏شود؛
- قابل دسترسى در هر زمان و مكانى توسط شبكه‏هاى مختلف مى‏باشد؛
- منابع در جاى ديگر توليد شده‏اند و در كتابخانه مجازى فقط به آنان ارجاع داده مى‏شود؛
- در كتابخانه مجازى، كتابدار وجود ندارد و خود كاربران مستقيم به منابع دسترسى دارند؛
- بدون ساختمان فيزيكى است و مراجعه به مكان كتابخانه مجازى معنايى ندارد و فقط مى‏توان از طريق شبكه از آن بهره‏مند شد.
- به وسيله نرم‏افزارهاى توليدى و خدماتى رايانه‏اى به‏وجود مى‏آيد؛
- محل اشتراك كتابخانه‏هاى الكترونيكى و ديجيتالى است؛
- در كتابخانه مجازى، محيط كتابخانه شبيه‏سازى شده است؛
- فاقد هر گونه منابع مربوط به خود مى‏باشد و تمام منابع آن به كتابخانه‏هاى ديجيتالى و الكترونيكى مربوط است؛
- به حضور فيزيكى كاربران نيازى نيست؛
- قابليت سه بعدى بودن را داراست؛
- دسترسى به آن از راه دور ممكن مى‏باشد.

مقايسه با كتابخانه الكترونيكى
كتابخانه مجازى در مقايسه با كتابخانه الكترونيكى داراى تفاوت‏ها و تشابه‏هاى ذيل است:
- برخلاف كتابخانه‏هاى الكترونيكى فاقد ساختمان و مكانى به نام كتابخانه مجازى مى‏باشد؛
- همچون الكترونيكى در هر زمان و مكانى مى‏توان از خدمات آن بهره‏مند شد؛
- برخلاف كتابخانه الكترونيكى فاقد كتابدار است و كاربران مى‏توانند به صورت مستقل از كتابخانه مجازى استفاده كنند؛
- برخلاف كتابخانه الكترونيكى فاقد منابع مستقل مربوط به خود مى‏باشد.(7)

كتابخانه‏هاى اينترنتى
كتابخانه‏هاى اينترنتى، يك گام فراتر از كتابخانه‏هاى سنتى در سير تاريخى و طبيعى خود به كتابخانه‏هاى خودكار، الكترونيكى، ديجيتالى و در نهايت به كتابخانه‏هاى مجازى تغيير پيدا كرده‏اند. اگر چه فاصله اين تغييرات خيلى كم بوده، ولى مهم اين است كه امروزه كتابخانه مجازى يا بدون ديوار كه در ظرف زمان نمى‏گنجد، غايت خدمات كتابخانه‏اى و اطلاع‏رسانى محسوب مى‏شود؛ در حالى كه كتابخانه‏هاى ايران به صورت محدود و انگشت‏شمار در حال گذر از كتابخانه الكترونيكى به سوى كتابخانه ديجيتالى هستند و تنها با برنامه‏ريزيهاى مدرن فراسازمانى و ملّى مى‏توان خود را به كاروان پيشرو در كتابخانه‏هاى مجازى رساند.
گفتنى است كه براى ايجاد يك كتابخانه مجازى و احياء اهداف آن، بايد پيش‏نيازهاى خاصى را مانند: مركز هماهنگى، ويراستارى، طرح منطقى و ارزش‏گذارى فراهم نمود تا بتواند دو نقش اساسى كتابخانه‏هاى مجازى را در امر اطلاع‏رسانى، دستيابى و جستجوى بهينه اطلاعات مورد نياز و نيز بايگانى، محافظت و جمع‏آورى مستمر اطلاعات به عنوان ميراث فرهنگى جهان به‏خوبى انجام دهد و جايگاه خدمات مرجع را در كتابخانه‏هاى مجازى به گونه‏اى شايسته حفظ كند.