مقدمه عصر حاضر كه دوره پيشرفت سرسامآور فنّاورى خاصه فنّاورىهاى اطلاعاتى و ارتباطى است، كمتر حرفهاى را مىبينيم كه فنّاورى رنگ تازهاى به آن نداده و يا در آن تغيير و تحول ايجاد نكرده باشد. علوم كتابدارى و اطلاعرسانى نيز همپاى ديگر علوم نه تنها از اين پيشرفتها مصون نمانده است؛ بلكه خود نيز به عنوان يكى از تجليگاههاى عمده فنّاورىهاى جديد ارتباطى و اطلاعاتى مانند اينترنت مىباشد. در اوّلين سالهاى ظهور اينترنت در كتابخانهها به هيچ وجه اين همه تأثيرات عميق اين فنّاورى جديد بر كاركردهاى كتابخانه گمان نمىرفت. امروزه كتابداران با چالشهاى جديدى در حرفه خود روبهرو هستند. از جمله، حوزه فهرستنويسى و سازماندهى از اينترنت بسيار تأثير پذيرفته است و از آنجايى كه خود اينترنت نيز به عنوان يك محمل اطلاعاتى جديد است و از طرفى ديگر، حجم روزافزون منابع اطلاعاتى موجود در اينترنت در حال افزايش است، باعث گشته كه كتابداران را در پى يافتن راههاى بهتر و مطمئنتر جهت كسب اطلاعات دقيقتر، مفيدتر و سريعتر از اين محيط جديد، به تكاپو و تلاش وا دارد. كتابداران با توجه به ضعف اينترنت در سازماندهى منابع اطلاعاتى در تلاش هستند كه روشهاى مناسبى را براى اين امر پيدا كنند و در اين ميان كشورهايى موفقترند كه آهنگ ورود اينترنت به كتابخانههاىشان زودتر بوده است و به همين جهت، با مشكلات آن آشنايى بيشترى دارند.
سازماندهى و كاركردهاى آن سازماندهى منابع دانش از اركان اساسى علم كتابدارى است و پيشينه آن به قدمت خود انسان و تاريخ علم است؛ چرا كه بدون استفاده از يك روش متناسب علمى و منطقى و نظم عالى نمىتوان بهراحتى به منابع اطلاعاتى دسترسى پيدا كرد. هدف عمده و اساسى فهرستنويسى، سازمان دادن به مجموعه مواد و منابع كتابخانه است تا از آن راه بتوان كتابهاى مورد نياز را از مجموعه موجود سريعتر بازيابى كرد. همانطور كه از تعريف فوق مستفاد مىشود، هدف عمده فهرستنويسى، سازمان دادن به مجموعه مواد و منابع است و فرقى نمىكند كه اين مواد و منابع در چه محمل و محيطى باشند. سازمان دادن به منابع - چه چاپى و چه الكترونيكى - از اهمّ وظايف و كاركردهاى علوم كتابدارى و اطلاعرسانى به شمار مىرود. به طور كلى، كاركردهايى كه از فهرست و فهرستنويسى انتظار مىرود، به شرح ذيل است: 1. فهرست، كاربران را از وجود انواع مواد و منابع آگاه مىكند. (شناسايى) 2. در انتخاب دقيق منابع و جستجوى منابع مناسب به كاربران كمك مىكند. به كمك اطلاعات موجود در فهرست، كاربران مىتوانند به اطلاعات مورد نظر از طريق نقاط دسترسى گوناگون دست يابند. (گزينش و دسترسى) 3. با استفاده از كدها و استانداردها امكان بازيابى و ذخيره يكپارچه اطلاعات براى همگان فراهم مىشود. (بازيابى)
دلايل فهرستنويسى منابع اينترنتى مشكلات جستجو و بازيابى و راهكارهاى كنونى موتورهاى كاوش در ذخيره و بازيابى اطلاعات، پاسخگوى كاربران نيست و در اينجاست كه تواناىهاى متخصصان كتابدارى و اطلاعرسانى كه حاصل سير تكامل اصول و قواعد سازماندهى در طول چندين قرن است، مىتواند راهگشاى اين مشكل باشد و ايجاد روشهاى كاربرگرا، چه در پايگاههاى اطلاعاتى دستى و چه در پايگاههاى اطلاعاتى رايانهاى كه حاصل تلاش كتابداران بوده است، گواه اين مدعاست. يكى از هدفهاى اصلى فهرستنويسى، دسترسپذير ساختن اطلاعات مورد نياز كاربران است. حال فرقى نمىكند كه منابع از كجا وارد شدهاند و چگونه و در كجا ذخيره شده باشند. نظر ما در مورد فهرستهاى كتابخانهاى در حال تغيير است. فهرست كتابخانهها ديگر تنها سياههاى از منابع كه به طور فيزيكى در كتابخانه ما دسترسپذير باشند، نيست؛ بلكه فهرست كمك مىكند منابع مفيد در هر كجا كه باشند، بازيابى مىشوند. فهرستنويسى منابع اينترنتى نيز بر اين هدف استوار است. اما ضرورتهايى كه در فهرستنويسى منابع اينترنتى دخيلاند، عبارتاند از: 1. وجود مسائل و مشكلات جستجويى و بازيابى اطلاعات در اينترنت از طريق موتورهاى كاوش؛ 2. توانايىها و مزاياى فهرستهاى كتابخانهاى در سازماندهى اطلاعات و حلّ مشكلات جستجو و بازيابى اطلاعات؛ 3. امكان فراهمآورى دسترسى به منابع ارزشمندى كه به طور روزافزون به اينترنت افزوده مىشود و كتابخانهها هزينه كمى براى تهيه آن مىپردازند؛ 4. ايجاد و گسترش كتابخانههاى ديجيتالى؛ با به وجود آمدن اين نوع از كتابخانهها قطعاً نياز به سازماندهى و ايجاد راهكارهاى مناسب بازيابى منابع يكى از ملزومات آن خواهد بود. كمتر موتور جستجويى را در اينترنت مىتوان يافت كه بر اساس اصول سازماندهى و نمايهسازى كه حداقل در طول سده اخير در كتابخانهها و مراكز اطلاعرسانى مورد استفاده هستند، طراحى شده باشند. به جاى فهرستنويسان كار سازماندهى اطلاعات در اينترنت بر عهده موتورهاى جستجوست كه هر يك به شيوهاى متفاوت و بدون استفاده از رويكردهاى كتابدارانه به شناسايى و نمايهسازى منابع اطلاعاتى مىپردازند.
مشكلات فهرستنويسى منابع اينترنتى در اينجا به بيان برخى از مشكلات موجود در زمينه فهرستنويسى منابع اينترنتى مىپردازيم. 1. دشوارى بيش از حد و حتى عدم قابليت بررسى فيزيكى و تورق در منابع اينترنتى؛ اين امر يكى از مشكلاتى است كه همواره فهرستنويسان را مىآزارد و آنها را در زمينه فهرستنويسى كامل و شناسايى آن به ديگران با معضلات عديدهاى روبهرو مىكند. 2. عدم ثبات در منابع اينترنتى؛ محيط شبكه اينترنت، به دليل اينكه داراى قابليت بسيار بالايى در حك و اصلاح منابع و حتى تغيير كلى آن دارد، باعث شده است كه نتوان يك ويژگى ثابت براى منابع اينترنتى در طول زمان تعيين كرد و در نتيجه، باعث مىشود كه پايگاههاى كتابشناختى مدام در حال تغيير باشند كه اگر چنين شود، طبق پيشبينى بانرجى (Banerjee) در نتيجه يادداشتها و نقاط دستيابى اضافى كه به علت تغييرات در منابع اينترنتى رخ مىدهد، پيشينههاى پايگاه بسيار طولانى شده و مختصر و مفيد بودن خود را از دست خواهد داد. 3.حذف منابع اينترنتى؛ هيچ نظمى در ورود اطلاعات و منابع به اينترنت وجود ندارد و منابع اينترنتى ممكن است به علت مشكلات چندى كه بر عرضهكنندگان اين منابع پيش مىآيد، كلاً فعاليت آنها در عرصه اينترنت متوقف شود و در نتيجه، فهرستنويسى منابع اينترنتى گوناگون با فرض اين احتمال، در آينده مشكلاتى از قبيل عدم بازيابى را در پى خواهد داشت. 4.فهرستنويسى بنيادى، نياز اصلى منابع اينترنتى؛ اينترنت خود دنيايى است كه هر چه بدان وارد مىشود، بايد داراى شناسنامهاى باشد و اين همان فهرستنويسى بنيادى براى منابع اينترنتى است. اما آيا به راستى امكان فهرستنويسى بنيادى براى همه منابع اينترنتى وجود دارد؟ مطمئناً جواب منفى است و به طور قطع نمىتوان همگى آنها را فهرستنويسى بنيادى نمود. اما نكتهاى كه حائز اهميت است اين است كه اگر براى غلبه بر مشكلات فهرستنويسى اينترنتى به خصوص از سوى كتابداران تصميمى اتخاذ نشود، نتيجه آن بازيابى زياد و نامربوط اطلاعات در اينترنت خواهد بود؛ چرا كه روند افزايش منابع اينترنتى خيرهكننده است و همه چيز را مىتوان در آن به صورت درهم برهم پيدا نمود.
ابزارهاى كاوش در اينترنت اينترنت همچون يك مغازه سمسارى است كه همه چيز در آن يافت مىشود؛ اينترنت پديدهاى بى شكل و قواره است و يك فرد بى تجربه مىتواند ساعتهاى مديدى غرق در جستجوى بىفايده در اينترنت شود. حتى جستجوهايى كه با منطق كافى شروع شوند، ممكن است در فضاى نامتناهى شبكه گم شوند. چنانچه كتابدار بخواهد از مخاطرات شبكه در امان باشد، برداشتن سه گام ضرورى است: 1. بايد راههاى مشخص براى دسترسى وجود داشته باشد كه امكان اشتباه كردن و از دست دادن زمان را كاهش دهد. 2. بايد دانش كافى در حوزههاى مورد علاقه فردى كه به جستجو مىپردازد، وجود داشته باشد. 3. بايد نسبت به افزودهها و روشهاى جديد جستجو در اينترنت هوشيارى مستمر وجود داشته باشد. با توجه به بيان فوق چگونه مىتوان در شرايط فعلى از اينترنت براى جستجوى اطلاعات استفاده كرد. براى كاوش در اينترنت ابزارهايى وجود دارند كه موتورهاى جستجو نام دارند. اين موتورها نرمافزارهاى كاربردى محيط وب هستند كه براى جستجوى انواع منابع اطلاعاتى موجود در اينترنت طراحى شدهاند و با نمايهسازى منابع اطلاعاتى، امكان جستجو در منابع اينترنت را ايجاد مىكنند. امكانات و ويژگىهاى موتورهاى جستجو در منابعى نظير:http:\searchenginewatch.com هميشه زير نظر است و با معيارهايى همچون: روشهاى مجموعهسازى، شيوههاى نمايهسازى، چكيدهنويسى و تسهيلات نمايش مورد بررسى قرار مىگيرد. نمايهسازى اساس كار موتورهاى جستجو در رتبهبندى نتايج و تركيب منطقى واژهها براى بازيابى اطلاعات در اينترنت را تشكيل مىدهد كه در هر موتورى اين وظيفه بر عهده بخشى به نام عنكبوت وب spider webيا خزنده وب (web crawler) است كه مدام كار مرور وب و بازديد از سايتها را برعهده دارد و آنها را به موتور جستجو انتقال مىدهد كه حاصل آن، نتايج بازيابى موتور كاوش است كه نمايش داده مىشود.
معايب موتورهاى كاوش حجم گسترش و روزافزون منابع و پايگاههاى اينترنتى اين مشكل را بهوجود مىآورد كه حتى قوىترين موتورهاى جستجو نيز نتوانند تمامى وب را نمايهسازى كنند. مشكلات عمده جستجو و بازيابى در موتورهاى كاوش بدين قرارند: 1. ميزان بازيابىها زياد است؛ 2. منابع بازيابى شده تكرارى بسيار زيادند؛ 3. اغلب جستجوها كمربط يا نامرتبط هستند؛ 4. در نمايهسازى از زبان طبيعى استفاده مىكنند و در نتيجه، مهار واژگانى ندارند؛ 5. در موتورهاى مختلف نتايج بسيار متفاوتى در بازيابىها ديده مىشوند؛ 6. عدم وجود اطلاعات كافى در مدخلهاى بازيابىشده؛ 7. عدم بازيابى بسيارى از منابع ارزشمند به علت قرار گرفتن در وب پنهان. با وجود تمام اين بايد گفت كه اگرچه منابع اينترنت به صورت يكپارچه سازماندهى نشدهاند، اما تنها مسير ممكن و درست براى بازيابى اطلاعات مطلوب همين موتورهاى كاوش هستند.
استفاده از روشهاى ابرداده (Metadata) در سازماندهى اطلاعات رشد و گسترش شتابناك منابع اطلاعاتى در اينترنت و بهويژه پس از شروع كار وب با قابليتهاى بى نظير آن، ضرورت وجود عناصر دادههاى فرانگر و گسترده را براى سازماندهى جستجو و بازيابى سريعتر، مؤثر و نظام يافتهتر منابع اطلاعاتى شبكه به اثبات مىرساند كه از جمله اين عناصر «ابرداده» است. هاپكينز (Hopkins (1988م) در تعريف ابرداده مىگويد: «اطلاعات فهرستگونهاى است كه براى شناسايى توصيف و مكانيابى منابع الكترونيكى شبكه مورد استفاده قرار مىگيرد». با توجه به اين تعريف، ابرداده در واقع نوعى روش و ابزار براى فهرستنويسى، سازماندهى و بازيابى منابع الكترونيكى در شبكه اينترنت است و كاربرد اصطلاح جديد نيز براى ايجاد تمايز ميان روشهاى جديد سازماندهى منابع اطلاعاتى الكترونيكى با روشهاى متداول و سنتى فهرستنويسى و سازماندهى اطلاعات است كه صرفاً در كتابخانهها و مراكز اطلاعرسانى مورد استفاده قرار مىگرفت.
ويژگىهاى ابردادهها مبناى كاربرد ابرداده، جستجو، يافتن، مستندسازى، ارزشيابى و گزينش منابع شبكهاى است كه موجب افزايش دقت بازيابى منابع شبكهاى مىشود. اهمّ ويژگىها و كاربردهاى ابرداده عبارت است از: 1. مديريت بر حجم گستردهاى از اطلاعات در شبكه؛2. نمايهسازى و انواع گستردهاى از اطلاعات در شبكه؛ 3. آسانسازى جستجو و بازيابى اطلاعات در شبكه و جامعيت در بازيابى؛ 4. تطبيق، اشتراك، يكپارچهسازى و استفاده مجدد از انواع اطلاعات در محيط شبكه؛ 5. نظارت بر دسترسى به اطلاعات، ابرداده نه تنها به جستجو و بازيابى مؤثر منابع اطلاعاتى ناهمگن مىپردازد؛بلكه اطلاعاتى را كه دسترسى بدانها محدود است، براى شيوه و نوع استفاده كاربران مديريت مىكند. تاكنون براى ابرداده قالبها و استانداردهاى گوناگونى به وجود آمده است كه از مهمترين آنها مىتوان به موارد ذيل اشاره كرد: - قالب ابردادهاى دوبلين كور Metadata Format Dublin Core - قالب مارك - قالب U.S مارك - قالب ابرداده طرح كدگذارى متن initiative Text Encoding - قالب ابردادهاى خدمات مكانيابى اطلاعات دولتى (Governmetn lnformation Locator Services). از ميان قالبهاى يادشده، قالب دوبلين كور كه به منزله يك استاندارد جامع توسط او.سى.ال.سى (O.C.L.C) تدوين يافته است، از اعتبار و جامعيت بيشترى برخوردار است. به همين دليل، اين استاندارد، مورد پذيرش بسيارى از كتابخانهها و مراكز فهرستنويسى قرار گرفته و مبناى كار سازماندهى منابع اينترنتى واقع شده است. اين قالب داراى مجموعه عناصرى ابردادهاى است كه به اين ترتيب هستند: 1. عنوان؛ 2. پديدآورنده؛ 3. موضوع؛ 4. توصيف؛ 5. ناشر؛ 6. همكار؛ 7. تاريخ؛، 8. نوع منابع؛ 9. قالب؛ 10. شناسگر؛ 11. منبع؛ 12. زبان؛ 13. ارتباط يا رابطه؛ 14. پوشش؛ 15. حقوق.
نتيجهگيرى ظهور اينترنت چالشهاى جديدى را به وجود آورده است و تاثيرات عديدهاى بر علوم و فنون مختلف گذارده است. يكى از عرصههايى كه به شدت از اينترنت تأثير پذيرفته است، عرصه اطلاعات و اطلاعرسانى است و در آينده بايد شاهد باشيم كه كل جريان داد و ستد اطلاعات از طريق اينترنت انجام خواهد گرفت. ظهور محيطهاى الكترونيكى جديد و منابع الكترونيكى مختلف، ضرورت الگوها، روشها، استاندارها و ابزارهاى جديدى را براى ذخيره، سازماندهى و بازيابى آنها به خصوص منابع اينترنتى مىطلبد. با توجه به اينكه اينترنت خود دنياى بسيار آشفتهاى است و از طرفى ديگر، امكانات فعلى موجود در اينترنت براى جستجو و بازيابى اطلاعات داراى نارسايىهاى عديدهاى هستند، لازم است كتابداران و اطلاعرسانان كه سالهاست با عنوان سازماندهندگان منابع اطلاعاتى چاپ شناخته شدهاند، با ابزارهاى جديد سازماندهى منابع اينترنتى آشنا شوند و دنياى بىنظم و آشفته موجود در اينترنت را نظم ببخشند و كاركردهاى اينترنت را به حدّ اعلا كه همان اشاعه اطلاعات در شكل صحيح است، با دقت هر چه تمامتر در زمان مناسب و با هزينه مطلوب به انجام برساند. براى اين كار، ابزارهاى چندى وجود دارد كه موتورهاى كاوش اينترنت يكى از آنهاست و استانداردها و الگوهايى نيز وجود دارند كه حاصل كار كتابداران است كه از مهمترين آنها استفاده از روشهاى ابرداده در جهت سازماندهى منابع اينترنتى است. نكته اصلى و پر اهميت آن است كه اگر هر چه سريعتر چارهاى بهويژه از سوى كتابداران براى مشكل سازماندهى اطلاعات در اينترنت انديشيده نشود، با افزوده شدن حجم عظيم و روزافزون اطلاعات، نتيجهاى جز بازيابى زياد و نامربوط حاصل نخواهد شد.
